ءبىلىم • 04 مامىر، 2022

وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەردى نىعايتۋ – ءومىر تالابى

238 رەت كورسەتىلدى

قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسى تۇبەگەيلى وزگەرىستەردى باس­تان كەشىپ جاتىر. زامان تالابىنا ساي بولۋدى مۇرات ەتكەن بۇل رەفورمانىڭ تۇپكى ماقساتى «جاڭا قازاقستاننىڭ» مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن جاس بۋىننىڭ بويىنا ناتيجەلى ءبىلىم مەن ونەگەلى تاربيەنىڭ ءدانىن ءسىڭىرۋ بولسا كەرەك. بۇگىندە ساپالى مامان دايارلاۋعا دەن قويعان مەملەكەت تالاپتىڭ ۇدەسىنەن شىقپايتىن وقۋ ورىندارىن قىسقارتىپ، ەسەسىنە داستۇرگە باي ءبىلىم وشاقتارىنىڭ دامۋىنا بارىنشا قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىر. وسى رەتتە سالانى رەفورمالاۋدىڭ كەيبىر قىرلارى اكادەميك ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى-رەكتورى، زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور نۇرلان دۋلاتبەكوۆپەن ارادا بولعان اڭگىمەدە اشىلا ءتۇستى دەگەن ۇمىتتەمىز.

– نۇرلان ورىنباسار ۇلى، ءسىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە ۇزاق جىلدار بويى جيناقتاعان باي تاجىريبەڭىز بار، بۇگىندە ەلىمىزدەگى بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرىن باسقارىپ وتىرسىز. قازىرگى زامانعى جوعارى ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن نە ماڭىزدى جانە ونىڭ دامۋىندا قانداي ترەندتەر باسىمدىققا يە دەپ سانايسىز؟

– بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى سترا­تەگيالىق قۇجاتتارمەن ايقىندالعان مىندەتتەر نەگىزىندە دامۋدا. ءبىز ەلىمىزدەگى زاماناۋي ترەندتەردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇم­كىندىك بەرەتىن ماقساتتارىمىزعا كەزەڭ-كەزەڭمەن جوسپارلى تۇردە ىلگەرىلەپ كە­لە­مىز. بۇل جەردە قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ ورتاسىن ينتەرناتسيونالداندىرۋ­دى، ۋنيۆەرسيتەتتەرىمىزدىڭ الەمدىك قوعام­داستىقتاعى تانىمالدىق دەڭگەيىن ارتتىرۋدى ايتىپ وتىرمىن. بۇل نەگىزىنەن عىلىمدى قاجەت ەتەتىن تەحنولوگيالاردىڭ تاپسىرىس بەرۋشىلەرى ساناتىنداعى ۋني­ۆەر­سيتەتتەردىڭ وڭىرلەردى دامىتۋداعى ءرو­لىن كۇشەيتۋمەن بايلانىستى. قوعام بىزدەن ء«ومىر بويى وقۋ» قاعيداسى مەن «كۇمىس» ۋنيۆەرسيتەتتەر يدەياسىن ىسكە اسى­رۋعا بايلانىستى جاڭا الەۋمەتتىك جوبالار­دى كۇتە­دى. بۇل ءۇردىس ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءۇشىن­شى ميسسياسىمەن بايلانىستى. قازىر جو­عارى وقۋ ورىندارىن باسقارۋ جۇيەسى دە تۇبەگەيلى وزگەرىپ كەلەدى. جاڭا مەنەدجمەنتتى، تىڭ فورماتسيا باسشىلارىن تالاپ ەتەتىن كور­پوراتيۆتىك باسقارۋ مودەلى ەنگىزىپ جاتىر. بۇل رەتتە ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي، كادرلىق سا­باق­تاستىقتى قامتاماسىز ەتۋگە مۇم­كىن­دىك بەرەتىن ينستيتۋتسيونالدىق جادىنى ساقتاۋدى ەستەن شىعارماۋ قاجەت. ينستي­تۋتسيونالدىق جادىنى ساقتاي وتىرىپ، مەن جۇمىس بارىسىندا باسقارۋدىڭ زاماناۋي پرينتسيپتەرىن قولدانامىن. مەنىڭ ماڭايىمدا جاڭا جوبالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان بولاشاعى زور جاس مەنەدجەرلەر كوپ.

