وبلىستىق ارحيۆتە 1920 جىلى 17 مامىر كۇنى باستالىپ, 10 كۇنگە سوزىلعان بوكەي وبلىستىق كەڭەسى 4-سەزىنىڭ حاتتاماسى ساقتالعان. وردادا وتكىزىلگەن الدىڭعى ءۇش سەزگە قاراعاندا, بۇل سەزدىڭ ەرەكشەلىگى بوكەي دالاسىنداعى ازامات سوعىسى ءورتىنىڭ باسەڭدەگەن تۇسىندا ءوتۋى. ارحيۆ قورىندا ساقتالعان سەز حاتتاماسى بويىنشا 4-سەزدىڭ كۇن تارتىبىنە حالىق اعارتۋ, ۇلت ماسەلەسى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, قارجى, ازىق-ت ۇلىك, ەل ىشىندەگى جۇقپالى اۋرۋلارعا قارسى كۇرەس, سەزدىڭ قۇرمەتتى تورالقاسىن سايلاۋ ت.ب. ماڭىزدى ماسەلەلەر ەنگىزىلگەن.
العاشقى ءماجىلىس جۇمىسىن اشقان سەز توراعاسى س.مەڭدەشەۆتەن كەيىن ءسوز العان بوكەي وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى س.ميليۋتين سەزدىڭ قۇرمەتتى تورالقاسىنا رەۆوليۋتسيونەر تۇلعالار ۆ.ي. لەنين, گ.ە. زينوۆەۆ, ل.د.تروتسكي, ن.ناريمانوۆتى قالاسا, دەلەگات جۇماعاليەۆ قۇرمەتتى تورالقاعا احمەت بايتۇرسىن ۇلىن ۇسىنعان.
اتالعان ادامداردىڭ ىشىندە ا.بايتۇرسىن ۇلىن ۇسىنۋ جونىندە دەلەگاتتار اراسىندا داۋ بولادى. دەلەگات جۇماعاليەۆتىڭ: «ا.بايتۇرسىنوۆ كوممۋنيست بولماسا دا, قىرعىز حالقى ءۇشىن كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن, كوپ زارداپ شەككەن قارت رەۆوليۋتسيونەر», − دەگەن ۇسىنىسىن دەلەگات ا.ازەرباەۆ قولدادى. ال اتايانتس پەن توموسوۆ: «زارداپ شەككەن رەۆوليۋتسيونەرلەر كوپ, بىراق لەنين, تروتسكي ت.ب. سياقتى ءبىزدى قازان توڭكەرىسىنە جەتكىزگەندەر از», − دەپ قارسى شىقتى. ولاردىڭ بۇل پىكىرىنە ازەرباەۆ: «بايتۇرسىنوۆ قىرعىز حالقىنان شىققان جالعىز رەۆوليۋتسيونەر», − دەپ جاۋاپ بەرگەن. قايتادان ءسوز العان اتايانتس: «بايتۇرسىنوۆتى جاقسى بىلەمىن, ول ءبىزدى بۇگىنگى جەتىستىككە جەتكىزگەندەر قاتارىنان ەمەس», − دەگەن ويىن ايتادى.
وسى تۇستا سەزد توراعاسى س.مەڭدەشەۆ دەلەگاتتاردىڭ ەكىجاقتى ايتىسىن توقتاتىپ, احمەت بايتۇرسىن ۇلىن داۋىسقا سالۋدى ۇسىنادى. توراعانىڭ بۇل ۇسىنىسىن قولداپ, داۋىسقا سالعان كەزدە دەلەگاتتاردىڭ 89-ى قولدايدى, 37-ءسى قارسى, 2-ءۋى قالىس قالادى. ءسويتىپ, كوپشىلىك داۋىسپەن الاش ارداقتىسى بوكەي دالاسىندا وتكەن سەزدىڭ قۇرمەتتى تورالقاسىنا سايلانادى.
