ەلوردانىڭ مادەني ومىرىندەگى ەلەۋلى ءىس-شارالاردىڭ ءبىرى – ءىلياس وماروۆ اتىنداعى قوستاناي وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ گاسترولدىك ساپارمەن كەلىپ, تۇرعىندار مەن قوناقتارعا رەپەرتۋارىنداعى دۇنيەلەردى تارتۋ ەتكەنى بولدى. تەاتر الداعى جىلى ون بەس جىلدىعىن تويلاماق. سونىڭ قارساڭىندا رەسمي تۇردە استاناداعى ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترىنىڭ ساحناسىندا شىعارماشىلىق اپتالىعىن وتكىزگەن ۇجىم كلاسسيكالىق دۇنيەلەرمەن قاتار, ءارتۇرلى جانرلاردا جاستارعا, بالالارعا ارنالعان شىعارمالارىن دا الا كەلگەن.
تەاتر ۇجىمى اپتالىق شىمىلدىعىن حالىق ءارتىسى ەرسايىن تولەۋبايدىڭ قويىلىمىندا «اباي» تراگەدياسىمەن اشتى. قوعام جاڭا باسقارۋ جۇيەسىنە كوشىپ جاتقان تۇستى وزەك ەتكەن قويىلىمدا ۇلى اقىننىڭ شىعارماشىلىعى مەن قايراتكەرلىگى, قاراپايىم ادام رەتىندەگى تىرشىلىگى قاتار ورىلگەن. م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىن وقىعان جان روماندا ءۇمىت ارتقان ەكى ۇلىنىڭ دا مەزگىلسىز قايتىس بولۋى ابايدى اۋىر جان كۇيزەلىسىنە الىپ كەلەتىنىن ۇعادى. ساحنادا ابايدىڭ وسى تۇستاعى بەينەسىن قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى بەرىكقان توكەنوۆ سومدادى.
ەلوردا تۇرعىندارىنا تارتۋ ەتىلگەن تاعى ءبىر قويىلىم – جازۋشى, دراماتۋرگ جولتاي ءالماش ۇلىنىڭ «مۇڭمەن الىسقان ادام» دراماسى. وسىدان بىرەر اي عانا بۇرىن قوستانايدا تۇساۋى كەسىلگەن جاڭا تۋىندىنى كورەرمەن جىلى قابىلدادى. ونىڭ وزىندىك ءبىر سەبەبى, تاقىرىپ جاڭا. جات ەلدە مۇڭمەن الىسقان قانداستارىمىزدىڭ تاعدىرى بۇل كۇندە ساحنادا دا, ەفيردە دە سيرەك كورسەتىلەتىن بولعان سوڭ كورەرمەنگە ەرەكشە اسەر ەتۋى, جاقسى قابىلدانۋى زاڭدىلىق. بۇل تۋرالى قوستاناي وبلىستىق تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, اتالمىش درامانىڭ قويۋشى رەجيسسەرى ەرسايىن تولەۋباي بىلاي دەيدى:
«60-جىلدارى قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ «جات ەلدە» دەگەن پەساسى قويىلعان. سودان كەيىن بۇل تاقىرىپ نازاردان تىس قالىپ كەلدى. ايتسە دە, تاقىرىپ قانشا جەردەن جاڭا بولعانىمەن, اكتەرلەردىڭ ويىنى ناشار بولسا, ستسەناري اۆتورى مەن رەجيسسەردىڭ ايتار ويى توقايلاسپاسا, كورەرمەندى ەلىكتىرۋ قيىن. سول ءۇشىن بارىنشا تىرىستىق. ساحنادا كينوەكران پايدالانۋ دەيتىن بار. مىسالى, وقيعا فرانتسيادا ءوتىپ جاتىر. ونى كورسەتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان كينوەكران ارقىلى كورىنىستەر كورسەتۋگە تۋرا كەلدى. باعاسىن كورەرمەن بەرەر».
