ارينە, كۇندەلىك جازۋ الەمدىك داستۇردە بار. ول تۋرالى پروفەسسور ءىنىم قۇلبەك ەرگوبەك جازعان ەكەن. بىراق ءار قالامگەردىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. بىرەۋلەر كۇنى بويى نە ىستەپ, نە قويعانىن, كىمدەرمەن اڭگىمەلەسكەنىن, ولار نە دەگەنىن جازادى. بۇل دا ادەبي فورما.
ادامنىڭ رۋحاني بولمىسى – ءسۇيىنىشى مەن كۇيىنىشى. م.اۋەزوۆ, م.عابدۋللين, س.شايمەردەنوۆ كۇندەلىكتەرى زامان اعىسى, ۋاقىت تىنىسىن اڭعارتادى. قادىر مىرزاليەۆ اعا ءوز كۇندەلىكتەرىن ء«يىرىم» دەگەن اتپەن كىتاپ ەتىپ باستىرىپ كەتتى.
ال جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ پەن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ كۇندەلىكتەرىن تاپقىزىپ, بۇگىنگى «جاس الاشقا» جاريالاتقانىمدى ءوزىمنىڭ ۇلكەن ادەبي ولجام دەپ ەسەپتەيمىن.
سونىمەن بار بولعانى 44 جىل عانا ءومىر سۇرگەن زامانداس, قالامداس ساعات اشىمباەۆتىڭ كۇندەلىكتەرىن وقىعاندا, مۇلدەم بولەك كۇيگە ەنەسىڭ. مۇندا كورگەن-بىلگەنىنەن گورى, وقىعان-توقىعان بيىكتىگى كورىنەدى. مۇنى ءتۇيسىنىپ تەرەڭ زەردەلەپ وقىعان ادام ادەبيەتشى, ادەبي سىن تۋرالى لەكتسيا تىڭداعانداي بولادى.
ۇلىلار ءومىرىنىڭ ءاربىر ءساتى نەمەسە كورىنىسى جاندى جەرىڭە تيەدى. بىلمەگەنىڭدى – بىلەسىڭ, ورەڭ جەتپەگەنىڭدى – تۇسىنەسىڭ. ويتكەنى بۇل ساعاتتىڭ قانشالىقتى وقىعان كىتاپتىڭ ءنارىن الىپ, كەرەك جەرىن تەرىپ, وعان ءوزىنىڭ كوزقاراسىن بىلدىرگەنىن بايقايسىڭ.
م.اۋەزوۆتىڭ مەموريالدىق مۋزەي ۇيىندە ۇلى كلاسسيكتىڭ قولى تيگەن قانشاما كىتاپ بار. مۇنىڭ ءبارىن وقىدى ما ەكەن؟ – دەگەن ورىندى سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن. ال كىتاپتىڭ بەتىن اشساڭ, مۇقاڭنىڭ كىتاپتىڭ شەتىنە جازعان قانشاما پىكىرلەرىن كورەر ەدىڭ. كەيبىر اۆتورعا كوڭىلى تولمايدى, كەيبىر دەرەكتەردىڭ قاتەلىگىن, ءتىپتى ستيليستيكاعا دا نازار اۋدارعانىن كورەسىڭ.
ساعات اشىمباەۆتىڭ كۇندەلىگىن وقىعاندا دەرەك پەن دايەك تاباسىڭ. ادەبيەتتىڭ پارىزى مەن قارىزى تۋرالى پىكىرىڭ قالىپتاسادى. قايىرىپ ايتقاندا, سول زاماندا وسىنشاما شىعارمانى وقىپ, وعان پىكىر قوسقانىن كورگەندە, ەڭبەگىنە ءتانتى بولاسىڭ.
ءبىر كۋرستى ەكى ادەبيەت سىنشىسى قاتار ءبىتىردى. ءبىرى – ساعات اشىمباەۆ تا, ەكىنشىسى – سايلاۋ جۇمابەكوۆ. ەكەۋى دە الماتىداعى ەڭ باي كىتاپحانالارى بار قالامگەرلەر بولدى. ولار كىتاپتاردى ساندىك ءۇشىن جينامايتىن, وقۋ ءۇشىن, ءبىلۋ ءۇشىن الاتىن.
