كوڭىل كۇي داپتەرى
ونەر ادامىنىڭ جان دۇنيەسىنە ەنىپ, تانىپ جازۋدىڭ ازابى مەن راحاتىن ايتپاڭىز. بۇل – قاراما-قايشىلىقتار, توسىن تاعدىرلار, ۇلى سۋلاردىڭ استىنداعى الاساپىران اعىستار, وي كەشۋ دەپ شامالاۋعا بولاتىن شىعار.
ۇلت سۋرەتكەرى (اسا جوعارى بەيرەسمي اتاق), ۇلت رۋحانياتىنىڭ ءبىر الابوتەن اسقارى ءاسانالى ءاشىم ۇلىنىڭ («اشيموۆسكي» – سەراعاڭ) سان قىرلى شىعارماشىلىعى تۋرالى ءابىش, اقسەلەۋ, ورالحان, اشىربەكتەر قوڭىر قالامعا ماڭدايىن سۇيەپ وتىرىپ, تالاي مارتە تولعانعان. اكتەرلىك, رەجيسسەرلىك دارا بولمىسى ءار كەزدە ءوز باعاسىن الىپ, جەتكىلىكتى جازىلىپ كەلەدى. شىعارماشىلىعىنا ارنالعان فەستيۆالدەر, عىلىمي كونفەرەنتسيالاردىڭ ءوزى ءبىر توبە.
ەندىگى جەردە سۋرەتكەردىڭ جۇرتقا بەيمالىمدەۋ قىرىن ايتۋدى ءجون كوردىم. اسا دارىندى ادامنىڭ ءومىرى ءبىر قالىپقا, ستاندارتقا سىيمايدى, دۇرىسى باعىنبايدى. مەترمەن ءبىر ساتتىك سالەمدەسۋدىڭ وزىندەگى جاۋابىنان كىسىنى ويعا سالاتىن سۇڭعىلالىقتىڭ لەبى دە سەزىلمەي قالمايدى. ماسەلەن, ادەتتەگى تەلەفون شالۋداعى مىنا ءسوزدى باعامداپ كورىڭىز.
– اعا, احۋال نەشىك؟
– ايتەۋىر...
باسى ۇنەمى ويدان بوسامايتىن شىعارماشىلىق ادامىنىڭ, ونىڭ ۇستىنە اسا تانىمال تۇلعانىڭ اۋزىنان شىققان ءسوزدىڭ تەگىنى بولمايدى, ارينە.
ايتەۋىر...
ماجورلى, پاتەتيكالىق لەپ, سەرپىلىس سازى بايقالمايدى. سان قىرلى, تاعدىرلى سۋرەتكەردىڭ كوڭىل كۇي كورىنىسىنىڭ حابارشىسىنداي ءسوز. ونى ءتۇسىنىپ, تاراتىپ ايتۋ ءۇشىن بالكىم ۋاقىت كەرەك بولار. سۇڭعىلالىعىڭىز جەتىپ تۇرسا, ءاپ-ساتتىك شارۋا.
ايتەۋىر...
توسىن ءسوزدىڭ سوڭىن ءارى قاراي قالاي جالعاستىرعان بولار ەدىڭىز.
ايتەۋىر... ءجۇرمىز عوي, بارمىز عوي, دەيمىز عوي, ءتىرىمىز عوي, جاقسى بولسا ەكەن, ەلگە ءبىر پايداسى تيسە ەكەن...ت.س.س. سونشالىقتى ءبىر قامىعۋ, سونشالىقتى ءبىر دارمەنسىزدىك (بۇلاي سويلەۋ وعان ءتان بولماسا دا), قوعامعا دەگەن ىشكى نارازىلىق, قارسىلىق دەيسىز بە, كوڭىل جۇيرىكتىگىنە قاراي جىكتەي بەرىڭىز. ۇستازىمىز قابدولوۆتىڭ ءسوز سىرىن كوزىن جۇمىپ تۇرىپ تالدايتىن قاسيەتىنىڭ بويىمىزداعى جۇرناعىنا سەنىڭكىرەپ سويلەيتىن داعدىعا سالىپ ايتىپ وتىرمىن. ايتەۋىر... الەمى ءبىزدى سۋرەتكەردىڭ وزگەشە قىرى, كوڭىل كۇي داپتەرى – كۇندەلىكتەرىنە دەن قويعىزدى.