وتكەن عاسىردا تاعدىردىڭ تالكەگىمەن تۋعان ەلىنەن اۋىپ كەتكەن كوپ قازاقتىڭ ءبىرى – اسان قارت. دراماداعى «مۇڭمەن الىسقان ادام» دا وسى كىسى. تۋعان توپىراعىن اڭساعان قارتتىڭ بەينەسىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى قونىسبەك بەگايداروۆ سومدادى. جاعدايى جاقسى, ءىشىپ-جەمى مول, بەرەكەلى شاڭىراقتىڭ ۇيىتقىسى بولىپ پاريجدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قارت الىستا قالعان اتامەكەندى اڭساپ, ۇنەمى ساعىنىش قۇشاعىندا كۇن كەشەدى. بار ارمانى – تۋعان جەرگە تابانىن تيگىزىپ, اۋاسىن جۇتۋ, توپىراعىن ءسۇيۋ... ماڭگىگە قۇشاعىندا قالۋ. بۇل ارمانىنىڭ ورىندالۋى ءۇشىن ءومىردى تەك قانا اقشامەن ولشەيتىن, قارىم-قاتىناسىن باقاي ەسەپكە قۇرعان ۇلى ماراتتى (ايبول ءشاكىرجانوۆ) دا, ونىڭ فرانتسۋز جارى ەلتسيا (ديانا راحمەتوۆا) مەن نەمەرەلەرىن دە تارك ەتۋگە بار. ارينە, بۇل ويى سپەكتاكل بارىسىندا ايتىلمايدى, كورەرمەن ونى ءوز جۇرەگىنەن وتكىزۋى ءتيىس. كىشى ۇلى ەلجانمەن (نۇرلىبەك كەنجەاحمەتوۆ) اراداعى اڭگىمەدەن سوڭ اكەسىنىڭ تىلەگى ەكى ۇل مەن ودان تارايتىن نەمەرەلەردىڭ ورتاسىندا شالقىپ-تاسىپ, شايقاپ ءىشىپ ءومىر ءسۇرۋ ەمەس ەكەنى ابدەن ايقىندالادى. ەلدەن كەتكەندە ون جاسقا دا تولا قويماعان بالانى ۋاقىت شىركىن ارادا جەتپىس جىل وتكەندە اسان قارتقا اينالدىرعانىمەن, قارتتىڭ باسقا توپىراقتا تامىر جايا الماعانى بەلگىلى بولادى.
«قوڭىربۇبى اناڭ ەسىڭ كىرە باستاعاندا قازاقتىڭ ەرتەگىلەرىن, جىر-داستاندارىن جاتقا ايتىپ وتىراتىن. قازاققا ءتان سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپتى ناسيحاتتايتىن. اناڭ مارقۇم سەن قازاقشا ويلاپ, قازاقشا سويلەسىن دەپ كوپ تىرىسىپ ەدى-اۋ! ال مەن جاستىقتىڭ اسەرىمەن بۇعان اسا ءمان بەرمەيتىنمىن. ماراتتىڭ فرانتسۋز مەكتەبىندە وقىپ, فرانتسۋزشا ويلايتىنىن دا قاپەرگە الماعام. ەندى ءبارى كەش», دەگەن اسان قارت ەلجانعا ءوزىن تۋعان جەرگە الىپ بارۋدى, تۋعان حالقىمەن قاۋىشتىرۋدى وتىنەدى. ساحناداعى تارتىس قازاقشا تاربيەلەنگەن ەلجان مەن فرانتسۋزشا تاربيە العان ماراتتىڭ اراسىندا ءوربيدى. ءبىر قاراساڭ, ءبىر كىندىكتەن ءوربىپ, ءبىر قۇرساقتان تاراعان تۋعان باۋىرلار. ءبىرى اكەسىن تۋعان توپىراققا الىپ بارىپ, سول ارقىلى وزىنە دە بەيمالىم قازاقتىڭ اراسىندا عۇمىر كەشۋدى كوكسەسە, ەندى ءبىرى بيزنەسى ءۇشىن ءپاريجدى قولايلى كورەدى. ەشقايدا كوشپەك ەمەس, بيزنەسىن وركەندەتۋگە سەبەپشى بولعان جارى ەلتسيامەن بىرگە الەمنىڭ دامىعان قالالارىنىڭ بىرىندە قالىپ, بالا-شاعاسىنىڭ شالقىپ ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ارى قاراي دا ەڭبەكتەنە بەرگىسى كەلەدى.