– ءسىز ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وڭىرلەردى دامى­تۋداعى ءرولى تۋرالى ايتتىڭىز. وسى­نى تارقاتا ايتساڭىز ەكەن. مۇنىڭ ءمانى نەدە؟

– ەڭ الدىمەن، بۇل – عالىمداردىڭ وندى­رىستىك سەكتورمەن ءتيىمدى كوللابوراتسياسى جانە سونىڭ ناتيجەسىندە عىلىمدى قاجەت­سىنەتىن تەحنولوگيالاردى دامىتۋ. بۇل باعىتتا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ناق­تى قادامدار جاساپ، قۋاتتى وڭىرلىك ۋني­ۆەرسيتەتتەر بازاسىندا اكادەميالىق باسىمدىق ورتالىقتارىن قۇرۋ جونىندەگى جوبانى ۇسىندى. بوكەتوۆ ۋنيۆەرسيتەتى وسى پەرسپەكتيۆالىق جوبانىڭ قاتىسۋشىسى. ءبىز وڭىردە بالامالى ەنەرگەتيكا، فارماتسەۆتيكا، يننوۆاتسيالىق اگروتەحنولوگيالارعا بايلانىستى سالالاردى دامىتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ جوسپارلارىمىزعا ەكونوميكانىڭ وسى سالالارى ءۇشىن ماماندار دايارلاۋدىڭ يننوۆاتسيالىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن اشۋ دا كىرەدى. سونىمەن قاتار ۋنيۆەرسيتەتتەر ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك جوبالارىنا دا ءوز ۇلەستەرىن قوسا الادى. مىسالى، حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ، كادرلاردى قايتا دايارلاۋ، قارت ادامداردى «كۇمىس» ۋنيۆەرسيتەتتەر فورماتىندا وقىتۋ باعدارلامالارىنا قاتىسا الادى.

– ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى جاڭا مەنەدج­مەنتتىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟

– ۋنيۆەرسيتەتتى باسقارۋ جۇيەسى تۇبە­گەيلى وزگەردى. ول الەمدىك تاجىريبەدە جاقسى تانىلعان كورپوراتيۆتىك سيپاتقا يە بولدى. ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءبىلىم بەرۋدى تسيفرلاندىرۋ، سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل، تاۋەكەلدەردى باسقارۋ ءۇشىن جاۋاپتى قىزمەتتەر پايدا بولادى. ۋنيۆەرسيتەت قوعامداستىعىندا اكادەميالىق ادالدىق مادەنيەتى، تسيفرلى مادەنيەت، تالانت-مەنەدجمەنت نىعايۋدا، ۋنيۆەرسيتەت تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ پروتسەستەرى بارىنشا اشىق بولا تۇسۋدە. جوبالىق مەنەدجمەنت دامۋدا. ۋنيۆەرسيتەتتىك ورتا «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەكتەرىمەن تولىق­تى­رىلىپ، ولار ءبىلىم بەرۋدى باسقارۋ مەن يننو­ۆاتسيا ەنگىزۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن كورسەتۋگە ءتيىس.

مەملەكەتىمىزدىڭ ادامي كاپيتالدى دا­مىتۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇگىندە قازاقستان عالىم­دارى­نىڭ عىلىمي قىزمەتىن قارجىلاندىرۋ ەداۋىر ارتتى، جاس عالىمدارعا، ونىڭ ىشىندە پوستدوكتورانتۋرا باعدارلاماسى بويىنشا وقۋعا گرانتتار كوبىرەك بولىنۋدە. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ عىلىمي الەۋەتىن ايتارلىقتاي نىعايتادى دەپ سانايمىن. مىسالى، وتكەن جىلدان باستاپ ءبىزدىڭ ۋني­ۆەرسيتەتتە زەرتتەۋلەر، ونىڭ ىشىندە وڭىرلىك باعىتتاعى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن ىشكى گرانتتار جۇيەسى تابىستى قول­دانىلىپ كەلەدى.