ءبىراۋىز ۇتقىر ءسوز, ايتقىشتىعىمەن دە تانىمال تۇلعانىڭ ۇزدىكسىز كۇندەلىك جازاتىنىن دا جۇرت جاقسى بىلەدى. 2017 جىلعا دەيىنگى كۇندەلىكتەرىنەن تۇراتىن «مەنىڭ جانرىم – كۇندەلىك» اتتى كىتابى كوپشىلىك سۇراۋىنا وراي بىرنەشە مارتە باسىلىپ, ءنوپىر وقىرمان جينادى. بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا بەستسەللەرگە اينالدى. بۇل داعدى ءالى كۇنگە جالعاسىپ, الگى ءبىزدىڭ شاقشاداي باسىمىزدى شاراداي قىلعان «ايتەۋىردىڭ» نەشە اتاسى وسى كۇندەلىك بەتتەرىندە بۋىرقانىپ جاتىر.
اكتەردىڭ كۇندەلىكتەرى كەلەشەكتە ىرگەلى زەرتتەۋ وبەكتىسىنە اينالارىنا ءسوز جوق. ونىڭ قۇندىلىعى, ماڭىزدىلىعى جىلدار وتكەن سايىن ارتا بەرەتىنىنە دەگەن سەنىم ءشۇباسىز.
اكتەردىڭ ەرەكشە تاياۋدا جازىپ بىتىرگەن, ءالى سياسى كەپپەگەن «اكتەرمىن مەن مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» اتتى تۋىندىسىن ايتپاعاندا, «مايرانىڭ ءانى», «...جان
بولەك», «مەنىڭ جانرىم – كۇندەلىك» اتتى كىتاپتاردىڭ قاي-قايسىسىن دا قولعا العان بەتتە باس الماي قالاسىڭ. سەبەبى بۇل كىتاپتار اۆتوردىڭ ءوزى ايتقانداي, ءومىردىڭ ءوز بوياۋى, ءوز ديكتوۆكاسى. ونىڭ قۇندىلىعى سوندا – شىنايىلىعىندا. اسىرەسە, قىسقا جازۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن تانىتاتىن كۇندەلىكتەرىنىڭ ءجونى بولەك. بۇل – توسىن كوزقاراستار, وقىس وقيعالار, تىڭ دەرەكتەر مەن دايەكتەر, جان تەبىرەنتەرلىك سەزىم سىرلارى, وڭاشاداعى ويتولعاقتار. كۇندەلىكتى پاراقتاعان سايىن ونەرپازدىڭ بەلگىسىز قىرى مەن سىرلارى ءسىزدى ەرەكشە باۋرايدى. ەگەر ءسىز ەيزەنشتەيننىڭ ك.ماركستىڭ «كاپيتالى» تۋرالى فيلم تۇسىرگىسى كەلگەنىن, س.مۇقانوۆتىڭ اياۋلى جارى ماريامعا اقتىق دەمى تاۋسىلاردا ايتقان ءسوزىن, ۇلى عابەڭنىڭ عاجايىپ قولتاڭباسىن, ايمانوۆ ءومىرىنىڭ اقتاڭداق, بەيمالىم بەتتەرىن بىلگىڭىز كەلسە, بۇل جۇرەك جازبالارى ءسىزدىڭ كىتاپ سورەڭىزدەن مىندەتتى تۇردە ورىن الۋى كەرەك.
اسا كورنەكتى قالامگەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتى مويىن بۇرعىزىپ, مويىنداتا قويۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ال ەندى اتاعىنان ات ۇركەتىن دويلەرىڭمەن جۇرە سويلەسەتىن پلانەتارلىق دەڭگەيدەگى سول پاتريارح-دەگدارعا ونىڭ كۇندەلىكتەرى جاريالانا باستاعاننان بەرى سىرلاس سەرىگىنە اينالدى. ۇزاق جىلدار بويى جوعالتىپ العان اسىلىن تاپقانداي بالاشا قۋانعانىن قايتەرسىز. سول قۋانۋدىڭ ءبىر ۇزىگى بىلاي:
«سلۋشاي, سەنىڭ مىنا كۇندەلىكتەرىڭ مەنى بايلاپ تاستادى. وسىنشا كەرەمەتتىڭ ءبارى ىشىڭە قالاي سىيىپ جۇرگەن؟ تاڭىم بار-اۋ؟! مەن سەنى سىرتقى نوبايىڭا قاراپ باتىر شالىس بالا ما دەۋشى ەدىم, ول ويىمنان اينىدىم. سەنىڭ بۇلا بويىڭ, ءىشىڭ تولعان وي مەن سەزىم, ءورت ەكەن عوي. وسىلاي جازۋ قالاي ءبىزدىڭ ويىمىزعا كەلمەگەن. سەن تاستاما مۇنى. جالعاستىرا بەر. مەن مىناۋ «الماتى اقشامى» كەلگەنشە ۇيگە سىيماي كەتەمىن» دەپ اساعاڭمەن ۇزاق سويلەسۋدى داعدىعا اينالدىرعان ەكەن ابىز.
