ال تەاتر ارتىستەرى, زامانداس ۇزەڭگىلەستەرى, زيالى قاۋىم, شاكىرتتەرى مەن قالا تۇرعىندارى مەن كەش قوناقتارى بولدى. جاڭا يننوۆاتسيالىق جانرداعى كەشتە شاپان جابىلىپ, ات مىنگىزىلگەن جوق, مينيسترلەردىڭ ماقتاۋ حاتى مەن اكىمدەردىڭ قۇتتىقتاۋى دا وقىلمادى. كەش تىزگىنىن قولىنا الىپ, باستى كەيىپكەر مەن كورەرمەننىڭ ورتاسىنداعى اشىق سۇحباتتى جۇرگىزگەن م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق تەاتردىڭ ديرەكتورى ەركىن جۋاسبەكتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى ينتەراكتيۆتى سپەكتاكل كەشەگى ساحنا ونەرىنىڭ ارعى تەگى سانالاتىن سال-سەرىلەردەن قالعان ءۇردىس – القا-قوتان وتىرىپ اڭگىمە ايتۋ, سىرلاسۋ, كوكەيدەگى سۇراقتى ورتاعا سالىپ, بايىپتى جاۋاپ الۋ. بۇل – 85-ءتىڭ سەڭگىرىنە كوتەرىلگەن ساحنا ساڭلاعىنىڭ حالقىنا ەسەپ بەرۋى. «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسى ارقىلى بۇكىل رەسپۋبليكا حالقىنا تىكەلەي ەفيردە تاراتىلعان كەشتە اكتەردىڭ ونەرىن قۇرمەت تۇتاتىن ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى سۇيىكتى كورەرمەنى ونلاين بايلانىسقا شىعىپ, ساحنانى اشىق سۇحبات الاڭىنا اينالدىردى.
كەشكە كەلگەن قوناقتار تەاتر مۇراجاي قورى ۇيىمداستىرعان «تاعدىرى – ونەر تاريحى» اتتى ا.ءاشىموۆ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كورمەنى تاماشالادى. كورمەگە تەاتر كوريفەيىنىڭ جەكە قورىنان ساحنالىق كوستيۋمدەرى, ەستەلىك سۋرەتتەرى, كىتاپتارى, قۇجاتتارى, ناگرادالارى قامتىلعان 200-گە جۋىق ەكسپونات قويىلعان.
ينتەراكتيۆتى قويىلىم كىرىسپەسى اكتەردىڭ ۇلتتىق ونەردىڭ ورداسى – اكادەميالىق تەاترعا كەلگەن العاشقى جىلدارى, العاشقى ءرولى, ونەردە ءجۇرىپ باستان كەشكەن قيىندىعى تۋرالى اڭگىمەدەن باستالدى. تۇنجىراپ, ويعا شومعانداي وتىرىپ, قاباعىن كەنەت جازىپ, حالىق ءارتىسى وسىدان الپىس جىل بۇرىن ويناعان كەبەكتىڭ ەڭلىككە قاراتا ايتاتىن ءانىن شىرقاي جونەلدى. قىر استىندا قالعان جاستىق شاعى كەبەكتىڭ جىگەرلى وبرازىمەن قايتا ورالعانداي قاناتتانىپ, قومدانىپ, ناقتى ءبىر ادامعا قاراتا ايتپاسا, سوم بەينەنىڭ سۇرقى قاشاتىنداي, ەكى كوزىن ەل اراسىندا وتىرعان كوزكورگەنى نۇكەتاي مىشباەۆادان اۋدارمايدى. جاراسىمدى. ال جاس اكتەرگە ساحنا ونەرىنە جولداما بەرگەن ەڭ العاشقى ءرولى – «اباي» تراگەدياسىنداعى ايداردىڭ بەينەسى. وسى كۇنگە دەيىن ىستىق كورىنەتىن وسى ءرولىن ول جيىرما جىلدان اسا ويناعان ەكەن.
ءاسانالى ءاشىموۆ – ۇستازدان جولى بولعان ادام. ۇلى ۇستازى اسقار توقپانوۆ ونەر الەمىنە الىپ كەلسە, 1961 جىلى وقۋىن بىتىرگەن سوڭ كينوستۋديادا جۇمىس ىستەگەن جىلدارى شاكەن ايمانوۆتاي تۇلعانىڭ تاعىلىمىن الدى. 1964 جىلى م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىنا كەلگەندە قازاق كاسىبي تەاتر ونەرىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان سەركە قوجامقۇلوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, قاليبەك قۋانىشباەۆ سىندى قايتالانباس عاجايىپ دارىن يەلەرىنەن ونەگە الىپ, ۇلى ءداستۇردى جاڭعىرتا جالعاستىرۋ باقىتىنا يە بولدى. كوپقىرلى تالانت يەسى ءاسانالى ءاشىموۆ قازاق تەاترى مەن كينوسىندا ەپيكالىق رومانتيكادان باستاپ قاتاڭ رەاليزم, درامالىق تراگەديا, ادەبيەتتىك ساركازمگە دەيىن تۇلعالانعان كەيىپكەرلەردىڭ تۇتاس گالەرەياسىن جاسادى.