– قازىرگى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاستاردى تاربيەلەۋدەگى ءرولى قانداي؟

– ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە بولىپ جاتقان وزگەرىستەرگە قاراماستان، ۋنيۆەرسيتەتتە­گى تاربيە جۇمىسى توقتامايدى جانە ءبى­رىن­شى كەزەكتەگى ماڭىزدى سيپاتىن جو­عالت­­پايدى. ءبىز ءالى دە وقۋ پروتسەسىن تار­بيە­­دەن ءبولىپ وتىرعان جوقپىز. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە، ستۋدەنتتەردى تار­بيەلەۋ باعدارلاماسى ۆولونتەرلىك قىز­مەت پەن كاسىپكەرلىككە بايلانىس­تى جاڭا مازمۇنمەن تولىقتىرىلادى. بۇ­گىندە ۆولونتەرلىك قوزعالىستار، كلۋبتار، كاسىپ­كەرلىك ورتالىقتار، ستۋدەنتتىك ستارتاپتار بەلسەندىلىككە يە بولىپ وتىر. قازىرگى الەمنىڭ سىن-قاتەرلەرىن باستان كەشىرە وتىرىپ، ءبىز قوعام ءۇشىن ۇيرەنشىكتى قۇن­دى­لىقتار جۇيەسىن ساقتاۋدىڭ بارلىق ماڭى­زىن تۇسىنەمىز. بۇل – مەيىرىمدى­لىك، پاراساتتىلىق، تولەرانتتىلىق، تاريحي قۇندىلىقتارعا دەگەن قۇرمەت. كوپتەگەن ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرگە جەكە دامۋ باع­دار­لامالارىن، كاسىپكەرلىك وقۋ كۋرستارىن، شىعارماشىلىق كلۋبتاردى ۇسىنادى. مەن رەكتور رەتىندە ۋنيۆەرسيتەتتە ستۋدەنت­تەرگە بىرنەشە الەۋمەتتىك جانە مادەني جوبالار ۇسىندىم. ولار قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنە، ەلوردانىڭ كورىكتى ورىندارىنا، قاراعاندى وبلىسىنىڭ تاريحي مۋزەيلەرىنە تەگىن بارۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. وسىنىڭ بارلىعى جاستاردىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن وياتىپ، تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن نىعايتادى.

– جاقىندا رەسپۋبليكالىق رەكتور­لار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەرلان سى­دى­قوۆ تاريحى تەرەڭ، بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىن­­دارىنا «ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت» مار­تەبەسىن بەرۋ مۇمكىندىگىن قاراس­تى­رۋ­دى ۇسىندى. بۇل يدەياعا قالاي قارايسىز؟

– ارينە، قولدايمىن. بۇل – ءبىزدىڭ اكا­دە­ميالىق قوعامداستىقتا بۇرىننان قوزعا­لىپ جۇرگەن وتە جاقسى يدەيا. بۇل ماسە­لەنى تالقىلاۋعا جانە ونى جوعارى دەڭگەيدەگى باستاما رەتىندە ىلگەرىلەتۋگە دايىنبىز. ەلىمىزدە بۇرىننان حالىقتىق دەپ تانۋعا لايىق جانە وتاندىق ءبىلىم برەندتە­رى­نە اينالعان ۋنيۆەرسيتەتتەر بار دەپ سانايمىن. جانە بۇل تەك ەلور­دا­لىق ۋنيۆەرسيتەتتەر ەمەس. ءبىزدىڭ وڭىردە تاريحى باي، قازاقستاننىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان، بىرقاتار تانىمال تۇلعا شوعى­رىن تاربيەلەگەن ۋنيۆەرسيتەتتەر بار. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ زاماناۋي الەۋەتى ولاردىڭ ۇلتتىق جانە الەمدىك رەيتينگ­تەرگە ەنۋىنە، كاسىبي قو­عام­داستىقتىڭ جوعارى باعاسىن الۋىنا، ماڭىزدى حالىقارالىق بايلانىس­تار ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. بۇل ۋني­ۆەرسيتەتتەر وڭىرلىك دەڭگەيدە عانا ەمەس، ۇلتتىق دەڭگەيدە دە باسەكەگە قابىلەتتى. بۇل يدەيانىڭ ىسكە اسۋى ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتەر­دىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن باعالاۋدىڭ ءادىل ءارى اشىق تەتىگى قاجەت.

– ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ەلىمىزدە ونلاين وقىتۋدى دامىتۋ قاجەت­تىلىگى تۋرالى بەلگىلى ءبىر ۇستانىمعا كەلىپ وتىر. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، پاندەميا­دان كەيىنگى الەمدە وقىتۋدىڭ مۇنداي فورماتى قاجەت پە؟

– پاندەميا قازاقستاندىق ءبىلىم بە­رۋ ءۇشىن ناعىز سىن-تەگەۋرىنگە اينالدى. بىر­دەن ايتايىن، جوعارى مەكتەپ قا­شىق­تان وقىتۋ تەحنولوگيالارىن قولدا­نۋ­داعى تاجىريبەسى ارقىلى بۇل سىننان سۇرىنگەن جوق. بۇل جاعدايدا ورتا ءبىلىم بەرۋ الدەقايدا قيىندىقتارعا تاپ بولدى. شىن مانىندە، ءبىز باعا جەتپەس تاجىريبە جيناقتادىق، الداعى ۋاقىتتا ونى ارتتىرىپ، وقىتۋدىڭ بالاما ءتۇرى رەتىندە پاي­دالانۋ قاجەت. سونىمەن قاتار ءبىز بۇدان ەلەۋلى ارتىقشىلىقتارعا يە بول­ماقپىز. ەڭ باستىسى، ونلاين-بايلانىس فور­ماتىندا­عى مۇمكىندىكتەرىمىزدى ارتتىرا بەرۋىمىز ­كەرەك. قوناق دارىستە­رىن وقۋ، ستۋدەنتتەر­دىڭ اكادەميالىق ۇت­قىر­لىعى، عىلىمي فورۋمدار وتكىزۋ جانە باس­قا دا مۇمكىندىكتە­رى كەڭەيتىلىپ جاتىر. شەتەل­دىك جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ىنتى­ماق­تاس­تىق گەوگرا­فياسىن ايتارلىقتاي كە­ڭەيتتىك. سوندىقتان ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترلىگىنىڭ ۇستانىمىن قولدايمىن جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا ونلاين وقىتۋ ءۇشىن جاڭا رەگلامەنتتى ەنگىزۋ تۋرالى شە­شىمدى ۋاقتىلى شەشىم دەپ سانايمىن. قازىر ونلاين وقىتۋ باعدار­لامالارىن اشقىسى كەلەتىن جوعارى وقۋ ورىندارىن ليتسەنزيالاۋ شارتتارى تۋرالى ءتيىستى نورماتيۆتىك بازا ازىرلەنىپ جاتىر.

– نۇرلان ورىنباسار ۇلى، اكادە­ميا­لىق جانە قوعامدىق قىزمەتتە ءجۇرىپ باعا جەتپەس تاجىريبە جيناقتادىڭىز، ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىسى، وبلىستىق ءماسليحات حاتشىسى، پارلامەنت ءماجى­لىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ جۇمىس ىستەدى­ڭىز. ارينە، ءار كەزەڭدە بەلگىلى ءبىر سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرىپ، تاعدىرلار سىن­عا تۇسەتىن شەشىمدەر قابىلداۋىڭىزعا تۋرا كەلدى. قازاقستانداعى بەلدى ۋنيۆەر­سيتەتتەردىڭ ءبىرىنىڭ رەكتورى رەتىندە بۇگىنگى تاڭدا قانداي سىن-قاتەرلەردى ەڭسەرىپ وتىرسىزدار؟