اساعاڭ بۇل ءساتتى دە كۇندەلىگىنە حاتتاپ قويۋدى ۇمىتپايدى. اسا تالعامپاز ابەڭ بەكەرگە ءسوز شىعىندامايدى. بۇل ءبىر بويىنا بىرنەشە مۋزا توپتاسقان تۇلعانىڭ تاعى ءبىر مۋزاسىنا مۇلگىگەن ساتتەن الىنعان ۇزدىك ءۇزىندى.
«... اتىعاي گەرولدتەن»
ال ەندى اقيقاتتى ايتۋعا كەلگەندە بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەيتىن بىربەتكەي, بىلگىر بەلگەر نە دەدى دەسەڭشى.
«گەرولد بەلگەر كۇندەلىك كىتابىن بەرىپ جىبەرىپتى. «الاشتىڭ ارىسى اسەكەڭە, اتىعاي گەرولدتەن» دەگەن قولتاڭباسى بار. 29.12.09 كۇنگى جازباسىندا: «كەشە ءاسانالىنىڭ ء(ا) كۇندەلىگىن وقىپ شىقتىم. ويىپ تۇسەدى. اقىلدى. وتكىر. تالانتتى ادام بارلىق جاعىنان تالانتتى. ءاسانالى دە, الەكساندر يساەۆ تە (سولجەنيتسىن) رۋحتارى كۇشتى, ەرەن جارالعان ەركەكتەر. تاعدىر ەكەۋىن دە ايامادى. بىراق ولار ەكەۋى دە سىنعان جوق. تاۋراتتىق قايسار جاندار! مەنىڭ دە جەتىسىپ جۇرگەنىم شامالى. قالتىراپ, قاۋساپ, يلەگەن قامىرداي مىج-مىجى شىققان ءبىز بەيباقتار, ولار كورگەن مەحناتتىڭ جۇزدەن ءبىرىن كوتەرە الار ما ەدىك, الماس پا ەدىك, ايتا المايمىن. مىنە, ۇلگى الامىن دەسەڭ, سولاردان ال. ەكەۋى دە دارابوز», دەپ ءبىزدى ءبىراز ماراپاتتاپ, اسپانداتىپتى. ۇلتى نەمىس, قازاقشاسى تاستاي. شىندىقتى شىرىلداتىپ بەتكە ايتاتىن نەمىس-قازاق. سوعىس جىلدارىنان كەيىن ءبىزدىڭ بايقادامدا مەكتەپتە ساباق بەرگەن. وتە ءبىلىمدى, زەردەلى ازامات. «مەن مويىندايتىن ءۇش قازاق بار, ولار: ولجاس سۇلەيمەنوۆ, توقتار اۋباكىروۆ, ءاسانالى ءاشىموۆ» دەيدى.
* * *
«بەلگەردىڭ «وتەدى ءومىر وسىلاي» اتتى كۇندەلىك كىتابىن وقىپ ءبىتىرىپ, وزىنە تەلەفون شالىپ, ءىلتيپات ءبىلدىردىم. ءماز بوپ قالدى. 800 جازۋشىنىڭ ىشىندەگى جالعىز نەمىس قوي. قازاقشاسى كوپ قازاقتان كوش ىلگەرى. ەرتىسباەۆتى ون وراپ كەتەدى. اسا جوعارى ءبىلىمدى, ينتەللەكتۋال. گەراعاڭ پۋگاچەۆاعا ىزالى, مۇسىرەپوۆتىڭ كەربەزدىگىن ارتيستيزم دەيدى».