ادەبيەت سىنشىسى بولۋ – ادەبيەت زەرتتەۋشىسىنەن جوعارى تۇرادى. ول ادەبي پروتسەستەر تۋرالى ءسوز قوزعاۋ ءۇشىن, باعزى زامانداردان بەرگى جازىلعان شىعارمالارعا سۇيەنىپ وتىرادى. تەرەڭنەن ءسوز قوزعايدى. ادەبيەت سىنشىسىنىڭ باعى دا, قيىنشىلىعى دا وسىندا عوي دەپ ويلايمىن. دوسىنان گورى, قارسىلاستارىنىڭ كوپتەۋ بولاتىنى سودان شىعار.
ەندى ساعاتتىڭ ءبىرىنشى داپتەرىنە نازار اۋدارالىق. ونى 1974 جىلى جازىلعان جۇرەك سىرى دەپ ايتۋعا بولادى. 23 ابزاتستان تۇراتىن كۇندەلىكتى ساراپتاپ كورەلىك. ءسوز قۇدىرەتى تۋرالى پايىمنان باستالىق. ء«ۋالي ءسوز – اۋليە ءسوز, پايعامباردىڭ ءسوزى دەگەندى بىلدىرەدى ەكەن. ابايدا بار, «ولەڭ ءسوزدىڭ پاتشاسى – ءسوز ساراسى» دەگەن ولەڭىن قاراڭىز. ءۋاجدى – ءۋالي».
مارقۇم, اكادەميك ۇستازىم زەينوللا قابدولوۆ وسى ءبىر ابزاتستان ءبىر ساعاتتىق لەكتسيا وقىر ەدى. ويتكەنى ءار ءسوزدىڭ سوڭىندا مازمۇن مەن ءتۇر جاتىر. 1974 جىلى «پايعامباردىڭ ءسوزى» دەپ كىم ايتا الار ەدى؟ مىنە وسىلاردىڭ ءبارى ساعات ءۇشىن, مازمۇنعا يە بولاتىن كەسەك وي باستاۋى بولىپ تابىلادى. ياعني ويعا – وي, قيالعا – قيال قوساتىن اۆتورلىق رەماركا.
لەۆ تولستوي تۋرالى جازىلعان ءتورت ابزاتسقا نازار سالىپ كورەيىكشى.
«لەۆ تولستوي 34 جاسىندا ۇيلەنگەن. ول 1870 جىلى پەتر تۋرالى رومان جازۋعا وتىرعان.
ل.تولستويدىڭ ايەلى 15 بالا كوتەرىپتى.
ل.تولستوي «دەتستۆونى» 24 جاسىندا جازعان.
ل.تولستوي ا.ا.فەتتىڭ ۇيىندە (1861 جىلدىڭ كوكتەمىندە) وتىرىپ ي.س.تۋرگەنەۆپەن ۇرسىسىپ قالىپ, ونى دۋەلگە شاقىرىپتى. سودان ەكەۋى 1878 جىلى قايتا تاتۋلاسقان».
ساعات كەلتىرگەن ءتورت دەرەكتە ل.تولستويدىڭ ءومىر جولىنىڭ ارنالارى جاتىر. ۇلى جازۋشىنى مۇلدەم وقىماعان ادام, وسىدان-اق ول تۋرالى تۇششىمدى اقپارات الا الادى.
ساعات اشىمباەۆتىڭ ەنتسيكلوپەديالىق وي ءتۇيۋ تۇيسىگى وسىنداي جيناقتاۋ ارقىلى, پاراسات-پايىمىمەن جارقىراپ كورىنەدى.
ول ۇلى تۇلعانىڭ ءومىرىنىڭ كەيبىر تۇستارىن ايتا وتىرىپ, ءوزىنىڭ دە پىكىرىن ارالاستىرا بىلەدى. قاراڭىز: «ادام جانىنداعى استارلى سەزىمدەردى بۇكپەسىز كورسەتۋى كەرەك». ياعني ساعات اشىمباەۆتىڭ ىشكى رۋحاني جاندۇنيەسى تازالىقتان قۇرالعان. ادال ءسوز – ءومىر شىراعى, كوڭىل – پىراعى.
