ەنەرگەتيگى جوق ەلدىڭ ەرتەڭى قاراڭعى

ءسال شەگىنىس جاساپ, وسى جىلدىڭ 20 ناۋرىزىنداعى جاعدايعا ورالايىق. پەتروپاۆل قالاسىنداعى №2 جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىندا اپات ورىن الدى. ءتۇتىن شىعاتىن قۇبىر قۇلادى. ءبىر ادام قازا تاپتى. سويتسەك, وسىدان 60 جىل بۇرىن سالىنعان كونسترۋكتسيا ابدەن توزعان ەكەن. ال توزعان دۇنيەنىڭ توقتاۋى كوپ. دەمەك اقاۋلى ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەردى رەتتەمەيىنشە الاڭداتارلىق احۋال جالعاسا بەرمەك.

– سوندىقتان ەنەرگەتيكا جۇيەسىن مودەرنيزاتسيالاۋعا عانا كوڭىل بولمەي, سول جۇيەلەردىڭ قالىپتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ دە ماڭىزدى. ەرتە مە, كەش پە, بۇل ماسەلە دە الدىمىزدان شى­عادى. ويتكەنى ەل ەكونوميكاسىن­داعى ستراتەگيالىق سەكتور سانالاتىن ەنەرگەتيكادا كادر تاپشىلىعى وزەكتى. بۇعان سالا قىزمەتكەرلەرىنە تولەنەتىن ەڭبەكاقىنىڭ ازدىعى سەبەپ, – دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى دۇيسەنباي تۇرعانوۆ.

2020 جىلعى رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىندا 102 مىڭ ادام ەڭبەك ەتەدى. ولاردىڭ ورتاشا ايلىق ەڭبەكاقىسى رەسپۋبليكاداعى كورسەتكىشتەن 26 پايىزعا تومەن. ياعني ەلدەگى ورتاشا ايلىق ەڭبەكاقى 264 مىڭ تەڭگەگە تەڭ بولسا, ەنەرگەتيكتەردىڭ ورتاشا ايلىق ەڭبەكاقىسى 195 مىڭ تەڭگە كولەمىندە. ال بۇل كورسەتكىش ىرگەمىزدەگى رەسەيدە 306 مىڭ تەڭگەنى قۇراپ وتىر. سوندا رەسەيلىك ەنەرگەتيكتەر ءبىزدىڭ ەڭبەككەرلەرمەن سالىس­تىرعاندا ايلىقتى 36 پايىزعا كوپ الادى.

– وسىنىڭ سالدارىنان بى­لىك­تى ەنەرگەتيكتەر باسقا سالا­عا اۋىسىپ كەتەدى. ال شەكارالاس وڭىرلەردىڭ ماماندارى رەسەي­گە قاراي ويىسادى, – دەيدى ماجىلىسمەن.

بۇل ماسەلەگە مەملەكەت باس­شىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ دا نازار اۋدارعانى ەسى­مىزدە. وسىدان تۋرا ءبىر جىل بۇرىن ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالا­سىن دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىن­دە كەڭەس وتكىزگەن پرە­زي­دەنت بىلاي دەگەن ەدى: «قازاق­ستاندا ەنەرگەتيكا سالاسى بويىنشا مامان دايارلاي­تىن 24 جوعارى وقۋ ورنى بول­عانىنا قاراماستان, ەلەكتر مون­تەرلەرى, جوعارى ءۆولتتى جەلىلەردى جوندەۋشىلەر مەن باسقا دا جۇمىسشى ماماندار تاپشى. ينجەنەرلىك-تەحني­كا­لىق قىزمەتكەرلەردىڭ ورتاشا جاسى – شامامەن 50 جاستا. ونىڭ ۇستىنە بۇل سالاداعى قىز­مەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسى دا تومەن. سونىڭ سالدارىنان  2015-2020 جىلدار ارالىعىندا كادرلاردىڭ تۇراقتاماۋى 4 پايىزدان 15 پايىزعا دەيىن جەتتى. بۇل ماسەلەنى جەدەل تۇر­دە شەشۋ كەرەك. ايتپەسە, بىر­نەشە جىلدان كەيىن كادر تاپ­شىلىعى ماسەلەسى ۋشىعا تۇسەدى. ۇكىمەتكە وسى سالاداعى كاسىبي مامانداردىڭ الەۋەتىن جانە باسەكەگە قابىلەتتى ەڭبەك­اقى تولەۋ دەڭ­گەيىن قالىپ­تاس­تىرۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن».