«مەنىڭ جانرىم – كۇندەلىك» جاريالانىپ, وقىرمان ىقىلاسىن ايرىقشا اۋدارىپ جاتقان تۇستا اساعانىڭ «افوريزمدەرىم تاۋسىلىپ بارادى, قادىردان قارىزعا ءبىراز افوريزم سۇراسام با ەكەن» دەپ كۇلدىرگەنى بار. ءوزى دە قىسقا جازۋدىڭ اسقان شەبەرى, قاۋىپ ەمەس, تاۋىپ ايتىلعان سوزگە جانى جادىرايتىن قاداعاڭا بۇل قالجىڭدى ەستىرتكەنىمىزدە كوڭىلىندەگى كورىكتى ويىن دا اقتارىپ سالعان ەدى. مىنە, بىلايشا:
– ءاسانالىنىڭ كۇندەلىگىن وقىپ وتىرىپ, قايداعى-جايداعىلار ەسكە تۇسەدى. وتە ىقشام, سەنىمدى, جيناقى جازىلعان دۇنيەلەر. بۇرىن باسپا ءجۇزىن كورگەن كىتاپتارىن دا وقىپ شىققانمىن. ءاسانالى قولىنا تەكتەن تەك قالام المايدى. ءوزىنىڭ كەزى كەلگەندە, جازباۋعا مۇرشاسى بولماي قالعان كەزدە وي تولعايدى. ورىستىڭ تانىمال ونەر تارلاندارى زولوتۋحين, ريازانوۆتاردىڭ جازعان كىتاپتارىن تۇشىنىپ وقىعانىم بار. بۇل كۇندەلىك جازبالار دا سولاردان ەشبىر كەم ەمەس.
جالپى, ونەردىڭ, ونەر يەلەرىنىڭ تاريحى وسىلاي جاسالادى. بۇل جازبالاردىڭ ەرتەڭگى ۇرپاق ءۇشىن قۇندىلىعى ەرەكشە ەكەنى انىق.
ابايدى ساحنادا تسيركتىڭ قامشىسىمەن سابايدى...
راسىندا دا «مەنىڭ جانرىم – كۇندەلىك» ونەرپازدىڭ ءوز ءومىرى عانا ەمەس, ۇلت ونەرىنىڭ دە تاريحى. رۋحانيات تاريحىندا تەك قانا كۇندەلىكتەر, قىسقاسى, قىسقا جازۋمەن, شاعىن وي-تولعانىستارىمەن, اتاقتىڭ افوريزمدەرىمەن قالعان تۇلعالار دا بولعان.
ءسوز جوق, دارىندى ادامدار قوعام بايلىعى, مەملەكەت ماقتانىشى. شىن مانىندەگى ۇلت سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن ۇلت سۋرەتكەرى – حالىقتىڭ قازىناسى, باقىتى. اساعاڭنىڭ كۇندەلىكتەرى دە تۇنعان قازىنا. وقىپ, كوڭىلىڭە توقىپ, قاجەتىڭە جاراتا بەر.
كۇندەلىك – شەجىرە, تاريح, كوركەمدىك شىندىق. ول ءومىربايان مەن ونەربايان توعىسىپ, سىزگە ايرىقشا اسەر سىيلايتىن كوڭىل كۇي داپتەرى.
اكتەردىڭ وزەگىن ورتەر ءبىر وكىنىش ەسكە تۇسپەي تۇرمايدى. ستۋدەنتتىك جىلدارى, تەاتر تابالدىرىعىن ەندى اتتاعان تۇستا ونشاقتى داپتەردەن تۇراتىن جازبالارى قولدى بولىپ, ۇشتى-كۇيلى جوعالدى. ول ءبىر كەشەگى قاسيەتتى قارا شالداردىڭ بار كەزى. وندا اكەمتەاتردىڭ ءبىر شوكىمدەي شەجىرەسى كەتكەنى انىق. قايسىبىر جولى 1977, 1979, 1982 جانە كەيىنگى جىلدارى جازىلعان جازبالاردى تاۋىپ العاندا سول وكىنىش ازداپ سەيىلگەندەي بولدى. ءبىز بۇل جولعى اڭگىمەدە ءالى ەش جەرگە ۇسىنىلماعان, الداعى ۋاقىتتا «مەنىڭ جانرىم – كۇندەلىك» اتتى كىتاپقا ەنەتىن سول جازبالارداعى قىسقا قايىرىمداردى كوكتەي شولىپ وتپەكشىمىز.