بۇل مىنەز ساعات اشىمباەۆتىڭ بۇكىل وي-سەزىمىنە ارقاۋ بولعان كرەدو. بۇل – جولدان تايساقتاعان ەمەس, بۇل – جولدان شىققان ەمەس.
ءبىزدىڭ ءبارىمىز ۆاسيلي ياننىڭ «شىڭعىس حان» رومانىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن قىزىعا وقىپ ءجۇرمىز. بىراق كىتاپ اۆتورىنىڭ ونى جاريالاۋعا بايلانىستى قيىنشىلىقتارىن بىلمەيدى ەكەنبىز. شىعارمانىڭ جازىلۋ تاريحىنا زەر دە سالا بەرمەيمىز. ال ساعات اشىمباەۆ بولسا ادەبيەت سىنشىسى رەتىندە وعان ءمان بەرمەي وتە المايدى.
– ۆاسيلي گريگورەۆيچ يانچەۆەتسكي (يان) 1875 جىلى تۋىلىپتى, – دەپ جازادى ساعات ءوز كۇندەلىگىندە. – ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن سوڭ ءۇش جىلداي ەل كورىپ, جەر ارالاعان. ازيانى تۇتاستاي كورىپ شىققان. 1931 جىلى 56 جاسىندا العاشقى پوۆەسى جارىق كورەدى. 1935 جىلى «شىڭعىس حاندى» جازىپ بىتىرەدى. بىراق «مولودايا گۆارديا» باسپاسى باسۋعا وتكاز بەرەدى. سودان 1942 جىلى جارىق كورىپ, ىلە-شالا قايتا باسىلادى. 1942 جىلى بۇل رومان مەملەكەتتىك سىيلىق العان. سوندا جازۋشىنىڭ داڭقى 60 جاسىندا باستالعان».
قاراڭىزدارشى, قانشاما قۇندى اقپارات بەرىلگەن. وسى جوعارىداعى جولداردا ياننىڭ جازۋشىلىق عۇمىرى دا, كىتاپتىڭ تاريحى دا تۇر. بۇل مالىمەتتەر ءبىر جەردە جيناقتالىپ تۇرماعانى انىق. ساعات اشىمباەۆ ونى ءبىر جەردەن الىپ قازاقشالاي سالماعان عوي. اۆتوردىڭ دا, كىتاپتىڭ دا تاريحىن زەرتتەگەن. ءسويتىپ, اۆتور مەن كىتاپ تاعدىرى تۋرالى اقپاراتتى جيناقتاپ, كۇندەلىككە تۇسىرگەن. ارينە, قازىر عالامتورمەن قاراپ, اقپارات الۋ وڭاي. ال بىراق, وسىدان 38 جىل بۇرىن مۇنداي دەرەكتەردى جيناۋ وڭاي بولار ما ەدى؟ وسى دەرەكتەردى ساعات اشىمباەۆ تىرنەكتەپ, جيناقتاپ, ەكشەپ ءبىر اقپارات كوزىنە اينالدىرادى.
جاستاي فالسافالىق بيىككە كوتەرىلگەن ساعات اشىمباەۆتىڭ وي كوكجيەگى كەڭ. ول ۇزبەي ىزدەنىستىڭ ۇستىندەگى ادام بولدى. جۋرناليستىك قىزمەتتىڭ اۋىرلىعىنا قاراماي, تەرەڭ وي, ءبىلىم جينادى. ءجۋرناليستى 8 ءتۇرلى ماماندىقتىڭ يەسى دەپ بىلەدى. ء«بىلىمى – مۋجسكوي گيمنازيادا عانا وقىعان... ستاتيستيك, مۇعالىم, گرۋزچيك, پرود (ساتۋشى بولار – ۋ.ق.), ينسپەكتور, كامەنششيك, سچەتوۆود, كانتسەليارسكي رابوتنيك, جۋرناليست). ءيا, بۇدان نە اڭعارامىز؟ جۋرناليست ءوز كەيىپكەرىن جازۋ بارىسىندا جوعارىدا ءوزى كەلتىرگەن ماماندىقتىڭ يەسى بولا الادى. سول ويدىڭ نۇكتەسىن ساعات اشىمباەۆ بىلاي دەپ قورىتىندىلاپتى: «نەنىڭ جازىلىپ, نەنىڭ جازىلماعانىن ءبىلۋ ءۇشىن دە ءبىلىم كەرەك».