د.تۇرعانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ەڭبەكاقى تولەۋگە قا­تىستى كۇردەلى جاع­داي ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋدى جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمداردا, ونىڭ ىشىندە وڭىرلەردەگى ەلەكتر جەلىلىك كومپانيالاردا قالىپتاسىپ وتىر. بۇلار تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنە جاتادى. مۇنداي ۇيىمدارداعى ەڭبەكاقى ەلدەگى ەنەرگەتيكتەردىڭ ورتاشا جال­اقى­سىنان دا, ايماقتاعى ورتاشا جالاقىدان دا تومەن.

– ماسەلەن, «الاتاۋ جارىق كومپانيا­سىنداعى» وندىرىستىك پەرسونالدىڭ ورتاشا جالاقىسى (198 مىڭ تەڭگە) وڭىردەگى ورتاشا جالاقىدان (305 مىڭ تەڭگە) 54 پايىزعا تومەن. «پاۆ­لودار ەلەكتر­جەلىلىك تارا­تۋ كومپانياسىنداعى» وندىرىس­تىك پەرسونالدىڭ ورتاشا جالاقى­سى (128 مىڭ تەڭگە) وبلىس­تاعى ورتاشا جالاقىمەن سالىستىر­عان­دا (225 مىڭ تەڭگە) 75 پايىزعا از. «وڭتۇستىك جارىق ترانزيت» كومپانياسىنداعى وندىرىستىك پەرسونالدىڭ ورتاشا جالاقىسى (96 مىڭ تەڭگە) وڭىردەگى ورتاشا جالاقىدان (209 مىڭ تەڭگە) 118 پايىزعا تومەن. وسىنىڭ سال­دارىنان وڭىرلىك ەلەكتر جەلى­­لىك كومپانيالارداعى پەر­سو­­نالدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ەل بو­­يىنشا ورتا ەسەپپەن 11-16 پا­­يىز­دى قۇراپ وتىر. كەيبىر وڭىر­­لەردە بۇدان دا جوعارى. ايتا­لىق, «الاتاۋ جارىق كوم­پانيا­سىنداعى» پەرسونالدىڭ جەتىس­پەۋشىلىگى 34 پايىزعا جەتتى, – دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.

شىنىندا دا, جاعداي ءماز ەمەس. ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن شۇعىل شارالار قابىلداماسا, ەنەرگەتيكا كاسىپورىن­دارى جا­قىن ۋاقىتتا جۇيەنىڭ تۇ­راق­­تى­لىعىن ساقتايتىن از عانا ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق پەرسونالدىڭ وزىنەن ايىرىلىپ قالعالى وتىر.

– اتالعان ماسەلەنى سالا قىز­مەت­كەر­لەرى دە بىرنەشە رەت كوتەردى. جاعدايدى جەدەل رەت­تەمەسە, سالا ءبىرجولا قۇل­دى­راۋى مۇمكىن. ەنەرگەتيكا ەكونو­مي­كانىڭ ماڭىزدى سەكتورى بولا تۇرا, ءبىزدىڭ ەلدە ءالى كۇنگە دەيىن سالانى دامىتۋدىڭ ۇزاق مەر­زىمدى ستراتەگياسى ازىرلەن­بەگەن. سالاداعى كوپ كەمشى­لىكتىڭ ءبارى وسىدان تۋىنداپ وتىر, – دەيدى ءدال وسى ماسەلە بويىنشا ۇكىمەتكە دەپۋ­تات­تىق ساۋال جولداعان د.تۇرعانوۆ.