* * *
قوستاناي راديوسىنىڭ باس رەداكتورى, قازاق قىزىنىڭ ۇلتتىق كينو تۋرالى سۇراعى ۇنادى. «ۇلتتىق تاريحتى بىلمەي, ۇلكەن مادەنيەتكە جەتپەيمىز» دەپ كوزىنە جاس الدى. ءارى قاراي سويلەي المادى. ماعان قاتتى اسەر قالدىردى. مولودەتس!!!
* * *
تەاتردا كەيىپكەر جاساۋ ەمەس, ويناۋ باسىم بوپ بارادى.
...ابايدى ساحنادا تسيركتىڭ قامشىسىمەن سابايدى.
* * *
تويداعى سوزدەر ۇلكەن ساحناعا شىعىپ كەتتى.
* * *
اۋەزوۆتىڭ 50 تومدىعىن قاراپ جاتىرمىن. مۇحيت.
* * *
جاماننىڭ اتى جاقسىلاردى جازعىرۋمەن شىعادى.
* * *
قازىر ورتا تالانتتاردىڭ كوبەيگەن كەزى.
* * *
كونگەنبىز. كونەمىز.
* * *
ادام جارىق دۇنيەگە كەلگەندە دەمىن ىشىنە تارتىپ الىپ جىلايدى ەكەن. دۇنيەدەن وتەردە سول دەمدى «ۋھ» دەپ شىعارادى دەيدى. بۇل جان ەكەن. اسپانعا ۇشىپ, دەنەڭ جەر قوينىنا بەرىلگەنشە كۇتىپ تۇرادى ەكەن. رۋحتىڭ ولمەيتىنى انىق. وسىنى ءبىزدىڭ شالا مولدالار تۇسىنبەي, لاعىپ كەتەدى.
بيۋروعا تۇسكەن ايمانوۆ
مىنە, وسىلاي, الگىندە ءبىزدى ءاپ-ساتتە اۋرەگە سالعان «ايتەۋىرگە» جاۋاپتار ءاپ دەگەنشە الدىمىزدان سامالاداي سامساپ شىعادى. اساعاڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن «ستراننىي» ادامداردى جاقسى كورەدى. ءبىر قاسيەتى ەگەر الگى «ستراننىي» ادامدار تۋرالى بىرەۋ بىردەڭە دەسە دە قابىلداي المايدى. ءبارىبىر سول ادامدى جاقسى كورۋىن جالعاستىرا بەرەدى. كەرىسىنشە ونداي تۇلعالار تۋرالى تامسانىپ جازادى. سونىڭ ءبىرى سۇراپىل سۇلەيمەنوۆ اسقار.
ونىڭ مەكتەبى «سامورودوك – سارى التىن», قاسيەتتى قارا شالدار. قايدا سۇحبات بەرمەسىن, ماقالا, كىتاپ جازباسىن ءسوزىنىڭ ءبىسسىمىللاسىن سولاردان باستاۋدا اينىعان كۇنى جوق. كۇندەلىگىندە: «...قاللەكي – قازىعىم, سەراعاڭ – سەنىمىم, ءسابيرالار تۇنعان مەيىرىمىم, شاكەڭدەر شاپاعاتىم, توقپانوۆ پەن مامبەتوۆتەر التىن قازىعىم» دەپ جازعانىنداي, بۇل الدىمەن سولاردىڭ مەكتەبىن, ادامگەرشىلىك اكادەمياسىن ءبىتىرىپ شىقتى. بۇگىندە تۇلعالىق بيىگىنەن ءبىر الاسارمايتىن ونىڭ بويىندا سول ساڭلاقتاردىڭ رۋحى لاپىلداپ تۇرادى. كۇندەلىگىندە سول الىپتاردىڭ ءبىر اسقارى ايمانوۆقا اينالىپ سوعىپ وتىرادى. بۇل جولى جۇرتشىلىققا بەيمالىم جايلاردى ايتادى. ايمانوۆتىڭ ارمانىن ايالاپ وتكەن اكتەر ونىڭ الدىنداعى ءبىر پارىزىن وتەگەندەي ء«ترانسسىبىر ەكسپرەسى» ءفيلمىن ءتۇسىرۋ جايىن دا ەسكە الادى.