ارينە, ادەبيەت سىنشىسى بولعاندىقتان, ساعات اشىمباەۆتىڭ ادەبيەتتىڭ, ادام, قوعام ومىرىندەگى ورنى, ءمانى مەن مازمۇنى تۋرالى ايتقاندارى وتە اۋقىمدى. وسىعان كوز جۇگىرتىپ كورەلىكشى.
«رومان – ادەبيەتتىڭ سيمفونيالىق وركەسترى».
ء«ار ءداۋىر ادەبيەتىنىڭ ءوز مىندەتتەرى بولعان. ءحىح عاسىر ادەبيەتىندە جاماندىقتى اشكەرەلەۋ باسىم بولسا (سىنشىل رەاليزمدى ايتىپ وتىر – ۋ.ق) حح عاسىر بۇگىنگى سوۆەت ادەبيەتىندە ومىردەگى جاڭالىقتى ماراپاتتاۋ باستى باعىت بولۋعا ءتيىس». (18.02.1977 ج.)
«ادەبيەتتەگى كەيىپكەر ادامداردان ومىردەگى زامانداس ادامداردىڭ ويى دا وزىق».
بۇدان نەنى پايىمداۋعا بولادى؟ ساعات اشىمباەۆ ءبىر ماسەلەگە اشىق بارسا, ەكىنشى ماسەلەنى تۇسپالداپ ايتادى. ءار وقۋشى ونى ءوز وي ەلەگىنەن وتكىزە الادى.
ايتالىق, قازىرگى ادەبيەتتەگى جاساندى كەيىپكەرلەر ءومىر شىندىعىن, زامان بولمىسىن اشا المايدى. جاداڭ, ءنارسىز, قۇنسىز ادەبيەت بولمىستىڭ تۇپكى ماقساتىن كورمەيدى. وسىدان قوعام مەن ادەبيەتتىڭ الدامشى فۋنكتسياسى سەزىلەدى. ءوز ءسوزى, ءوز پىكىرى جانسەبىل تىركەس بولىپ, كۇندەلىككە تۇسكەن سەكىلدى.
ساعات اشىمباەۆتىڭ «ايتايىن دەسەڭ, ۇيات سياقتى, ايتپايىن دەسەڭ, ىشىڭە سىيمايدى» دەپ جازعانى وسىدان بولسا كەرەك.
«تاقىرىپ جانرعا تاۋەلدى نەمەسە ءبىرىنشىسى ەكىنشىسىن تاڭدايدى».
«جازۋشىنىڭ شىندىعى – كوركەمدىك شىندىق, ءومىر شىندىعى».
سوندىقتان دا ساعات اشىمباەۆ ادەبيەتتىڭ السىرەپ, ءومىر شىندىعىنان الشاقتاپ, كوركەمدىك رۋحاني قۋاتى ازايىپ بارا جاتقانىنا جانى كۇيىنەدى.
«شىندىقتى ايتامىن دەپ قاتەلەسىپ كەتەرسىڭ, بۇگىندە وتىرىك ايتقان ادام عانا قاتەلەسپەيدى». «وقىلمايتىن رومان, پوۆەست كوپ, وقىمايتىن وقۋشى از». دەمەك ادەبيەتتىڭ قۇلدىراۋى سوتسياليستىك رەاليزم دەگەن ستاليندىك كونتسەپتسيادان باستالعانىن ساعات اشىمباەۆ اشىپ جازادى. قالامگەردىڭ وي-تولعامدارىن زەردەلەيسىڭ, تۇسىنەسىڭ, كۇرسىنەسىڭ.
