قۇرامىندا قازاق بارلاۋشىسى جاڭگىروۆ بار بۇل توپتىڭ ەرلىگى كەيىن مايداندىق «وتان جاۋىنگەرى» گازەتىندە «12 42-گە قارسى» دەگەن تاقىرىپپەن جاريالانىپ, 10 گيتلەرشىلدىڭ كوزى جويىلىپ, قالعانى تۇتقىندالىپ, كەڭەستىك 2 بارلاۋشى قازا تاۋىپ, ەكەۋى جارالانعانى باياندالادى.
جالپى بارلاۋشى, رەسەي جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى ن.ءسلاۆيننىڭ وسىنداي كىتابى بارىن, ونىڭ ءمان-جايىن جارسۋاتتىق مارقۇم ءىزباي تەمىرعاليەۆ, تاعى باسقا ءتىلشى-اۆتورلارىمىزدىڭ جازۋىنان جاقسى بىلەتىن ەدىك. دەگەنمەن وسى جولى تالعات اعامىزدىڭ ارقاسىندا شىتىرمان وقيعالى سول كىتاپ قولعا ءتيىپ ءبىر دەمدە وقىپ شىقتىق.
ەڭ باستىسى 1919 جىلى 5 اقپاندا ماحامبەت اۋدانىنداعى كارمانوۆ سەلوسىندا تۋىپ, جاستايىنان جەتىم قالىپ, اعاسى ەسقالي قاراباليننىڭ قامقورلىعىندا ءجۇرىپ, 7-سىنىپتى بىتىرگەن سوڭ 1938 جىلى جاپون, فين, ودان سوڭعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا سان شايقاسقا قاتىسىپ, بەرليننەن ورالعان جەرلەسىمىز قۋان جاڭگىروۆ تۋرالى ءبىراز جايعا قانىقتىق.
تۋعان جەردەن بالاڭ جاسىندا كەتىپ, 7 جىلدان سوڭ 28 جاسىندا قايتا ورالعان بارلاۋشى ق.جاڭگىروۆتىڭ كەۋدەسىندە سوندا جەرلەستەرىن تاڭ-تاماشا قالدىرعان جاۋىنگەرلىك قىزىل جۇلدىز, ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى», ءىىى دارەجەلى «داڭق» وردەندەرى مەن «ەرلىگى ءۇشىن», «بەرليندى العانى ءۇشىن» مەدالدارى جارقىراپ تۇرعان ەدى.
سول ماراپاتتاردىڭ اراسىنان تەك «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ نە سەبەپتى بەرىلگەنىن وقىساق: «جولداس جاڭگىروۆ باتىل دا شەشىمدى بارلاۋشى. ول 1944 جىلى شىلدەنىڭ 2-سىنەن 3-نە قاراعان ءتۇنى لەيتەنانت يۋروۆسكي توبىمەن بىرگە شابۋىلدىڭ وڭ باعىتىنداعى ۇرىستارعا قاتىستى.
ء«تىل» الۋشى توپ جاۋعا گراناتالار لاقتىرعاندا جولداس جاڭگىروۆ سول ارادا 4 بىردەي گيتلەرشىلدى اۆتوماتپەن جايراتىپ سالدى. سودان سوڭ شابۋىلعا بەلگى بەرىلگەندە, جولداس جاڭگىروۆ اۋىر جارالى اعا سەرجانت لوموۆسكيدى ارقالاپ, ءوز شەبىمىزگە جەتكىزدى.
جولداس جاڭگىروۆ باتىل دا جاۋاپكەرشىلىگى وتە جوعارى بارلاۋشى, ول «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنە لايىقتى» دەپ قولىن قويادى 150-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 175-دەربەس بارلاۋشىلار روتاسىنىڭ كومانديرى, كاپيتان تاراسەنكو.
قۋان جاڭگىروۆ قىزمەت ەتكەن 175-دەربەس بارلاۋشىلار روتاسى تىكەلەي 150-اتقىشتار ديۆيزياسىنا باعىنىشتى بولعان. ال بۇل ديۆيزيانىڭ يلمەن كولىنەن باستاپ, پسكوۆ, لاتۆيا, پولشا جانە شىعىس پومەرانيانى جاۋدان تازارتقانى ءبىر بولەك, جاۋ ورداسى بەرليندەگى دە قيان-كەسكى شايقاستارعا قاتىسقان.
سوزگە ساراڭ قۋان اعامىزدىڭ مايداندا بارلاۋشى بولعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. ال ونىڭ ەرلىگى تۋرالى قارۋلاسى, رەسەي جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى ناۋم سلاۆين «ۆ رازۆەدكە» اتتى كىتابىندا جاقسى جازىپ, ونىڭ ءبىر داناسىن اعايعا جىبەرگەن ەدى. ءوزىمىز ونى دەرەۋ وقىپ, كوپ جايعا قانىقتىق. كىتاپتى كەزىندە مارقۇم ءىزباي تەمىرعاليەۆ اعامىز قازاقشالاپ, اۋداندىق گازەتتە جاريالادى.