«...جاقىندا ەلدار ورازباەۆتىڭ قايتىس بولعانىن ەستىپ, قۇلازىپ قالدىم. شاكەڭنىڭ اسىراپ العان شاكىرتى عوي. رەجيسسەرلىككە تاربيەلەپ, بالاسىنداي كوردى. ەكەۋمىزدى ۇلى ۇستازدىڭ ەڭبەگىن قالاي اقتايمىز دەگەن وي كوپ مازالايتىن. ول ومىردەن وتكەن سوڭ جەتى جىلدان كەيىن «اتاماننىڭ اقىرىن» جالعاستىرۋدى ويلادىق. سودان ء«ترانسسىبىر ەكسپرەسىن» قولعا الدىق. ارۋاق قولداپ ءتۇسىرۋ پروتسەسى قىزىقتى دا شابىتتى ءوتىپ, ابىرويمەن اياقتاپ شىقتىق. سول ازامات امەريكاعا ەمدەلۋگە بارىپ, ساپارى ءساتسىز اياقتالدى. ءومىرى تارتىسقا تولى بولدى».
بۇل تۋىندىنى ءتۇسىرۋ, سەنىمدى اقتاۋ دا وڭايعا تۇسپەدى. ءفيلمنىڭ شىم-شىتىرىق وقيعاعا قۇرىلعانى, باسقا دا كورىنىستەردىڭ كورەرمەندەردى جالىقتىرماسى انىق. دەيتۇرعانمەن فيلمگە ۇلتتىق رەڭك بەرۋ جاعى دا ويلاندىراتىن. وسى ۇستانىم اساعاڭدى الاڭداتىپ ءجۇردى. ەلدار دارىندى ادام, كاسىبي مامان. ايمانوۆ مەكتەبىنىڭ ۇزدىك تۇلەگى. الايدا ورىس ءتىلدى. ۇلتتىق بولمىستى اشۋ جولىندا ىرگەلى, تاپقىر ىزدەنىستەرگە بارا بەرمەيدى. وسى قينالىسىن اساعاڭا اقىرىنداپ سەزدىرەدى.
فيلمدە شادياروۆتىڭ شەشۋشى ساتتە پويىز ۆاگوندارىن جاعالاپ كەلە جاتاتىنى بار. سول ساتتە ۇيالشاقتاپ وتىرعان قازاق قىزىنا (ن.ارىنباساروۆا) كوزى تۇسەدى. وسى ءساتتى تابىلعان كورىنىسكە بىردەڭە جەتىسپەي تۇرادى. بۇل ءسات كورەرمەندى شيرىقتىرۋى, شىمىرلاتۋى كەرەك دەگەن تالاپ قويادى رەجيسسەر. فيلم جالعاسىپ جاتىر. اراعا ءبىراز ۋاقىت تۇسەدى. كىتاپ وقىماسا تۇرا المايتىن اكتەر اقىنداردىڭ كىتاپتارىن اقتارادى. قولىنا عايىپتان قاسىمنىڭ كىتابى تۇسەدى.
– ەي, تاكاپپار دۇنيە,
ماعان دا ءبىر قاراشى.
تانيمىسىڭ سەن مەنى,
مەن قازاقتىڭ بالاسى.
وسى ءبىر شۋماقتى وقىعاندا كوكتەن ىزدەگەنى جەردەن تابىلىپ, كوزىنەن جاس شىعىپ كەتەدى. ءفيلمنىڭ بار ءتۇيىنى وسى جەردەن تارقاتىلىپ جۇرە بەرەدى. ەلدار ەسسىز قۋانىشقا كەنەلەدى. سونداي-اق شاكەڭنىڭ ءوز ورىنداۋىنداعى «جيىرما بەس» ءانىنىڭ فيلمگە ءساتتى ەنگىزىلۋى دە ءبىر حيكايا.
– ءبىز اركىمگە ەلىكتەۋدى قويمايمىز. بۇل ويىمدى ۇلتتىق رەجيسسەرلەرگە باعىشتايمىن. ءوزىمىزدى قارامايمىز. وزىمىزدە باردى وزگەدەن ىزدەيمىز. «كەيدە دالادان ىزدەگەن دانالىق ءوز ءۇيىڭنىڭ تورىندە وتىرادى» دەگەن عوي ۇلى مۇقاڭ. وزىڭنەن ىزدە, – دەيدى ابىز.