دەپۋتاتتىق ساۋالعا جا­ۋاپ بەرگەن پرەمەر-مينيستر ءالي­حان سمايىلوۆتىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, 2021 جىلى ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمدار ەلەكتر ەنەر­گياسىن وندىرۋگە ارنالعان شەكتى تاريفتەردى تۇزەتۋ كە­زىن­دە وندىرىستىك پەرسونالدىڭ جال­اقىسىن ارتتىرۋ بو­يىنشا شارا­لار قابىلداعان. ياعني 15 پا­يىزعا ارتتىرۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنىڭ جىلۋ ەنەرگياسىن ءوندىرۋ تاريفتەرىندە ەڭبەكاقى تولەۋ قورىن جىل سايىن 4 پايىزعا ارتتىرۋ قا­راس­تىرىلعان.

– وسىلايشا, 2021 جىلدىڭ قو­رىتىندىسى بويىنشا قازاق­ستانداعى جىلۋ-ەلەكتر ورتا­لىقتارىنداعى وندىرىستىك پەرسونال جالاقىسىنىڭ ورتاشا ءوسىمى شامامەن 10 پايىزدى قۇرا­دى. سونىمەن قاتار ەنەرگەتي­كا مي­نيستر­لىگى, قازاق­ستان ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق قا­ۋىم­داس­تىعى مەن سالالىق كاسىپوداقتار اراسىندا قول قويىلعان 2022-2024 جىلدارعا ار­نالعان سالالىق كەلىسىم شەڭ­بەرىن­دە ەنەرگەتيكا سالاسى قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ەنەر­گيا بەرۋشى ۇيىمداردىڭ جالاقى­سىن كوتەرۋ كوزدەلىپ وتىر. سونداي-اق تابيعي مونو­پ­و­ليالار سالاسىنداعى ۋاكى­لەتتى ورگان ستاتيستيكا دەرەك­تەرى­نىڭ نەگىزىندە ەكونومي­كا­لىق قىزمەت تۇرلەرى بويىن­شا وڭىرلەر بولىنىسىندە وندىرىس­تىك جانە اكىمشىلىك-باسقارۋ پەر­سو­نا­لىنىڭ ورتاشا ايلىق جال­اقىسىن ايقىنداۋ جونىندەگى تالاپتى بەلگىلەۋ ءۇشىن تاريف­تەردى قالىپتاستىرۋ قاعيدالارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ماسەلەسىن قا­رايدى, – دەپ حابارلادى ۇكىمەت باسشىسى.

قازاقستان ەنەرگەتيكتەرى سالا­لىق كاسىپوداعىنىڭ تور­اعاسى ورازبەك بەكباس تا كادر تاپشىلىعى ماسەلەسىن ۇنەمى كوتەرىپ كەلەدى. الايدا ازىرشە ەنەر­گەتيك­تەردىڭ ۇنىنە قۇلاق اسقان ەشكىم جوق.

– ەنەرگەتيكا نىساندارىن­داعى اپات­تار­دىڭ بىردەن ءبىر سە­بەبى كادر تاپ­شى­لىعىندا جاتىر. بىلىكتى كادرلار از, مامان­دار تۇراقتامايدى. 2015-2021 جىل­دار ارالىعىندا ەنەرگەتيكا سالاسىن­داعى كادرلاردىڭ تۇراقسىزدىعى 4 پايىزدان 17,7 پايىزعا ءوستى. 4-5 جىل­دىق تاجىريبەسى بار مامانداردىڭ ءوزى باسقا سالالارعا ويىسۋدا. بۇل جاقسى تەند­ەن­تسيا ەمەس. كاسىپ­ورىن شتاتىنىڭ جاساق­­تالۋى ورتاشا ەسەپپەن 80-85 پايىز­دى قۇرايدى. ياعني ەنەر­گەتيكا نىساندارىنا قا­جەت­­تى پەرسونالدىڭ بەستەن ءبىرى جەتىس­­پەيدى, – دەيدى ورازبەك بەكباس.