وقيعا بارىسىندا اسان قارت, كىشى ۇلى ەلجان مەن ونىڭ جارى مارجان, سونداي-اق, قارتتىڭ كەكىلدى نەمەرەسى الىپ-ۇشقان ساعىنىشپەن, تۋعان حالقىنا دەگەن قالتقىسىز پەيىلمەن تۇركىستانعا كەلەدى. اسان ءۇرىم-بۇتاعىن ەرتىپ كەلدى ەكەن دەپ كۇتىپ وتىرعان ەشكىم جوق. «ەلىمە بارعاندا تىم قۇرىعاندا مەنى ءبىر ادام تانىسا, شىركىن!» دەگەن ارمانىنىڭ دا ك ۇلى كوككە ۇشادى. بەيتانىس قالا, جۇپىنى ادامدار, جولىندا كەزدەسكەن جانداردىڭ كۇنكورىستىك دەڭگەيدەگى ارمان-مۇراتى اسان قارتتىڭ دا, ونىڭ ۇلىنىڭ دا ەڭسەسىن ەزەدى, ساناعا سالماق سالادى. قويىلىم سوڭىندا اسان قارتتىڭ «تۋعان توپىراعىمدا ماڭگىگە قالسام» دەيتىن ارمانىنىڭ ورىندالىپ, كوپ وتپەي-اق قايتىس بولعانى ەلجاننىڭ اۋزىمەن ايتىلادى. ەگەمەندىگىن الىپ, ەڭسەسىن تىكتەپ كەلە جاتقان جاس مەملەكەتتە, ەڭ باستىسى – ءوزىنىڭ تۋعان حالقىنىڭ اراسىندا قالۋعا ەلجان دا بەل بايلايدى.
كەڭەستىك كەزەڭدە امالدىڭ جوقتىعىنان تۋعان جەردى تاستاپ, جەر اۋىپ كەتكەن مىڭداعان كوڭىلى جارالى قانداستارىمىزدىڭ تاعدىرى ءبىر اۋلەت قارتىنىڭ ىشكى كۇيزەلىسى مەن جان تولقىنىسى ارقىلى شەبەر ساحنالانعان. ايتسە دە, «اتتەڭ-اي» دەگىزەتىن تۇستار دا جوق ەمەس. كوركەم شىندىق ءومىر شىندىعىنان بيىك تۇرۋ كەرەك دەيتىن ۇستانىم تۇرعىسىنان قاراعاندا, تۇركىستانعا پاريجدەن كەلگەن قارتپەن «كەزدەستىرۋگە» پايداكۇنەم بىرەۋ مەن بەتورامالدى باسىنا ءار جەرىنەن ءتۇيىستىرىپ بايلاپ, جىرتىق كوستيۋم كيگەن كەراۋىز جىگىتتى لايىق كورۋ قالايدا تىم جۇپىنىلىقتى, قارابايىرلىقتى كورسەتەدى. ەلىم دەپ كەلگەن قارتتىڭ ەڭسەسىن ءتۇسىرۋدىڭ ودان باسقا دا جولى كوپ ەدى عوي دەگەن ويدا بولدىق. سالىستىرۋ ءتاسىلى جاقسى بولعانىمەن, تاريحى «تىم» باسقا ەكى ەلدىڭ جاعدايىن جاناستىرۋ ۇتىمدى شىقپاعان. دراما دەگەن قاتىپ قالعان قۇبىلىس ەمەس. ونىڭ ۋاقىتقا, زامانعا قاراي بەيىمدەلىپ, جونىپ-قىرنالىپ, ۇشتالىپ نەمەسە تولىقتىرىلىپ, كەڭەيتىلىپ وتىراتىن تۇستارى بولادى. سوندىقتان, ءىلياس وماروۆ اتىنداعى قوستاناي وبلىستىق تەاترىنىڭ كورەرمەنگە ۇسىنعان «مۇڭمەن الىسقان ادامى» كورەرمەنگە ءالى دە تالاي رەت ءتۇرلەنىپ جول تارتادى دەگەن سەنىمدەمىز.
