كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ەل جەڭىس كۇنىن مەرەكەلەپ جاتقاندا زاعي اجەمە كەلىپ مۇڭىن شاعاتىن ءبىر ۋىس قارا كەمپىردىڭ زارلى اۋەنى ءالى دە جادىمدا. مەكتەپ بالاسىمىز. اجەمىزدىڭ: «اۋىلىمىزدان مايدانعا اتتانعان ون ازاماتتىڭ سەگىزى عانا ورالدى», دەگەنى دە ەستە. قاھارلى سوعىس جىلدارى مىڭداعان قانداسىمىز وپات بولدى. شىراقتارى ءسوندى. ەسىمدەرى بەلگىسىز قالدى...
كەشە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «وتان قورعاۋشى كۇنى» قۇرمەتىنە مەملەكەتتىك ناگرادا, جوعارى اسكەري جانە ارناۋلى اتاق, سىنىپتىق شەن بەرۋ ءراسىمىن وتكىزدى. جيىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا 500-گە جۋىق جەرلەسىمىز كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعانىن, بىراق كوپتەگەن مايدانگەردىڭ ەرلىگى ءتۇرلى سەبەپكە بايلانىستى ەلەۋسىز قالعانىن ەسكە سالدى. مەملەكەت باسشىسى جيىنعا قاتىسۋشى وفيتسەرلەرگە اتى اڭىزعا اينالعان ءۇش ەرجۇرەك جاۋىنگەردىڭ ەرەن ەرلىگى تۋرالى ايتتى. سوعىستا ەرلىكپەن قازا تاپقان مايدانگەرلەرگە «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىندا كورسەتكەن ەرلىگى مەن قاھارماندىعى ءۇشىن جوعارى دارەجەلى ەرەكشەلىك بەلگىسى – «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلىپ, ايرىقشا ەرەكشەلىك بەلگىسى – التىن جۇلدىز بەن «وتان» وردەنى مارقۇمدار – ابدىبەكوۆ تولەۋعالي ناسىرحان ۇلى, نەسميانوۆ الەكساندر الەكساندروۆيچ پەن سۇلەيمەنوۆ ىبىرايىمعا تابىس ەتىلۋى قاھارماندىعىن ۇلگى تۇتاتىن ەلدىڭ ادىلەتتىلىك ەرەجەسىن پارىزى سانايتىندىعىنا دالەل.
وتكەن سوعىس قاھارماندارىن ۇمىتپاي, ۇرپاقتارىنىڭ ۇلىقتاۋى قاجەتتىلىك قاعيداسىنا اينالۋى كەرەك. بۇگىنگى جاس جەتكىنشەك تە, جەتپىستەن اسقان قاريالار دا سول سوعىس تۋرالى كىتاپتان وقىپ بىلدىك. سوعىستى كوزبەن كورگەندەردىڭ شىعارمالارى كەڭەس وداعى داۋىرىندە شىقتى. بىراق كوممۋنيستىك پارتيا تسەنزۋراسى اقيقاتتى ايتقىزعان جوق. تەك كومپارتيانىڭ باس يدەولوگى سۋسلوۆ قايتىس بولعان, 1982 جىلدان باستاپ سوعىستىڭ شىندىعى جازىلعان تۋىندىلار جاريالانا باستادى.
ورىس جازۋشىسى ۆالەنتين راسپۋتين مەن بەلورۋس جازۋشىسى ۆاسيل بىكوۆتىڭ روماندارىن سوعىستى باستان كەشكەن مايدانگەرلەر جىلى قابىلدادى. راسپۋتين مەن بىكوۆ «سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى» اتاعىن الدى. مەملەكەتتىك سىيلىقتارمەن ماراپاتتالدى. سوعىستىڭ سۋىق تا سۇرقاي شىندىعىن بوياماسىز, قاز-قالپىندا سيپاتتايتىن كەمەل توقاەۆتىڭ «سولدات سوعىسقا كەتتى» رومانى دا سول كەزدە جارىق كوردى. شىعارمادا قان مايداندا دا جۇمىر باستى جانداردىڭ پەندەشىلىگىن, ادامگەرشىلىكتى ۇمىتىپ, ادالدىقتان اتتاپ وتە بەرەتىنىن كورسەتەدى. سوعىس تا قارابايىر قاراپايىم تىرشىلىكتىڭ ءبىر بەتى. جاقسىلىق پەن جاماندىق, ادىلدىك پەن ادىلەتسىزدىك قاتار جۇرەدى. روماننىڭ العاشقى تاراۋلارىندا-اق بىرەۋدىڭ اتىپ تۇسىرگەن جاۋ ۇشاعىن, ناگرادا دامەتكەن ابىرويسىز يەلەنىپ كەتكىسى كەلەدى. سوعىس ساتىندەگى كۇنگەي مەن كولەڭكەدە باس كەيىپكەر بىردە ءوزى, بىردە اعاسى قاسىم بولىپ ادىلدىكتى ورناتۋعا كۇش سالادى...