جوعارى ەنەرگەتيكالىق جۇيە­لەردىڭ ەسكىرگەنىن ايت­تىق. مۇنداي سيپاتتامانى كادر­لارعا قاتىستى قولدانساق تا بولادى. ويتكەنى سوڭعى جەتى جىلدا ەنەرگەتيكا كاسىپ­ورىن­­دارىنداعى قىزمەتكەرلەر «قار­تايىپ» بارادى. جاس كادر­لار­دىڭ ۇلەسى ازايىپ, 50 جاس­تان اسقان مامانداردىڭ ۇلەسى كوبەيىپ كەلەدى. سالاداعى 60 جاستان اسقان قىز­مەتكەرلەردىڭ ۇلەسى شامامەن 8 پايىزعا تەڭ. سونداي-اق قىزمەتكە قابىل­دانعان ادامداردىڭ 40 پايىزى العاشقى جىلى-اق جۇمىستان شىعىپ كەتەدى ەكەن.

– زاڭناماعا سايكەس, ەنەرگەتيكا كاسىپورىندارىنىڭ ەڭبەكاقى تولەۋ قورى تاريفتىك سمەتامەن شەكتەلگەن. تاريفتىك سمە­تانى ارتتىرۋ ءۇشىن رەتتەۋ­شى ورگان­داردىڭ كەلىسىمى قاجەت. 2021 جىلى ەلدىڭ ەنەرگە­تيكالىق كاسىپورىندارى ءتا­ريف­تىڭ شى­عىن بولىگىنە اكىمشىلىك جانە ون­دىرىستىك پەرسونالعا ءوڭىر بو­يىن­شا ورتاشا جالاقى دەڭ­گەيىندە جانە پەر­سونالدىڭ نورماتيۆتىك سانى كولەمىندە جالاقى تولەۋگە ارنالعان شى­عىستاردى قوسۋعا مۇمكىندىك بە­رە­تىن زاڭناماعا وزگەرىستەر ەن­گىزۋدى ۇسىندى. بىراق ازىرگە بۇل ارەكەتتەر ناتيجەسىز. سول سەبەپتى كومپانيالار ەنەرگەتيكا سالاسىندا جۇمىس ىستەمەگەن تاجىريبەسىز, قاجەتتى بىلىكتىلىك دەڭگەيى جوق قىزمەتكەرلەردى قابىلداۋعا ءماجبۇر. ەنەرگەتي­كاداعى مامانداردى دايارلاۋ دەڭگەيى جىل سا­يىن ارتىپ كەلە جاتقان جۇكتەمەگە, وندى­رىس­تەگى جوبالاردىڭ كۇردەلى­لىگى­نە جانە ولاردى ىسكە اسىرۋ جىل­دامدىعىنا جاۋاپ بەر­مەي­­دى. سالدارىنان جۇمىس مەر­­­زىمى بۇزىلادى. ياعني نى­سان­­­دار­دى تاپسىرۋ جانە ەنگى­زۋ ۋاقىتى كەشەۋىلدەيدى, – دەيدى قازاقستان ەنەرگەتيكتەرى سالا­لىق كاسىپوداعىنىڭ توراعاسى.

راس, قازىر ەنەرگەتيكتەر­دىڭ بەدەلى بۇرىنعىدان دا تومەن­دەپ كەتتى. جاستار ەنەر­­گەتيكاعا بارعىسى كەل­مەيدى. سون­دىق­تان مامان دايارلاۋدان باسقا, مامان­دار ءۇشىن ساپالى ەڭبەك جاعدايىن جاساۋ دا ماڭىزدى.