دەلەگاتتار بۇدان كەيىن دە ءۇنسىز قالماعان. 1908 جىلدان كوممۋنيستىك پارتيانىڭ مۇشەسى, 1918 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان بوكەي وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, دەلەگات س.ميليۋتين: «شىعىس حالىقتارىنىڭ كەڭ پەيىلى, كەشىرىمپازدىعى بۇگىن دە دالەلدەندى. كەشەگى جاۋىمىز الاشوردانىڭ وكىلى, بۇگىن كەڭەس وكىمەتى جاعىنا شىعىپ وتىرعان ا.بايتۇرسىنوۆتى سەزدىڭ قۇرمەتتى تورالقاسىنا سايلادى», − دەپ ىشكى ىزاسىن جاسىرمايدى.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى 1919 جىلى كوكتەمدە الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ اتىنان كەڭەس وكىمەتىنىڭ باسشىلارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ ءۇشىن ماسكەۋگە كەلدى. سول جىلدىڭ شىلدەسىنەن ماسكەۋدە قازاق اسكەري رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا تاعايىندالادى. 1920 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا قابىلداۋ تۋرالى وتىنىشىندە: «قانشاما جىل قينالىپ كەلگەن قازاق حالقىنىڭ بوستاندىعىن الۋ جولىن ۇزاق ۋاقىت ىزدەگەننەن كەيىن مەنىڭ مىناعان كوزىم جەتتى: ...ركپ باعدارلاماسىندا ايماقتاعى ۇلتتىق قارىم-قاتىناس جونىندە ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى انىقتاۋداعى ... لەنين جولداستىڭ كوزقاراسىندا ... قانالۋشى ۇلت رەتىندە قىرعىز حالقىنىڭ مۇددەسىن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىنشىلىك جاسايتىندارى ايتىلعان. وسىنداي باعدارلاماداعى ايتىلعان ىستەردى اسىرەسە شىعىس ىستەرىن جۇزەگە اسىرۋعا كومەكتەسۋ ءۇشىن رەسەي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ قۇرامىنا كىرۋگە شەشىم قابىلدادىم», − دەگەن بولاتىن.
سەزدىڭ 21 مامىر كۇنى كەشكى ساعات 18:00-دە باستالعان ماجىلىسىندە سەزدىڭ قۇرمەتتى تورالقالارىنا جىبەرىلەتىن جەدەلحاتقا بايلانىستى تاعى دا داۋ شىعادى. ءماجىلىس توراعاسى س. مەڭدەشەۆ قۇرمەتتى تورالقاعا سايلانعان ادامدارعا 4-سەزدىڭ اتىنان جىبەرىلەتىن جەدەلحاتتىڭ مازمۇنىمەن تانىستىرعان كەزدە, وڭشىل دەلەگات ا.ازەرباەۆ: «قىرعىز حالقىنا ن.ناريمانوۆتىڭ ەسىمى تانىمال ەمەس, ول قىرعىزدار ءۇشىن ەڭبەك سىڭىرگەن جوق, سوندىقتان سەزدىڭ اتىنان ناريمانوۆقا جىبەرىلەتىن جەدەلحات قىرعىزدارعا اتى ايگىلى ا. بايتۇرسىنوۆقا دا جىبەرىلسىن», − دەدى. ال دەلەگات مۇستافا كوكەباەۆ: «بايتۇرسىنوۆتىڭ اق گۆاردياشىلدار جاعىندا بولعانى دا شىندىق. بىراق ول قىرعىز حالقىنىڭ بىردەن-ءبىر كورنەكتى كوسەمى. قىرعىز ولكەسىنىڭ قازاق اسكەري رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى. سوندىقتان سەزدىڭ بارلىق دەلەگاتتارىنىڭ اتىنان ا.بايتۇرسىنوۆقا جەدەلحات جولدانسىن» دەپ ناقتى ايتقان پىكىرىن دەلەگات يۆانوۆ تا قولدادى. وسىلايشا, جاقتاپ سويلەۋشىلەردىڭ پىكىرلەرىنەن سوڭ سەزدىڭ وزگە قۇرمەتتى تورالقالارى ۆ.ي. لەنين, گ.ە.زينوۆەۆ, ل.د.تروتسكي, ن.ناريمانوۆ, سونداي-اق ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اتىنا تومەندەگىدەي مازمۇندا:
«ادرەس موسكۆا
ۋل. ترۋبنيكوۆسكايا 10
كيرپرەدستاۆيتەلستۆو
كيررەۆكوم بايتۋرسينوۆۋ
ءسىزدىڭ كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى قىرعىز حالقى ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەگىڭىزدى باعالاپ, بوكەي وبلىستىق كەڭەستەرىنىڭ 4-سەزى ءسىزدى كوپشىلىك داۋىسپەن سەزدىڭ قۇرمەتتى تورالقاسىنا سايلادى. ەزىلۋشى قىرعىز حالقىنىڭ جارقىن كەلەشەگى ءۇشىن ءسىزدىڭ كۇش-قۋاتىڭىزدى جۇمساپ قىزمەت ەتەتىندىگىڭىزگە سەزد سەنىم بىلدىرەدى. سەزد پرەزيديۋمى», − دەپ جازىلعان جەدەلحات جونەلتەدى. وردادان جەدەلحاتتى اۋەلى ورىنبورعا جازىپ, كەيىن ا.بايتۇرسىن ۇلى ماسكەۋدە ەكەنىن انىقتاپ, مەكەنجايدى تۇزەتەدى.