«تاريحي تاقىرىپتى ەسكى دەپ قاراۋشىلىق, – دەي كەلە, ساعات اشىمباەۆ دوستوەۆسكي شىعارمالارىنداعى تراگيزم, ۆ.شۋكشيننىڭ «كالينا كراسناياسىنداعى» تراگيزم, م.شولوحوۆتىڭ «تىنىق دونىنداعى» مەلەحوۆتىڭ وبرازىنداعى تراگەديالىق سيپات, ۆ.بىكوۆتىڭ پوۆەستەرىندەگى تراگيكالىق سيتۋاتسيالار تۋرالى نەگە جازدى؟ مەنىڭشە, بۇل ارناۋلى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن تاقىرىپ. ونىڭ تۇبىندە ساعاتتىڭ ادەبيەتتەگى جاعىمدى, جاعىمسىز كەيىپكەرلەردىڭ تاعدىرىنا باسقاشا, سىن كوزىمەن قاراۋ كەرەكتىگى جاتقانداي كورىنەدى.
«ادام تاريحقا تابان تىرەمەي, الىسقا بارمايدى.
تاريحتى ءبىلۋ وتە قاجەت. تاريحتاعى ۇلكەندى-كىشىلى وقيعالار جەردىڭ بىلىنبەي اينالاتىنى سياقتى, باسقا فورمادا قايتالانىپ كەلىپ وتىرادى.
ءوز ۋاقىتىنان وزىپ تۋعان ادامنان عانا ناعىز ازامات, جازۋشى شىعۋعا ءتيىس».
راسى سولاي. ساعات اشىمباەۆتىڭ ءوزى دە ءوز زامانىنىڭ نوقتاعا باسى سىيماعان قايراتكەر ۇلى. ول ت.رىسقۇلوۆ, ب.مومىش ۇلى سياقتى كەسەك تۇلعا. ءوز ۋاقىتىنان الدەقاشان وزىپ كەتكەن قالامگەر ەكەندىگىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى.
سىر داپتەردى وقىعاننان كەيىن وسىنداي ويلارعا بەكىنگەنىمدى جاسىرا المايمىن. ويتكەنى ساعات اشىمباەۆتىڭ ويى, كوزقاراسى سول كەزدەگى كەڭەستىك جۇيەنىڭ ستاندارتتارىنا ساي كەلمەيتىن, ۇيلەسپەيتىن.
«ادەبيەت قوعامدىق ويدىڭ وسۋىمەن كورىنەدى» – دەگەن ويلارى جاڭا زاماننىڭ تالاپتارىمەن ۇيلەسىپ جاتىر.
«قوعام ادەبيەتكە ەمەس, ادەبيەت قوعامعا تورەلىك جاساپ كەلگەن» – دەپ جازۋى قازىر دە ءماندى.
ول راديششەۆ, پۋشكين, گوگول, دوستوەۆسكي, تولستوي, ۆولتەر, ديدرو, توماس مان شىعارماشىلىعىن زەردەلەي كەلە, ول جازۋشىلاردىڭ كۇردەلى ۋاقىت تەزىنە شىداعانىن ۇلگى ەتەدى. ءارى ساعات اشىمباەۆتى «يدەيالىق جاڭالىق جوق شىعارمالاردىڭ» كوپتىگى مازالايدى.
وسىدان 41 جىل بۇرىن ءوز كۇندەلىگىندە: «جازۋ وڭاي, شىعارۋ وڭاي, وقۋ قيىن بولىپ بارا جاتقان جوق پا؟!» – دەپ جازىپتى.
قالامگەر كۇندەلىگىن وقىعان سايىن ونىڭ بۇكىل ءومىر ءسۇرۋ كونتسەپتسياسىن تانيسىڭ.
ساعات اشىمباەۆ جازىپتى: «شىندىققا بەرگىسىز وتىرىك بولادى, وتىرىككە العىسىز شىندىق بولادى». بۇل ءدال ايتىلعان ءسوز. ەشكىم تالاسا المايتىن تۇجىرىم. ادەبيەتتىڭ قۇنسىزدانىپ بارا جاتقاندىعى ادەبيەت سىنشىسى ساعات اشىمباەۆتى قاتتى الاڭداتادى.