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
––––––––––––
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.
تەاتر ۇجىمى اپتالىق شىمىلدىعىن حالىق ءارتىسى ەرسايىن تولەۋبايدىڭ قويىلىمىندا «اباي» تراگەدياسىمەن اشتى. قوعام جاڭا باسقارۋ جۇيەسىنە كوشىپ جاتقان تۇستى وزەك ەتكەن قويىلىمدا ۇلى اقىننىڭ شىعارماشىلىعى مەن قايراتكەرلىگى, قاراپايىم ادام رەتىندەگى تىرشىلىگى قاتار ورىلگەن. م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىن وقىعان جان روماندا ءۇمىت ارتقان ەكى ۇلىنىڭ دا مەزگىلسىز قايتىس بولۋى ابايدى اۋىر جان كۇيزەلىسىنە الىپ كەلەتىنىن ۇعادى. ساحنادا ابايدىڭ وسى تۇستاعى بەينەسىن قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى بەرىكقان توكەنوۆ سومدادى.
ەلوردا تۇرعىندارىنا تارتۋ ەتىلگەن تاعى ءبىر قويىلىم – جازۋشى, دراماتۋرگ جولتاي ءالماش ۇلىنىڭ «مۇڭمەن الىسقان ادام» دراماسى. وسىدان بىرەر اي عانا بۇرىن قوستانايدا تۇساۋى كەسىلگەن جاڭا تۋىندىنى كورەرمەن جىلى قابىلدادى. ونىڭ وزىندىك ءبىر سەبەبى, تاقىرىپ جاڭا. جات ەلدە مۇڭمەن الىسقان قانداستارىمىزدىڭ تاعدىرى بۇل كۇندە ساحنادا دا, ەفيردە دە سيرەك كورسەتىلەتىن بولعان سوڭ كورەرمەنگە ەرەكشە اسەر ەتۋى, جاقسى قابىلدانۋى زاڭدىلىق. بۇل تۋرالى قوستاناي وبلىستىق تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, اتالمىش درامانىڭ قويۋشى رەجيسسەرى ەرسايىن تولەۋباي بىلاي دەيدى:
«60-جىلدارى قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ «جات ەلدە» دەگەن پەساسى قويىلعان. سودان كەيىن بۇل تاقىرىپ نازاردان تىس قالىپ كەلدى. ايتسە دە, تاقىرىپ قانشا جەردەن جاڭا بولعانىمەن, اكتەرلەردىڭ ويىنى ناشار بولسا, ستسەناري اۆتورى مەن رەجيسسەردىڭ ايتار ويى توقايلاسپاسا, كورەرمەندى ەلىكتىرۋ قيىن. سول ءۇشىن بارىنشا تىرىستىق. ساحنادا كينوەكران پايدالانۋ دەيتىن بار. مىسالى, وقيعا فرانتسيادا ءوتىپ جاتىر. ونى كورسەتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان كينوەكران ارقىلى كورىنىستەر كورسەتۋگە تۋرا كەلدى. باعاسىن كورەرمەن بەرەر».