سوعىستا ەرلىك كورسەتكەن قاھارمانداردى ماراپاتتاۋ بارىسىندا ورەسكەل قياناتتاردىڭ جاسالعاندىعى تۋرالى قالامگەر-مەمۋارشى ۆالەنتي́ن بەرەجكو́ۆتىڭ «باس شتاب سوعىس جىلدارىندا» كىتابى ارقىلى تانىسۋعا بولادى. سول جىلدارى ءستاليننىڭ جەكە اۋدارماشىسى بولعان ونىڭ قىزمەتى باس شتابتا تىركەلگەن بولاتىن. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەرەجكوۆتىڭ جازۋىنشا ناعىز قىرعىندى كوزبەن كورمەگەن, تەك مايداننان كەلگەن قۇجاتتاردى تىركەپ وتىرعان شتابتاعىلاردىڭ بارلىعى دەرلىك كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان «كورتىشقاندار».
بۇل دەرەكتى اتى اڭىزعا اينالعان باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى مەن جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اراسىندا 1970-77 جىلدارداعى سۇحبات جەلىسىندە جازىلعان رومان-ديالوگتەن بايقايمىز. مويىنداۋ كەرەك, ول كەزەڭدە سوعىس اقيقاتىن ايتۋعا رۇقسات جوق بولاتىن. بىراق باۋىرجان اتامىزدىڭ شىندىعىن شىنجىرعا بايلاماي, ءازىلحان اعامىز تۇسپالداپ جەتكىزىپ وتىرعان. 316-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ شتاب باستىعى بولعان گوفمان ءوزىنىڭ اتى كىتاپقا نەگە ەنبەگەنىن, قاراماعىنداعى پولك كومانديرى بولعان مومىش ۇلىنان سۇراي بەرگەن. باۋكەڭنىڭ جاۋابى انىق: «گوفمان وفيتسەرگە لايىقسىز ارەكەت ەتكەن». بۇل روماندا باۋىرجان مومىش ۇلى سۇراق قويۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتان سوعىستاعى ەستە قالعان جاۋجۇرەكتىگىن سۇرايدى. «ارتيللەريست بولدىم. سناريادتاردى بوراتىپ جاتامىز. ناقتى جاۋدىڭ ەكى تانكىسىن جايراتقانىمدى بىلەمىن» دەيدى. سوندا پولكوۆنيك مومىش ۇلى بۇل باتىر اتاعىنا ۇسىنىلاتىنداي ەرلىك بولعان دەيدى... قازىرگى دەرەكتەردەن بىلەتىنىمىزدەي, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءوزى ەكى رەت كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعانمەن, شتابتاعىلار وتكىزبەي تاستاعان.
راقىمجان قوشقارباەۆتى ەسكە الايىق. ول بەرليندەگى رەيحستاگقا گريگوري بۋلاتوۆپەن بىرگە جەڭىس تۋىن ءبىرىنشى بولىپ تىكتى. بۇل 1945 جىلدىڭ 30 ساۋىرىندەگى تاريحي وقيعا. بىراق باس شتابتاعى بيۋروكراتتار ۇلى جەڭىستىڭ تۇڭعىش تىزىمىنە قازاقتى ەمەس, باس قولباسشى ءستاليننىڭ جەرلەسىن جازدى. سوعان باتىر اتاعىن بەرگىزدى. سوعىس بويىندا مۇنداي جاعدايلار كوپ كەزدەستى.