ارينە, ادەبيەتكە كەلگەن ادام قوعاممەن بىرگە وسەدى, جەتىلەدى. ءومىردى ەستەتيكالىق تۇرعىدان پايىمداۋ ءۇشىن, ءار قالامگەردىڭ ءوز كوزقاراسى بولۋعا ءتيىستى. اقيقاتقا قۇرىلعان كوركەم شىعارما وقىرمان جۇرەگىنە جەتەدى. ونسىز ادەبيەت وسپەيدى, جەتىلمەيدى. مۇنى كۇندەلىكتەگى جازبانى وقىعاندا تۇيسىنە تۇسەسىڭ. «تۆورچەستۆولىق ءوسۋ ۇستىندەگى ادام عانا ءوز كەمشىلىگىن كورە الادى», – دەپ جازىپتى ساعات اشىمباەۆ. – ال ءوز كەمشىلىگىڭدى كورۋ, سەزۋ, مويىنداۋ, سويتە وتىرىپ, ودان قورىتىندى جاساۋعا تىرىسۋ, ناعىز بىلىمدىلىكتىڭ كورىنىسى. ناداندار عانا ءوز كەمشىلىگىن مويىندامايدى».
ساعات اشىمباەۆتىڭ بۇل سوزدەرى قاي ۋاقىت بولماسىن, قاي عاسىر كەلمەسىن شىندىقتىڭ شىراعىنداي جانىپ تۇرادى. قالامگەر ايتقانداي, «ايعايى كوپ, ايتارى جوق جازۋشىلار بار».
سىن مۇراتى قانداي؟ ونىڭ دامۋ كونتسەپتسياسى قانداي ماسەلەگە نەگىزدەلگەن؟ ونى دا ساعات مارقۇمنىڭ كوڭىل كۇندەلىگىنەن تاباسىڭ. 1980 جىلى 21 اقپاندا كۇندەلىگىنە: «سىن ادەبيەت ارقىلى تۋادى, ال ادەبيەت سىن ارقىلى داميدى» – دەپ جازىپتى.
ساعات اشىمباەۆتىڭ وسى سوزدەرى, ونىڭ بۇكىل شىعارماشىلىق قىزمەتىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. ول جازعان ماقالالاردىڭ تەك تاقىرىپتارىنا عانا كوز جۇگىرتەلىكشى: «جاستار سىنى تۋرالى بىرەر ءسوز», «سىنشىل وي تۋرالى سىر», «ادەبيەت جانە مورال», «رومان ارقاۋى – الەۋمەتتىك شىندىق», «ولەڭ ءسوزدىڭ – ونەگەسى», ء«بىر پروبلەما – بەس تولعام». مىنە, وسى تاقىرىپتاردىڭ وزىنەن-اق ساعات اشىمباەۆتىڭ كوزقاراسى كورىنىپ تۇر ەمەس پە؟ مۇنىڭ ءبارىن – ادەبيەتتىڭ تازالىعى, حالتۋرادان ساقتاندىرۋ ءۇشىن جازعان.
ادەبيەت تە قوعام سياقتى جاندى قۇبىلىس. ول وسەدى, قاجەت جەرىندە وشەدى. كوركەمدىك تالعام, ءتىل بىرلىگى, رۋح ايقىندىعى ايتىلعاندا عانا ادەبيەت ءوز مىندەتىن ورىندايدى.
1979 جىلى 31 قازاندا ساعات اشىمباەۆتىڭ كۇندەلىگىنە تومەندەگىدەي ويلار جازىلىپتى:
«دامۋ دەگەنىمىز – تەك كوبەيۋ بولماسا, ءولىم ەمەس, سونداي-اق جوعالتۋ دا».
وسى سوزدەرگە از-كەم ءۇڭىلىپ كورەلىكشى.
دۇنيەگە قانشاما شىعارمالار كەلىپ جاتادى. ياعني قوعامداعى, جاراتىلىستاعى ءوزىن ءوزى تازارتۋ پروتسەسى ادەبيەتتى دە اينالىپ وتپەيدى. يدەيالىق, كوركەمدىك, مازمۇنى مەن فورماسى بولماعان ادەبيەت زامان سىنىنان شىعۋعا ۇمتىلمايدى. قۋراي سەكىلدى تەز جانادى, بىراق قىزۋ-ىستىعى ساقتالمايدى.