وتكەن عاسىردا تاعدىردىڭ تالكەگىمەن تۋعان ەلىنەن اۋىپ كەتكەن كوپ قازاقتىڭ ءبىرى – اسان قارت. دراماداعى «مۇڭمەن الىسقان ادام» دا وسى كىسى. تۋعان توپىراعىن اڭساعان قارتتىڭ بەينەسىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى قونىسبەك بەگايداروۆ سومدادى. جاعدايى جاقسى, ءىشىپ-جەمى مول, بەرەكەلى شاڭىراقتىڭ ۇيىتقىسى بولىپ پاريجدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قارت الىستا قالعان اتامەكەندى اڭساپ, ۇنەمى ساعىنىش قۇشاعىندا كۇن كەشەدى. بار ارمانى – تۋعان جەرگە تابانىن تيگىزىپ, اۋاسىن جۇتۋ, توپىراعىن ءسۇيۋ... ماڭگىگە قۇشاعىندا قالۋ. بۇل ارمانىنىڭ ورىندالۋى ءۇشىن ءومىردى تەك قانا اقشامەن ولشەيتىن, قارىم-قاتىناسىن باقاي ەسەپكە قۇرعان ۇلى ماراتتى (ايبول ءشاكىرجانوۆ) دا, ونىڭ فرانتسۋز جارى ەلتسيا (ديانا راحمەتوۆا) مەن نەمەرەلەرىن دە تارك ەتۋگە بار. ارينە, بۇل ويى سپەكتاكل بارىسىندا ايتىلمايدى, كورەرمەن ونى ءوز جۇرەگىنەن وتكىزۋى ءتيىس. كىشى ۇلى ەلجانمەن (نۇرلىبەك كەنجەاحمەتوۆ) اراداعى اڭگىمەدەن سوڭ اكەسىنىڭ تىلەگى ەكى ۇل مەن ودان تارايتىن نەمەرەلەردىڭ ورتاسىندا شالقىپ-تاسىپ, شايقاپ ءىشىپ ءومىر ءسۇرۋ ەمەس ەكەنى ابدەن ايقىندالادى. ەلدەن كەتكەندە ون جاسقا دا تولا قويماعان بالانى ۋاقىت شىركىن ارادا جەتپىس جىل وتكەندە اسان قارتقا اينالدىرعانىمەن, قارتتىڭ باسقا توپىراقتا تامىر جايا الماعانى بەلگىلى بولادى.
«قوڭىربۇبى اناڭ ەسىڭ كىرە باستاعاندا قازاقتىڭ ەرتەگىلەرىن, جىر-داستاندارىن جاتقا ايتىپ وتىراتىن. قازاققا ءتان سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپتى ناسيحاتتايتىن. اناڭ مارقۇم سەن قازاقشا ويلاپ, قازاقشا سويلەسىن دەپ كوپ تىرىسىپ ەدى-اۋ! ال مەن جاستىقتىڭ اسەرىمەن بۇعان اسا ءمان بەرمەيتىنمىن. ماراتتىڭ فرانتسۋز مەكتەبىندە وقىپ, فرانتسۋزشا ويلايتىنىن دا قاپەرگە الماعام. ەندى ءبارى كەش», دەگەن اسان قارت ەلجانعا ءوزىن تۋعان جەرگە الىپ بارۋدى, تۋعان حالقىمەن قاۋىشتىرۋدى وتىنەدى. ساحناداعى تارتىس قازاقشا تاربيەلەنگەن ەلجان مەن فرانتسۋزشا تاربيە العان ماراتتىڭ اراسىندا ءوربيدى. ءبىر قاراساڭ, ءبىر كىندىكتەن ءوربىپ, ءبىر قۇرساقتان تاراعان تۋعان باۋىرلار. ءبىرى اكەسىن تۋعان توپىراققا الىپ بارىپ, سول ارقىلى وزىنە دە بەيمالىم قازاقتىڭ اراسىندا عۇمىر كەشۋدى كوكسەسە, ەندى ءبىرى بيزنەسى ءۇشىن ءپاريجدى قولايلى كورەدى. ەشقايدا كوشپەك ەمەس, بيزنەسىن وركەندەتۋگە سەبەپشى بولعان جارى ەلتسيامەن بىرگە الەمنىڭ دامىعان قالالارىنىڭ بىرىندە قالىپ, بالا-شاعاسىنىڭ شالقىپ ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ارى قاراي دا ەڭبەكتەنە بەرگىسى كەلەدى.