«كەيىنگى جاس اكتەرلەر كورمەدى عوي, ال مەن قاللەكيدىڭ مىلقاۋىن وسى كۇنگە دەيىن ۇمىتا المايمىن. ءبىر ءسوزى جوق. العاش وسى مىلقاۋدىڭ ءرولى راحمەتوللا سالمەنوۆكە بەرىلگەن ەكەن. ول ء«بىر ءسوزى جوق» دەپ ستسەناريدى لاقتىرىپ تاستاپتى. قاللەكي قاعىپ العان. مىنە, سول مىلقاۋدى كوردىم. قاللەكيدىڭ اقان مەن اقتوتىنىڭ قاسىرەتىن تۇسىنەتىنى سونداي, باس بارماعىن تىستەپ «ا-ا-ا» دەپ ساحنادا بەس مينۋتتاي تەڭسەلىپ تۇرعاندا, جانىندا جۇرگەن ءبىز ونىڭ كوزىنە قاراۋعا قورقاتىن ەدىك. مىلقاۋدىڭ قالاي قايعى جۇتاتىنىن قاللەكي قىپ-قىزىل بولىپ كەتەتىن كوزىمەن كورسەتەدى. زالدا جىلاماعان ادام قالمايدى. مىنە, شەبەرلىك. ساحنا – شىندىقتىڭ ورنى. مەن ەشقانداي ءبىلىمى جوق, بىراق ۇلتتىق مىنەز بەن قاسيەتكە جۇگىنەتىن وسىلاردىڭ كوزىن كورىپ, تاربيەسىن الدىم. ونەردى قۇرمەتتەيتىن تالانت ساحنادا وتىرىك وينامايدى. ءبىز بىلەتىن كوريفەيلەردىڭ ءبارى دە ونەردىڭ فينالىنا شىققاندار, ال فينالعا شىققان ۇلى اكتەردىڭ ءبارى دە تازا ادامدار ەدى. ساحنا ادامدى تازارتادى. بۇگىندە جاقسى اكتەرلەر جوق ەمەس. بىراق ولارعا ايمانوۆ كەرەك, قوجىقوۆ, مامبەتوۆ كەرەك, قىسقاسى, سۇڭعىلا رەجيسسەر, ساپالى رەجيسسۋرا كەرەك. اكتەردىڭ تالانتى تەك سوندا عانا جارقىرايدى. وشاقتىڭ ءۇش بۇتىنداي – رەجيسسەر – دراماتۋرگ – اكتەر ءتىل تابىسسا, ناعىز ونەر تۋادى».
«قازىر دەڭگەيى تومەندەپ كەتتى عوي, ارزانقول سەريالدارمەن, كينونىڭ ونەر رەتىندەگى قۇنىن ءتۇسىرىپ جۇرگەندەر نەمەسە فونوگراممامەن ايتاتىن انشىلەر, ارزانقول ازىلكەشتەر ء«بىز ونەر ادامدارى» دەپ ءىسىنىپ-قابىنىپ سۇحبات بەرىپ جاتادى. ءسىز وسىلارعا نە ايتار ەدىڭىز؟», دەيدى اقتاۋلىق كورەرمەن.
«بۇل باياعىدان كەلە جاتقان بەلگىلى مىنەز عوي. سەبەبى اقساقالداردىڭ وزىنەن كەيىنگى جاس بۋىننىڭ ونەرىن قابىلداي قويۋى قيىن. جالپى, سەريالدى ءوز باسىم ونەر دەپ ەسەپتەمەيمىن. ءبىز بۇرىنىراقتا ەكى سەريالى ءفيلمدى ءۇش جىل ءتۇسىرىپ ارەڭ اياقتاپ ەدىك, قازىر ءبىر اپتادا ەكى سەريا تۇسىرەدى. حالتۋرا وسىلاي پايدا بولادى. مۇندا وبراز جاساۋ دەگەن بولمايدى, اكتەرلەر تەك ءماتىن ايتىپ بەرەدى. قاللەككيدىڭ مىلقاۋى, ەلاعاڭنىڭ امانگەلدىسى, سەراعاڭنىڭ قوڭقايى مەن قارابايى قازاق ساحنا ونەرىنىڭ تاريحىندا ماڭگى قالدى. اكتەر ساحنادا ءجۇز ءرول ويناۋى مۇمكىن, تەك بىرەۋىمەن عانا ەستە قالادى. م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ التىن عاسىرىن ءا.مامبەتوۆ جاسادى. ول كەزەڭدە م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ اتى وداقتاعى ءتورت تەاتردىڭ ءبىرى رەتىندە ماقتانىشپەن اتالاتىن. ون ەكى رەسپۋبليكانىڭ تەاترى اراسىنداعى باسەكەدە «قان مەن تەر» سپەكتاكلى وزا شاۋىپ, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىن الدى. قازاق تەاترى تۋرالى سىنشىلاردىڭ, كورەرمەننىڭ دە باعاسى بيىك بولدى. سوندىقتان دەڭگەي دەگەن دۇنيەنى تومەنگە ءتۇسىرىپ جىبەرمەس ءۇشىن تالعاممەن جۇمىس ىستەۋ كەرەك».