وسىلايشا, ۇلى ۇستاز الدىنداعى پارىزدىڭ ءبىر مىسقالى جوعارى دەڭگەيدە وتەلدى. تاعدىر-اي دەيمىز بە, نە دەيمىز, سول ايماڭداي الۋان دارىن ايمانوۆتى دا كەزىندە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋروسىندا بيۋرو مۇشەلەرى, بەلگىلى تۇلعالار كۇيەۋ بالاسىن كينوعا ءتۇسىردى دەپ جۇندەي تۇتكەندە ديمەكەڭنىڭ اراعا جۇرگەنى دە بار ەدى. بۇل جونىندە اكتەر جاڭا كىتابىنىڭ «كۇيەۋ بالا سيندرومى» اتتى تاراۋىندا اشىپ جازادى.
عابەڭ بولماعاندا...
ايمانوۆ. ءاشىموۆ.
بۇل تاندەم تاڭعالدىرىپ, تامساندىرعالى قاشان. كۇندەلىكتە وتكەننىڭ ونەگەلى ساتتەرى قامشىنىڭ قوس ورىمىندەي ورىلەدى. ءسال شەگىنىس جاسايىق.
وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى ۇلت رۋحانياتىنا قايتا ورلەۋ ءداۋىرى بولىپ ەندى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى مەن «قىز جىبەك» ءفيلمى جارىق كوردى. ماناش قوزىباەۆتىڭ ديمەكەڭە كىرىپ: «ەنتسيكلوپەديا كىم بولسا سول كىرە بەرەتىن قۇرمەت تاقتاسى ەمەس» دەپ ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الاتىنى دا وسى كەز. قازىرگى كۇنگە تىپتەن سۇرانىپ تۇرعان ءسوز عوي. ءجا, بۇل ەندى باسقا گاپ.
ايتپاعىم نە؟ ءسوز جوق, «قىز جىبەك» ساپتىاياقتان قاراۋىل قويعان, ەركىن ويلاۋدان الىستاتىپ تاستاعان تار زاماندا قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ومىرىنە زور سەرپىلىس الىپ كەلدى. اراعا ايتماتوۆتى سالىپ ءجۇرىپ, قىرعىزداردان تارتىپ العان, ديمەكەڭنىڭ قولداۋىمەن, كامال كوكەمىز ماسكەۋمەن ەكى ارانى شاڭىن شىعارىپ ءجۇرىپ, قيان-كەسكى شايقاستارمەن شىققان «قىز جىبەك» ەدى عوي بۇل. وعان قازاقتىڭ ونەردەگى بار ەليتاسى جابىلدى. قىسقاسى, نامىس جەڭدى. ۇلت نامىسى. فيلمگە تۇسكەن اكتەرلەردىڭ ءبارى تانىمال بولىپ شىعا كەلدى. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى, ارينە, ءاسانالى ءاشىم ۇلى ەدى. سول كۇندەردىڭ ءبىر ءساتىن ەندى جازىلىپ بىتكەن «اكتەرمىن مەن مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» اتتى كىتابىندا اكتەر بىلاي ەسكە الادى:
– «اتاماننىڭ اقىرى» – قاسىمحان شادياروۆ بۇل نەگىزىنەن ديمەكەڭنىڭ يدەياسى ەدى. «پراۆدا» گازەتىنەن بە ەكەن, چانىشەۆ دەگەن چەكيست تۋرالى وچەركتى وقىپ ۇناتقان. سونى شاكەڭ جۇزەگە اسىردى. مەنىڭ ءجۇلدىزىم جاندى. الدىمنان داڭعىل جول اشتى. ال ەندى مەنى تانىعان تەك قانا ايمانوۆ ەدى دەيىن دەسەم, ار جاعىندا قىلتيىپ «قىز جىبەك» تۇر عوي. نەگىزىنەن وسى ەكى فيلمگە وتىز ەكى جاسىمدا قاتار ءتۇستىم. بالكىم, بەكەجان بۇيىرماس پا ەدى, ەگەر عابەڭ بولماعاندا. بەكەجاننىڭ رولىنە ن.ءجانتورين, ى.نوعايباەۆ, ك.كەنجەتاەۆ, ءا.مولدابەكوۆ سىناققا تۇسكەن. مەن دە وزىمشە ولاردان قالعىم كەلمەي ءبىر كورىنىس دايىندادىم. سونى كورگەن قايران عابەڭ پاڭ ك ۇلىپ: ء«پالى, مىناۋ دايىن بەكەجان عوي» دەمەسى بار ما. سودان بەكىدىم دە كەتتىم.