ارحيۆ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, سەزدىڭ قۇرمەتتى تورالقالارىنىڭ ارقايسىسىنا تۇرلىشە مازمۇندا جازىلعان جەدەلحاتتار جونەلتىلگەن. سونداي-اق ازەربايجان حالقىنىڭ اعارتۋشىسى, دراماتۋرگ, دارىگەر, 1911 جىلى بوكەيلىك قازاق زيالىلارىن قولداپ «قازاقستان» گازەتىنىڭ باسپادان شىعۋىنا قولۇشىن بەرگەن, مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ تەڭدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن قايراتكەر ناريمان-بەك ناريمانوۆقا دا جەدەلحات جونەلتكەن.
ال رسفسر-ءدىڭ تۇڭعىش حالىق اعارتۋ كوميسسارى ا.ۆ. لۋناچارسكيدى تورالقاعا سايلاۋ جونىندەگى ۇسىنىستى كوپشىلىك داۋىسپەن دەلەگاتتار قابىلدامادى.
ۇلت ۇستازى ومىرىندەگى تاعى ءبىر تاريحي سايكەستىكتى ايتا كەتەيىك. 1920 جىلى 17 مامىردا وردادا وتكەن سەزدىڭ قۇرمەتتى تورالقاسىنا سايلانعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءدال سول كۇنى قازاق اسكەري رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە ۆ.ي.لەنينگە حات جولداعان. بەلگىلى الاشتانۋشى عالىم م.قويگەلديەۆ بۇل حات جونىندە: «كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ۇلت ماسەلەسىندە باعدارلامالىق ۇستانىمىنىڭ جوق ەكەنىن سىرتتاي ەمەس, قازاق رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتىنىڭ قىزمەتىنە تىكەلەي ارالاسا ءجۇرىپ بايقاعان ا.بايتۇرسىن ۇلى: «...ۇلتتىق قاناۋ مەن كەمسىتۋ كورگەن قازاقتاردان اسقان بۇراتانا حالىق بولماعان شىعار. ۇلتتىق قاناۋ ۇلتشىلدىق سەزىم تۋدىرماي قويمايدى», − دەپ كەڭەس وكىمەتىنىڭ قازاق قوعامىنا قاتىستى جىبەرىپ وتىرعان پرينتسيپتىك كەمشىلىكتەرىنە توقتالدى. ورتالىق بيلىككە ونىڭ قازاق ساياساتىنا بايلانىستى كەمشىلىگىن كورسەتىپ, سىناۋمەن شەكتەلمەي, بۇل كۇردەلى جاعدايدان شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءوزىنىڭ ۇسىنىسىن دا ءبىلدىردى», − دەگەن تۇجىرىم جاسايدى.
قورىتا ايتقاندا, «ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازاق بالاسىنا ىستەگەن ەڭبەگى, ونەر-ءبىلىم, ساياسات جولىنداعى قايراتى, ءبىز ۇمىتساق تا تاريح ۇمىتپايتىن بولادى»,− دەپ زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ بەكەر ايتپاعان. ۇلت مۇددەسى جولىندا جان اياماي قىزمەت ەتكەن ۇلى تۇلعانىڭ ەسىمى حالقىمەن بىرگە ماڭگى جاسايدى.
باقتىلى بورانباەۆا,
م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