«بەلگىلى اقىن وسپانحان اۋباكىروۆپەن بىرگە وقىعان ەكەنسىز, ستۋدەنتتىك شاعىڭىزدان قىزىقتى ەستەلىك ايتساڭىز», دەپ قيىلادى زالدان بوي كورسەتكەن ارۋ قىز.
«تۇتاس قازاق تەاتر ونەرىنىڭ اۋليەسىندەي بولعان اسقار توقپانوۆتى سۇڭعىلا ما دەرسىڭ. تالاي تالانتتى جازباي تانىدى. اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىنا وقيمىن دەپ كەلگەنىمدە «قازاقتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا ءبىر اگرونوم كەم بولار, بىراق سەن اكتەر بولۋىڭ كەرەك, دايىندالىپ ماعان كەل», دەدى. «ونەرگە كەلۋ ءۇشىن تالانت كەرەك قوي» دەپ ەدىم, اسقار اعامىز تىڭدامادى دا. ءسويتىپ كوميسسيادا سىناق قابىلداپ وتىرعان احمەت جۇبانوۆ پەن بەكەن جىلىسباەۆتىڭ سۇيەمەلدەپ, سەنىم ارتۋىمەن وقۋعا قابىلداندىم. وتىز بەس بالا وقۋعا قابىلداندىق, مەن كانديدات بولىپ ءتۇستىم. وتىز بەس بالادان توعىز بالا وقۋدى ءتامامداپ شىقتىق. كۋرسىمىزدان قازاقتىڭ ءۇش مىقتى جازۋشىسى شىقتى: ەكىنشى كۋرستان شىعىپ كەتكەن سايىن مۇراتبەكوۆ, وسپانحان اۋباكىروۆ, ەسەنجول دومباەۆ. جاس كۇنىڭدە كىمدى كورسەڭ ءبارى دوس قوي, بىراق وسپانحان ەكەۋمىز شىن جاقىن دوستار بولدىق. ول كەزدە كونسەرۆاتوريانىڭ قابىرعا گازەتىن شىعارامىز. ۇزىندىعى – 7 مەتر. مىنا پارادوكستى قاراڭىز, مەن – باس رەداكتورمىن, سايىن مەن وسپانحان – مەنىڭ ورىنباسارلارىم. مەن ا.جۇبانوۆقا, ە.برۋسيلوۆسكيگە, يۋ.اراۆينگە دوستىق شارجدار سالامىن, ال وسپانحان ەپيگرامما جازادى. گازەتىمىزدىڭ ءار سانى وتە قىزىقتى شىعاتىن ەدى. وقىتۋشىلارىمىز دا, ستۋدەنتتەر دە جاپىرىلىپ كەلىپ, جابىلا وقىپ, قىزۋ تالقىلاپ جاتادى. گازەتتىڭ ارقاسىندا توقسان سايىن سىياقى الامىز. اسقار ۇستازىمىز «سەنەن اكتەر شىقپايدى», دەپ وسپانحانعا ءجيى شۇيىلەتىن. ءسويتىپ ءبىزدىڭ كۋرس ديپلومدىق جۇمىسقا «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» سپەكتاكلىن ساحناعا دايىندادى. وسپانحان – جانتىقتىڭ رولىندە. وبالى نە كەرەك, وسپانحان مارقۇم جانتىقتى قاتىرىپ ويناپ شىقتى. بەس الدى. «وينايمىز دەپ جانتىقتى, قالمادى عوي جان ءتىپتى. وسپان ءارتىس بولمايدى دەپ, كەيبىرەۋلەر تانىتىپتى», دەگەن جۇرت اراسىندا ىلەزدە تاراعان اتاقتى ءازىل ولەڭى سوندا شىققان. اسەكەڭ وتە اقىلدى ادام ەدى, ستۋدەنتىنىڭ ءوزىن سىلتىڭ جاساعان سىقاق ولەڭىنە ريزا بولىپ, كەڭك-كەڭك ك ۇلىپ جۇرەتىن. مىنە, سول توعىزدان بۇگىن ءتورت حالىق ءارتىسى ءجۇرمىز: ءسابيت ورازباەۆ, بەكەن يماحانوۆ, نۇكەتاي مىشباەۆا جانە مەن تەاتر ونەرىنىڭ ارباسىن ءالى سۇيرەپ كەلەمىز.