كەزدەيسوقتىق ءيا, سايكەستىك دەيمىز بە, ءبىر زاماندا قازاقتا تەاتر قۇرۋ ءىسىن قولعا العان تۇستا عابيت مۇسىرەپوۆ شاكەن ايمانوۆتى سەمەيدەن جەتەلەپ كەلىپ ەدى. ەندى ارادا ەلۋ جىل وتكەن سوڭ ايمانوۆتىڭ كۇيەۋ بالاسى ءاشىموۆتىڭ جولىن اشىپ وتىر.
ءيا, عابەڭ قولداپ, سۇلتەكەڭنىڭ سەنىمىنە كىرگەن ونىڭ حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنىپ, ءالى كۇنگە تامساندىرىپ كەلە جاتقان قانداي وبراز جاساعانىن ەندى ايتىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. ءوزى ايتقانداي, «اتاماننىڭ اقىرى», «قىز جىبەك», ء«ترانسسىبىر ەكسپرەسى» ونىڭ تريلوگياسىنا, پاسپورتىنا اينالدى.
ءبىر نارسە انىق. بۇگىندە بەلگىلى دەگەن كەيبىر تۇلعالاردىڭ جارناماسى ءجۇرىپ تۇرماسا ەل ەسىنەن شىعىپ قالۋ قاۋپى دە بار. بۇل كىسى قاي زاماندا دا بۇل ماسەلەگە باس اۋىرتپاعان, ءتىپتى ماڭگىلىككە شەشىلىپ قويعان دەسە دە بولادى. تانىمالدىلىعىندا شەك جوق. حالىقتىڭ شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن تۇلعا. ونىڭ جارناماسىنىڭ اۆتورى – حالىق. بۇدان اسقان باقىت بولا ما!؟
اتاقتى رەجيسسەر روبەرت اندرياسيان گاۋپتماننىڭ «ىمىرتتاعى ماحابباتىن» مەترگە ارناپ قويدى. اكتەردىڭ سول كۇندەردەگى كوڭىل كۇيىن ءدوپ باسقان ماتتياس كلاۋزەننىڭ اسا كۇردەلى بولمىسىن قولىنا قانداي كەيىپكەر تۇسسە دە «ولتىرمەي جىبەرمەيتىن» ء(ا.سىعاي) ول مىڭ ءولىپ, مىڭ ءتىرىلىپ وينادى. سول كۇندەرى اكەمتەاتر كوپ جىلداردان سوڭ ءدۇر سىلكىندى. رەسەيلىك اتاقتى رەجيسسەر زاحاروۆ تىزەرلەپ تۇرىپ: ء«سىز ۇلى ءارتىسسىز. مەن ەكى ۇلى اكتەردى بىلەمىن. ولار وسى ءرولدى ويناعاندار – سيمانوۆ( پەتەربور), تسارەۆ (ماسكەۋ), ءۇشىنشىسى – ءسىز» دەدى. ايگىلى لانوۆوي دا ءوزىنىڭ «زۋلايدى كۇندەر» اتتى كىتابىندا وسى كۇردەلى كەيىپكەردى ويناۋدى ارمانداپ وتكەنىن جازادى.
كەزىندە اسا تانىمال اكتەر كاچالوۆ پەتەربور كوشەسىنە شىقسا جۇرە الماي قالادى ەكەن. قولى جەتپەگەن جۇرت ول كوزدەن تاسا بوپ كەتكەنشە قول سوعىپ تۇراتىن كورىنەدى. سول مادەنيەت بىزگە دە جەتتى. ء«اسانالىنى كورگەننەن توبەم كوككە ءبىر ەلى جەتپەي, بار ەكەنبىز عوي دەپ قۋانعاننان قول سوققىم كەلىپ كەتەدى» دەۋشى ەدى ەلدەگى كلاستاسى وكتيابر كوكەمىز دە.
بەلگىلى فرانتسۋز فيلولسوفى ديدرو: «مەن حالقىمدى باقىتتى ەتۋ ءۇشىن فيلوسوف بولدىم» دەپتى.
الاشتىڭ ءاسانالىسى دە ءتاڭىردىڭ بەرگەن ايرىقشا سىيىنىڭ ارقاسىندا ءوزىن دە, حالقىن دا باقىتتى ەتتى. ۇزاعىنان سۇيىندىرگەي!
قالي سارسەنباي