جوعارىدا اتاپ وتكەن سول سوعىستىڭ ءولىم مەن ءومىر ايقاسىن كوزبەن كورگەن كەمەل توقاەۆتىڭ مايدانداعى كەزەكتى «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنە ۇسىنعان 7-گۆارديالىق تانك پولكىنىڭ كومانديرى, گۆارديا پودپولكوۆنيگى كوربۋتتىڭ بۇيرىعى («پاميات نارودا» سايتىنان الىندى) مىناداي: «اۆتوماتشىلار ءبولىمىنىڭ كومانديرى كەمەل توقاەۆ 1943 جىلدىڭ 17 شىلدەسى مەن 1 تامىزى ارالىعىندا تانكتەردى كۇزەتۋدە ەرەكشە باتىل ءارى ەرجۇرەكتىك ارەكەت جاسادى. تولاسسىز ارتيللەريالىق اتقىلاۋ كەزىندە تانكتەرمەن بايلانىستى ۇزبەي ۇستادى. توقتاۋسىز پۋلەمەت-اۆتومات وعىنىڭ استىندا ىستەن شىققان تانكتەر مەن ەكيپاجدار بارلاۋىن جۇرگىزىپ, تانكتەرگە ۇتىمدى وتكەل جولىن جاسادى. ءوز اۆتوماتىمەن 20 گيتلەرشىلدىڭ كوزىن جويدى». كەرەمەت ەرلىك. ءسىرا, پولك كومانديرى جاۋىنگەرلەرىنە جوعارى ناگرادا بۇيىرمايتىندىقتان تەك مەدالعا ۇسىنا بەرسە كەرەك. وسى ناگرادتاۋ قاعازىنا ديۆيزيا كومانديرى قىزىل قارىنداشپەن قىزىل جۇلدىز وردەنى دەپ جانىنا باتتيتىپ جازىپ قويعان. بىراق ۇلكەن شتاب بۇل ەرلىكتى مەدالمەن ناگرادتاۋ تىزىمىندە قالدىرعان.
ءسوزىمىزدى باۋىرجان مومىش ۇلى مەن ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اراسىنداعى ەلۋ جىل بۇرىنعى «اقيقات پەن اڭىز» كىتابىنداعى ديالوگپەن اياقتايىن.
ء«ازىلحان: سول قىرىق ءبىرىنشى جىلى 8 جەلتوقساندا ايتقان ۋادەڭىزدى ورىنداپسىز, باۋكە. جولتايدىڭ (جولمۇحامەد بوزجانوۆ, ەرلىكپەن قازا تاپقان جاۋىنگەر) دا اتىن «موسكۆا ءۇشىن شايقاس» كىتابىنا كىرگىزىپسىز. ۇكىمەت ناگراداسىنا جازعان ءسىزدىڭ ۇسىنىس بويىنشا وعان لەنين وردەنى بەرىلىپتى.
باۋىرجان: جوق, ورىنداي العان جوقپىن. مەنىڭ كىتابىمدا جولتايدىڭ اتى عانا ءجۇر. ال ول تۋرالى قاسىم امانجولوۆتىڭ ابدوللاعا ارناعان داستانىنداي پوەما جازۋ كەرەك ەدى. ول مەنىڭ قولىمنان كەلمەدى. جاستار بار عوي, بالكىم, جازار ءالى دە».
بۇل سوعىس كورگەن قازاقتىڭ ايگىلى ەكى ازاماتىنىڭ اڭگىمەسى. وي سالاتىن, ەرلىك شەجىرەسىن ۇمىتپاۋعا ۇندەيتىن اتا ءسوز.
ءالى دە تاريح قويناۋىندا جاتقان اتا-بابا ەرلىگىنە لايىقتى باعاسىن بەرۋ بۇگىنگى قازاقستان ەلىنىڭ پارىزى. مەملەكەت باسشىسى ءۇش مايدانگەرگە «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋمەن اتالار رۋحىن جاڭعىرتتى. ەل ءۇشىن دە, ەرتەڭىمىز ءۇشىن دە ونەگەلى ورەلى ءىس!
ماحات سادىق,
جۋرناليست