ەستەلىگىندە تالعات اعامىز دا, ودان بۇرىن جازعاندار دا كىشى سەرجانت قۋان جاڭگىروۆتىڭ ونەرپاز بولعاندىعىن, ءتىپتى ونىڭ ءانىن كەڭەس اسكەرىمەن قاتار نەمىستەر دە ءان تىڭداعانىن ايتادى.
1944 جىلى 6 ماۋسىمدا وداقتاستار, اعىلشىن-امەريكا اسكەرلەرى سولتۇستىك فرانتسياعا تەڭىز ارقىلى دەسانت ءتۇسىرىپ, ايگىلى نورمانديا وپەراتسياسى باستالعانى بەلگىلى. ارينە, بۇكىل سوعىستىڭ اۋىرتپالىعىن كوتەرىپ كەلگەن كەڭەستىكتەر بۇل وقيعانى جىلى قابىلداعان. جەرلەسىمىزدىڭ العى شەپتە ەكى تىلدە ولەڭ ايتۋى دا وسى وقيعاعا تىكەلەي بايلانىستى بولعان ەكەن.
كاپيتان تاراسەنكونىڭ يۋروۆسكيگە بەرگەن بۇيرىعىنا ساي, بارلاۋشىلار موروزوۆ پەن جاڭگىروۆ العى شەپكە لەيتەنانت سترجيجوۆسكيدىڭ قاراۋىنا كەلسە, ولاردى جانىندا اۋىر جاشىكتەردەگى اككۋمۋلياتورلار مەن داۋىس كۇشەيتكىشتەردى ارقالانعان ەكى سەرجانت قارسى الادى. قاستارىندا اۋدارماشىسى بار, وزدەرى كوڭىلدى:
«بۇگىن وداقتاستار ەكىنشى مايداندى اشتى, جولداستار. سونىمەن وزىمىزبەن بىرگە نەمىستەردى دە قۇتتىقتاۋىمىز كەرەك. تۇسىندىڭدەر مە, ودان ءارى سوعىس تا ءبىتىپ قالار مۇمكىن», دەگەن لەيتەنانت بۇلاردى اسىقتىرا العى شەپكە باستاي جونەلەدى.
كومانديردىڭ ايتۋىنشا, ويعا العان ىستەرىن ءتۇننىڭ ورتاسىنا تامان ورىنداۋلارى كەرەك. العى شەپتەگى بەيتاراپ زوناعا كەلىپ, ولار سناريادتان قالعان شۇڭقىرعا جايعاسىپ, داۋىس كۇشەيتكىشتەردىڭ ارقايسىسىن 300 مەتردەي قاشىقتىقتا جاۋ ەستيتىندەي تۇسقا ورناتۋعا كىرىسەدى. سودان اۋدارماشى وداقتاستاردىڭ سوعىس اشۋىنا بايلانىستى نەمىس جاۋىنگەرلەرى مەن وفيتسەرلەرىنە ۇندەۋىن وقيدى. ارينە, مۇنىڭ ءبارىن قارسى جاق قايدان تىپ-تىنىش وتىرىپ تىڭداسىن, بارلىق قارۋدان اتقىلاۋ باستالادى.
سول ارادا داۋىستىڭ شىققان ورىنى دا ءدال انىقتالىپ, سناريادتار بىرتىندەپ, بۇلار جاتقان تۇسقا جاقىنداي تۇسكەندە, كوماندير ورىن اۋىستىرۋعا بۇيرىق بەرەدى. دەرەۋ كەلەسى جەرگە اۋىسىپ, ودان دا سول ۇندەۋدى وقىپ, نەمىستەردىڭ ابدەن مازاسىن الادى. ءسويتىپ, تۇرعاندا جەرلەسىمىز جاڭگىروۆ: «كوماندير, بۇلار سەنىڭ «مۋزىكاڭدى» تىڭداعىسى كەلمەيدى عوي, اكەل, مەن كورەيىنشى», دەپ ءان ايتۋعا رۇقسات سۇرايدى دا ميكروفوندى اۋزىنا تاقاپ, «ناچيناەم كونتسەرت دليا ۋشەي يز نەمەتسكيح ترانشەي» دەپ حابارلاپ, كەڭ داۋىستا شىرقالاتىن قازاقشا ءبىر ءاندى شىرقاي جونەلەدى.
اۋەلى تۇنگى اسپانعا جاڭعىرىققان ۇنگە, ونىڭ ۇستىنە قازاقشا اۋەندەردى توسىرقاعانداي, جاۋ وق اتۋىن سايابىرسىتىپ, بەينە ءبىر ابىرجىعانداي توسىن كۇي تانىتادى. بۇل ابىرجۋدى بارلاۋشى ءتيىمدى پايدالانىپ, اتاقتى «ماحوروچكا», «ۆالەنكي», «ساراتوۆسكيە سترادانيا», تاعى باسقا دا اندەردى شىرقاپ بەرەدى.