«مەن پسيحواناليتيكپىن عوي, ادامنىڭ قۋانعان, مۇڭايعان ءساتىن وزىمىزشە زەردەلەيمىز. وسى ۇزاق جاساپ كەلە جاتقان جارقىن ومىرىڭىزدەگى ەڭ باقىتتى جانە ەڭ باقىتسىز ساتتەرىڭىز تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز», دەيدى اننا قۇدياروۆا حانىم.
«ادام بولىپ جاراتىلعاننان كەيىن ونىڭ ومىرىندە قۋانىش تا بولادى, ەڭسە باساتىن قايعى دا كەزدەسەدى. جوقشىلىقتى دا, توقشىلىقتى دا كورەدى. باسىنان سان ءتۇرلى قيىندىقتار وتەدى. بىراق سونىڭ بارىنە فيلوسوفيالىق تۇرعىدان قاراۋدى ۇيرەنۋ كەرەك. تاعدىر. ادام تەك كونەدى. باسقا امالى جوق. قازىر ايتساڭ, كوپ ادام سەنبەيدى, ءتورت جاسىمىزدان كولحوزدىڭ جۇمىسىنا جەگىلدىك. قيىندىقتى بالا كۇنىمىزدەن باستاپ كورىپ وسكەننەن كەيىن بولار, كوپ دۇنيەگە بايىپپەن قارايمىن. مەنىڭ ءبىر ۇستازىم ايتاتىن ەدى: «ادامنىڭ ارتىندا قورعاسىن بولۋى كەرەك», دەپ. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ كىشكەنتاي عانا جەتىستىكتى كوتەرە الماي, ءىشىپ كەتىپ, ۇشىپ كەتكەندەر كوپ. اسىرەسە جانى نازىك جاراتىلاتىن ونەر ادامدارىنىڭ اراسىندا ءومىرىن قاسىرەتتى اياقتاعاندار جەتىپ ارتىلادى. جەتىستىككە جەتتىڭ بە – ۇستاپ قال. تاعى دا كەلەدى. سەبەبى جاقسىلىقتا دا, قۋانىشتا دا شەك جوق. سەنەن دە ۇلى ادام وتكەن, سەنەن دە ۇلى ادام كەلەدى. بۇل ماسەلەگە وسىلاي قاراۋ كەرەك».
ءاسانالى ءاشىموۆ حالىققا تانىمال ەتكەن, حالىقارالىق دارەجەدە ابىرويعا بولەگەن «قىز جىبەك», ء«ترانسسىبىر ەكسپرەسى», «اتاماننىڭ اقىرى» فيلمدەرى تۋرالى دا بۇرىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن سىردىڭ بەتىن اشىپ, بەلگىلى تۋىندىلار توڭىرەگىندە تۇششىمدى وي تولعادى. فيلمدەگى ۇزەڭگىلەس سەرىكتەرىن ساعىنىشپەن ەسكە الدى. «قىز جىبەك» فيلمىندە شىرقالاتىن اسقاق اندەردى ساحنادا ورىنداپ شىققان الماس شاياحمەتوۆ, ءمادينا كەلگەنباي, اسان ءماجيتتىڭ ونەرىن جىلى قابىلداپ, جاس بۋىن ارتىستەرگە ءاننىڭ ىشكى ماقساتىن ءتۇسىندىرىپ, بەكەجاننىڭ ارياسىن اسانمەن بىرگە قايىرا اۋەلەتىپ, زامانا كوشىنە ۇزىلمەي جالعاسىپ, جاڭاشا ورلەۋ تاپقان ونەردەگى ساباقتاستىقتىڭ جان تەبىرەنتەر جاراسىمدى ۇلگىسىن كورسەتتى.
ونەردىڭ ەرەن تۇلعاسىمەن ەكى ساعاتقا جۋىق ەركىن سۇحبات قۇرعان كورەرمەن ينتەراكتيۆتى كەشتەن ەرەكشە اسەر الىپ, «تارلاننىڭ توقسان جىلدىق تويىندا تەاتر تورىنەن كورۋگە جازسىن», دەگەن تىلەۋلەس كوڭىلمەن تارقاستى.
الماتى