وقيعا بارىسىندا اسان قارت, كىشى ۇلى ەلجان مەن ونىڭ جارى مارجان, سونداي-اق, قارتتىڭ كەكىلدى نەمەرەسى الىپ-ۇشقان ساعىنىشپەن, تۋعان حالقىنا دەگەن قالتقىسىز پەيىلمەن تۇركىستانعا كەلەدى. اسان ءۇرىم-بۇتاعىن ەرتىپ كەلدى ەكەن دەپ كۇتىپ وتىرعان ەشكىم جوق. «ەلىمە بارعاندا تىم قۇرىعاندا مەنى ءبىر ادام تانىسا, شىركىن!» دەگەن ارمانىنىڭ دا ك ۇلى كوككە ۇشادى. بەيتانىس قالا, جۇپىنى ادامدار, جولىندا كەزدەسكەن جانداردىڭ كۇنكورىستىك دەڭگەيدەگى ارمان-مۇراتى اسان قارتتىڭ دا, ونىڭ ۇلىنىڭ دا ەڭسەسىن ەزەدى, ساناعا سالماق سالادى. قويىلىم سوڭىندا اسان قارتتىڭ «تۋعان توپىراعىمدا ماڭگىگە قالسام» دەيتىن ارمانىنىڭ ورىندالىپ, كوپ وتپەي-اق قايتىس بولعانى ەلجاننىڭ اۋزىمەن ايتىلادى. ەگەمەندىگىن الىپ, ەڭسەسىن تىكتەپ كەلە جاتقان جاس مەملەكەتتە, ەڭ باستىسى – ءوزىنىڭ تۋعان حالقىنىڭ اراسىندا قالۋعا ەلجان دا بەل بايلايدى.
كەڭەستىك كەزەڭدە امالدىڭ جوقتىعىنان تۋعان جەردى تاستاپ, جەر اۋىپ كەتكەن مىڭداعان كوڭىلى جارالى قانداستارىمىزدىڭ تاعدىرى ءبىر اۋلەت قارتىنىڭ ىشكى كۇيزەلىسى مەن جان تولقىنىسى ارقىلى شەبەر ساحنالانعان. ايتسە دە, «اتتەڭ-اي» دەگىزەتىن تۇستار دا جوق ەمەس. كوركەم شىندىق ءومىر شىندىعىنان بيىك تۇرۋ كەرەك دەيتىن ۇستانىم تۇرعىسىنان قاراعاندا, تۇركىستانعا پاريجدەن كەلگەن قارتپەن «كەزدەستىرۋگە» پايداكۇنەم بىرەۋ مەن بەتورامالدى باسىنا ءار جەرىنەن ءتۇيىستىرىپ بايلاپ, جىرتىق كوستيۋم كيگەن كەراۋىز جىگىتتى لايىق كورۋ قالايدا تىم جۇپىنىلىقتى, قارابايىرلىقتى كورسەتەدى. ەلىم دەپ كەلگەن قارتتىڭ ەڭسەسىن ءتۇسىرۋدىڭ ودان باسقا دا جولى كوپ ەدى عوي دەگەن ويدا بولدىق. سالىستىرۋ ءتاسىلى جاقسى بولعانىمەن, تاريحى «تىم» باسقا ەكى ەلدىڭ جاعدايىن جاناستىرۋ ۇتىمدى شىقپاعان. دراما دەگەن قاتىپ قالعان قۇبىلىس ەمەس. ونىڭ ۋاقىتقا, زامانعا قاراي بەيىمدەلىپ, جونىپ-قىرنالىپ, ۇشتالىپ نەمەسە تولىقتىرىلىپ, كەڭەيتىلىپ وتىراتىن تۇستارى بولادى. سوندىقتان, ءىلياس وماروۆ اتىنداعى قوستاناي وبلىستىق تەاترىنىڭ كورەرمەنگە ۇسىنعان «مۇڭمەن الىسقان ادامى» كورەرمەنگە ءالى دە تالاي رەت ءتۇرلەنىپ جول تارتادى دەگەن سەنىمدەمىز.
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
––––––––––––
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.