تاعى ءبىر ايتارىمىز تالعات تاسقاريننىڭ مالىمەتىنشە, 1980 جىلدىڭ باسىندا ن.سلاۆين قۋان اعامىزدى ماسكەۋ قالاسىندا وتەتىن مايدانداستاردىڭ سالتاناتتى جيىنىنا قاتىستىرۋ ءۇشىن گۋرەۆ وبلىستىق اسكەري كوميسسارياتى ارقىلى تاۋىپ, شاقىرۋ جولداعان. بىراق مەزگىلسىز كەلگەن اجال بۇل تىلەكتىڭ ورىندالۋىنا جازبايدى.
«اكەم سوعىستان 1946 جىلى ورالعان سوڭ 1947 جىلى انامىز مارىشپەن شاڭىراق كوتەرەدى. ومىرگە 10 بالا اكەلەدى. ونىڭ ۇشەۋى جاستاي شەتىنەسە, 7 بالاسى ءتۇرلى جۇمىستا ءجۇرمىز. اكەمىز ورمان شارۋاشىلىعىندا, كولحوزدا, مەكتەپتە ەڭبەك ەتتى. زەينەتكەرلىككە سول ورمانشىلىقتان شىقتى. 1980 جىلى سوعىستا العان جاراقاتتارىنىڭ اسەرىنەن قايتىس بولدى», دەيدى ۇلى امانقوس.
ۇلى وتەپ, امانقوس, امانتاي, كەنجەتايى اسكەر قاتارىندا بولعان. كەنجەسى اۋعانستاندا ازاماتتىق بورىشىن وتەگەن. كەزىندە اكەسىنىڭ قارۋلاسىنا حات جولداعان لايىعى, وتەپ, امانبايى دا بۇگىندە ومىردە جوق. ال قارا شاڭىراقتى ەڭبەكتەرىنىڭ زەينەتىن كورىپ وتىرعان امانقوسى مەن كەلىنى توقسۇلۋ ۇستاسا, اجارى مەن كەنجەتايى دا اۋىلداستارى ۇلگى تۇتاتىن باقىتتى وتباسى.
ومىردەن وتكەن دوسى تۋرالى كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى ناۋم سلاۆين «سولداتى ەگو ليۋبيلي» دەگەن وچەرك جازىپ, ول «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 1980 جىلعى 9 مامىرداعى سانىندا جاريالاندى. ارتىنشا 1980 جىلى 5 ماۋسىمدا وبلىستىق تاريحي ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ت.سيمبيركينادان قۋان جاڭگىروۆ تۋرالى قۇجاتتار مەن حاتتار, ماراپاتتارى, سۋرەتتەرى, جەكە زاتتارىن سۇراعان حات كەلەدى.
بۇگىندە جارسۋات اۋىلىندا باتىر بارلاۋشى اتىندا كوشە بار. ماحامبەت اتىنداعى مەكتەپ وقۋشىلارى ءار مەرەكە سايىن اتالارىنىڭ ەرلىكتەرىن ماقتان ەتىپ كەلەدى. شاعىن اۋىل بولسا دا 332 ازاماتىن مايدانعا شىعارىپ سالعان جارسۋاتتىقتار ءوز ارداقتىلارىن ەش ۇمىتپايتىندىقتارىن وسى ءبىر قادامدارىمەن تاعى ءبىر دالەلدەپ وتىر.
«سوعىسقا قاتىسقانداردىڭ بارلىعى ءبىز ءۇشىن ەرلىك جاساعاندار. ءبىز قالۋ قالباعاەۆ, جاردەم قازيەۆ, ق ۇلىنجان تولەپوۆ, داۋلەت ىزتاەۆ, قۇباش قاشقىنوۆ, بەگالى ىزماعامبەتوۆ, قاپار ەسقاليەۆ, حامزا نىسانعاليۆ, بيسەعالي ەرعاليەۆ, ساتىش كادىرعوجين, وراق نۇراقانوۆ, قۋان جاڭگىروۆ جانە باسقالاردىڭ ەسىمدەرىن ەش ۇمىتپايمىز», دەگەن اۋىل ارداگەرلەرى القاسىنىڭ توراعاسى تالعات تاسقاريننىڭ تىلەگىنە تولىق قوسىلامىز. ال ەرجۇرەك بارلاۋشى, حالقىنا عانا ەمەس دۇشپانىنا دا قاسقايا قارسى قاراپ تۇرىپ ءان شىرقاعان قازاق, سەرجانت قۋان جاڭگىروۆتىڭ ەرلىككە تولى ءومىر جولى وسىنداي.
سۇيەۋ حالىقوۆ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
اتىراۋ وبلىسى,
يندەربور كەنتى