– وتە دۇرىس ايتاسىز. مەنىڭ بۇكىل كاسىبي ءومىرىم – ىمىراشىلدىقتى ىزدەۋ، جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن سەزىنە ءتۇسۋ، قوعامعا پايدالى بولۋعا دەگەن ۇمتىلىس. مەن كىم بولىپ جۇمىس ىستەسەم دە، قانداي كۇيدە بولسام دا ارقاشان ارىپتەستىك ءۇشىن اشىق بولدىم، ستۋدەنتتەرگە، سايلاۋشىلارعا، ارىپتەستەرىمە كومەكتەسۋگە تىرىستىم. اكا­دەميك ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعان­دى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولعانىمدا ءوزىمدى وزگەرتۋگە تىرىسقان جوقپىن. كەز كەلگەن قيىندىقتارعا قارسى تۇرۋعا دايىنمىن. مەن ءۇشىن كەز كەلگەن سىن-قاتەردى ەڭسەرۋ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋمەن بايلانىستى. بۇل ترەندتە بولۋ، ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ادامي كاپيتالىن دامىتۋ، ءبىلىم بەرۋ ورتاسىنا ينۆەستيتسيالاۋ دەگەندى بىلدىرەدى. سونىمەن بىرگە عىلىمي جۇمىسپەن بەلسەندى اينالىسۋ دا اسا ماڭىزدى.

مەن كەز كەلگەن باسشىنىڭ جەتىستىگىنىڭ كىلتى ادامعا، ونىڭ مۇددەلەرى مەن ۇمىتتەرى­نە باعدارلانۋ ەكەنىنە سەنىمدىمىن. سوندىق­تان ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ جاعدايلارىن، وقى­تۋشىلار مەن قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمى­سىن جاقسارتۋ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىن­دەتتەر بولدى. بۇل جالاقىنى كوتەرۋ، الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسى­رۋ، عالىمداردى، شىعارماشىل ستۋدەنت­تەردى قولداۋ، ينفراقۇرىلىم مەن وقۋ-زەرتحانالىق بازانى جاقسارتۋ. ماقساتتى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ءبىر جىل ىشىندە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ QS الەمدىك رەيتينگىسىندە ىلگەرىلەدىك، يننوۆاتسيالىق باعدارلامالاردى اشتىق، بعم «قۋاتتى وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەر» كونكۋرسىندا جەڭىسكە جەتتىك، كونتينگەنتتى 13 مىڭ ءبىلىم الۋشىعا دەيىن ۇلعايتتىق. حالىق­ارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ ازىر­لەنگەن لاۋازىمداردىڭ جاڭا جىكتەۋىشى ەن­گىزىلدى. پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرا­مى دوكتورلار، عىلىم كانديداتتارى، «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەك­تەرى ەسەبىنەن نىعايتىلدى. اسكەري كافەد­رانىڭ اشىلۋى ءبىز ءۇشىن ءسوزسىز جەتىس­تىك بولدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سپورتتىق ينفرا­قۇرى­لىمىن جاڭعىرتۋعا دا كوپ كوڭىل ءبولىندى.

الدىمىزدا ستۋدەنتتىك كامپۋستى، اكادە­ميالىق باسىمدىق ورتالىعىن دامىتۋ، ەنداۋمەنت-قور قۇرۋ، ءبىلىم بەرۋ ورتاسىن تسيفرلاندىرۋ، كوللەدج اشۋ بويىنشا ۇلكەن جوسپارلار تۇر. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتىپ وتىرعان جاڭا ءداۋىر وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەردەن ءوزىنىڭ زياتكەرلىك، الەۋمەتتىك جانە جاسامپازدىق ءرولىن نىعايتۋ بويىنشا باتىل ءىس-قيمىلدى تالاپ ەتەدى. وتاندىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇزدىك داستۇرلەرىن جالعاستىرا وتىرىپ، ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت وڭىرلىك دامۋ سالاسىندا كەڭ اۋقىمدى وزگەرىستەردىڭ كوشباسشىسى جانە قوزعاۋشى كۇشى بولۋعا دايىن.

 

اڭگىمەلەسكەن

قايرات ءابىلدا،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا قانشا ادام ۆاكتسينا الدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:42

ۇقساس جاڭالىقتار