«شىنايى تالانتتىڭ كەلۋى تازالىققا, ادالدىققا جول اشىپ, حالتۋرانىڭ جولىن بوگەيدى, – دەپ جازىپتى ساكەڭ. – بەلگىلى ماتەلگە سالىپ ايتساق, كەمەل تالاپ كەمەسى كەلگەندە حالتۋرانىڭ قالتىراعان قايىعى سۋدان شىعادى».
قورىتىندىلاي ايتساق, كۇندەلىكتەگى جازۋلار ساعات اشىمباەۆتىڭ ءومىر ءسۇرۋ كونتسەپتسياسىنا اينالعانىن بىلەسىڭ.
ءبىرىنشى, «اقيقاتتى ايتقان ادام ايىپتى ەمەس, اقيقاتتى كورىپ تۇرىپ كوزىن جۇمعان ادام قاۋىپتى».
ەكىنشى, «كوركەم شىعارما – جازۋشىنىڭ ءومىر, ۋاقىت, ادامدار تۋرالى كوركەمدىك تۇرعىدان ايتىلعان فيلوسوفيالىق كونتسەپتسياسى».
ءۇشىنشى, «تالانتتى ادام – قىنسىز قىلىش سياقتى».
ءتورتىنشى, «ۋاقىتتىڭ, ءداۋىردىڭ قويىپ وتىرعان يدەياسى جوق شىعارمادان كوركەمدىك ىزدەۋگە بولمايدى».
بەسىنشى, «كلاسسيكا – ءۇش جاقتى, وتكەندى, بۇگىندى جانە بولاشاقتى تۇتاس قامتيدى. جانە ۇشەۋىنە قاتىستى ماسەلەلەردى ءسوز ەتەدى».
التىنشى, «ادەبيەت دەگەنىمىز – شىندىق دەگەن ءسوزدىڭ ءسينونيمى».
جەتىنشى, «بىرەۋلەر بار جاقىنداعان سايىن الىستاي تۇسەدى, بىرەۋلەر بار الىستاعان سايىن جاقىنداي تۇسەدى».
سەگىزىنشى, «قازاقتى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ابايدى وقۋ قاجەت! ال ابايدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ازامات بولۋ شارت».
توعىزىنشى, «سىن – ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ىرگە تاسى. ادەبيەت – ادامتانۋ عىلىمى دەسەم, سىن – ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ فيلوسوفياسى».
ونىنشى, «سىن ەسەپ ايىرىسۋدىڭ, ءوش الۋدىڭ, كەك قايتارۋدىڭ قۇرالى ەمەس. سىن, تاربيەنىڭ ەڭ جوعارعى ءتۇرىن كورسەتەدى. ەتيكالىق جانە ەستەتيكالىق تاربيە قۇرالى».
قالامگەردىڭ وسى ون كونتسەپتسياسى ءار جازۋشى ءۇشىن, ءار قالامگەر ءۇشىن امانات بولار ءسوز عوي دەپ ويلايمىن.
ءيا, ساعات, ساعاتحان اشىمباەۆ قازاق ادەبيەتىنە قۇبىلىس بولىپ كەلىپ, 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن رۋحاني كۇيزەلىسكە ۇشىرادى.
«17-18 دەكابر! 1986 جىل. مەن بۇل كۇندەردى ۇمىتقان كۇنى ۇلت نامىسى دەگەن ۇعىمدى دا ۇمىتاتىن شىعارمىن. ال ونى ۇمىتقان جەردە بارىڭنان دا جوعىڭ جاقسى», – دەپ كۇندەلىكتە جازىلعان سوزدەر, سول جان كۇيزەلىسىنىڭ كورىنىسى عوي دەپ ەسەپتەيمىن.
بۇل ساعات اشىمباەۆتىڭ جۇرەك ساعاتىن قىسقارتقان, قازاقتىڭ باسىنداعى قارالى, جارالى كۇندەر بولاتىن.
ساعات اشىمباەۆ قازاعىمەن, قازاق ادەبيەتىمەن, قازاق تىلىمەن, قازاق تاريحىمەن بىرگە جاسايتىن جاڭارتۋشى, رەنەسسانستىق تۇلعا!
ءۋاليحان قاليجانوۆ,
ۇعا اكادەميگى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
