– نۇرلان ورىنباسار ۇلى, ءسىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە ۇزاق جىلدار بويى جيناقتاعان باي تاجىريبەڭىز بار, بۇگىندە ەلىمىزدەگى بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرىن باسقارىپ وتىرسىز. قازىرگى زامانعى جوعارى ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن نە ماڭىزدى جانە ونىڭ دامۋىندا قانداي ترەندتەر باسىمدىققا يە دەپ سانايسىز؟
– بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ستراتەگيالىق قۇجاتتارمەن ايقىندالعان مىندەتتەر نەگىزىندە دامۋدا. ءبىز ەلىمىزدەگى زاماناۋي ترەندتەردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماقساتتارىمىزعا كەزەڭ-كەزەڭمەن جوسپارلى تۇردە ىلگەرىلەپ كەلەمىز. بۇل جەردە قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ ورتاسىن ينتەرناتسيونالداندىرۋدى, ۋنيۆەرسيتەتتەرىمىزدىڭ الەمدىك قوعامداستىقتاعى تانىمالدىق دەڭگەيىن ارتتىرۋدى ايتىپ وتىرمىن. بۇل نەگىزىنەن عىلىمدى قاجەت ەتەتىن تەحنولوگيالاردىڭ تاپسىرىس بەرۋشىلەرى ساناتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ وڭىرلەردى دامىتۋداعى ءرولىن كۇشەيتۋمەن بايلانىستى. قوعام بىزدەن ء«ومىر بويى وقۋ» قاعيداسى مەن «كۇمىس» ۋنيۆەرسيتەتتەر يدەياسىن ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى جاڭا الەۋمەتتىك جوبالاردى كۇتەدى. بۇل ءۇردىس ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءۇشىنشى ميسسياسىمەن بايلانىستى. قازىر جوعارى وقۋ ورىندارىن باسقارۋ جۇيەسى دە تۇبەگەيلى وزگەرىپ كەلەدى. جاڭا مەنەدجمەنتتى, تىڭ فورماتسيا باسشىلارىن تالاپ ەتەتىن كورپوراتيۆتىك باسقارۋ مودەلى ەنگىزىپ جاتىر. بۇل رەتتە ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي, كادرلىق ساباقتاستىقتى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ينستيتۋتسيونالدىق جادىنى ساقتاۋدى ەستەن شىعارماۋ قاجەت. ينستيتۋتسيونالدىق جادىنى ساقتاي وتىرىپ, مەن جۇمىس بارىسىندا باسقارۋدىڭ زاماناۋي پرينتسيپتەرىن قولدانامىن. مەنىڭ ماڭايىمدا جاڭا جوبالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان بولاشاعى زور جاس مەنەدجەرلەر كوپ.
– ءسىز ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وڭىرلەردى دامىتۋداعى ءرولى تۋرالى ايتتىڭىز. وسىنى تارقاتا ايتساڭىز ەكەن. مۇنىڭ ءمانى نەدە؟
– ەڭ الدىمەن, بۇل – عالىمداردىڭ وندىرىستىك سەكتورمەن ءتيىمدى كوللابوراتسياسى جانە سونىڭ ناتيجەسىندە عىلىمدى قاجەتسىنەتىن تەحنولوگيالاردى دامىتۋ. بۇل باعىتتا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ناقتى قادامدار جاساپ, قۋاتتى وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەر بازاسىندا اكادەميالىق باسىمدىق ورتالىقتارىن قۇرۋ جونىندەگى جوبانى ۇسىندى. بوكەتوۆ ۋنيۆەرسيتەتى وسى پەرسپەكتيۆالىق جوبانىڭ قاتىسۋشىسى. ءبىز وڭىردە بالامالى ەنەرگەتيكا, فارماتسەۆتيكا, يننوۆاتسيالىق اگروتەحنولوگيالارعا بايلانىستى سالالاردى دامىتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ جوسپارلارىمىزعا ەكونوميكانىڭ وسى سالالارى ءۇشىن ماماندار دايارلاۋدىڭ يننوۆاتسيالىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن اشۋ دا كىرەدى. سونىمەن قاتار ۋنيۆەرسيتەتتەر ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك جوبالارىنا دا ءوز ۇلەستەرىن قوسا الادى. مىسالى, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ, كادرلاردى قايتا دايارلاۋ, قارت ادامداردى «كۇمىس» ۋنيۆەرسيتەتتەر فورماتىندا وقىتۋ باعدارلامالارىنا قاتىسا الادى.
– ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى جاڭا مەنەدجمەنتتىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– ۋنيۆەرسيتەتتى باسقارۋ جۇيەسى تۇبەگەيلى وزگەردى. ول الەمدىك تاجىريبەدە جاقسى تانىلعان كورپوراتيۆتىك سيپاتقا يە بولدى. ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءبىلىم بەرۋدى تسيفرلاندىرۋ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل, تاۋەكەلدەردى باسقارۋ ءۇشىن جاۋاپتى قىزمەتتەر پايدا بولادى. ۋنيۆەرسيتەت قوعامداستىعىندا اكادەميالىق ادالدىق مادەنيەتى, تسيفرلى مادەنيەت, تالانت-مەنەدجمەنت نىعايۋدا, ۋنيۆەرسيتەت تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ پروتسەستەرى بارىنشا اشىق بولا تۇسۋدە. جوبالىق مەنەدجمەنت دامۋدا. ۋنيۆەرسيتەتتىك ورتا «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەكتەرىمەن تولىقتىرىلىپ, ولار ءبىلىم بەرۋدى باسقارۋ مەن يننوۆاتسيا ەنگىزۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن كورسەتۋگە ءتيىس.
مەملەكەتىمىزدىڭ ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇگىندە قازاقستان عالىمدارىنىڭ عىلىمي قىزمەتىن قارجىلاندىرۋ ەداۋىر ارتتى, جاس عالىمدارعا, ونىڭ ىشىندە پوستدوكتورانتۋرا باعدارلاماسى بويىنشا وقۋعا گرانتتار كوبىرەك بولىنۋدە. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ عىلىمي الەۋەتىن ايتارلىقتاي نىعايتادى دەپ سانايمىن. مىسالى, وتكەن جىلدان باستاپ ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە زەرتتەۋلەر, ونىڭ ىشىندە وڭىرلىك باعىتتاعى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن ىشكى گرانتتار جۇيەسى تابىستى قولدانىلىپ كەلەدى.
– قازىرگى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاستاردى تاربيەلەۋدەگى ءرولى قانداي؟
– ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە بولىپ جاتقان وزگەرىستەرگە قاراماستان, ۋنيۆەرسيتەتتەگى تاربيە جۇمىسى توقتامايدى جانە ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماڭىزدى سيپاتىن جوعالتپايدى. ءبىز ءالى دە وقۋ پروتسەسىن تاربيەدەن ءبولىپ وتىرعان جوقپىز. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە, ستۋدەنتتەردى تاربيەلەۋ باعدارلاماسى ۆولونتەرلىك قىزمەت پەن كاسىپكەرلىككە بايلانىستى جاڭا مازمۇنمەن تولىقتىرىلادى. بۇگىندە ۆولونتەرلىك قوزعالىستار, كلۋبتار, كاسىپكەرلىك ورتالىقتار, ستۋدەنتتىك ستارتاپتار بەلسەندىلىككە يە بولىپ وتىر. قازىرگى الەمنىڭ سىن-قاتەرلەرىن باستان كەشىرە وتىرىپ, ءبىز قوعام ءۇشىن ۇيرەنشىكتى قۇندىلىقتار جۇيەسىن ساقتاۋدىڭ بارلىق ماڭىزىن تۇسىنەمىز. بۇل – مەيىرىمدىلىك, پاراساتتىلىق, تولەرانتتىلىق, تاريحي قۇندىلىقتارعا دەگەن قۇرمەت. كوپتەگەن ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرگە جەكە دامۋ باعدارلامالارىن, كاسىپكەرلىك وقۋ كۋرستارىن, شىعارماشىلىق كلۋبتاردى ۇسىنادى. مەن رەكتور رەتىندە ۋنيۆەرسيتەتتە ستۋدەنتتەرگە بىرنەشە الەۋمەتتىك جانە مادەني جوبالار ۇسىندىم. ولار قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنە, ەلوردانىڭ كورىكتى ورىندارىنا, قاراعاندى وبلىسىنىڭ تاريحي مۋزەيلەرىنە تەگىن بارۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. وسىنىڭ بارلىعى جاستاردىڭ پاتريوتتىق سەزىمىن وياتىپ, تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن نىعايتادى.
– جاقىندا رەسپۋبليكالىق رەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەرلان سىدىقوۆ تاريحى تەرەڭ, بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىنا «ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت» مارتەبەسىن بەرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ۇسىندى. بۇل يدەياعا قالاي قارايسىز؟
– ارينە, قولدايمىن. بۇل – ءبىزدىڭ اكادەميالىق قوعامداستىقتا بۇرىننان قوزعالىپ جۇرگەن وتە جاقسى يدەيا. بۇل ماسەلەنى تالقىلاۋعا جانە ونى جوعارى دەڭگەيدەگى باستاما رەتىندە ىلگەرىلەتۋگە دايىنبىز. ەلىمىزدە بۇرىننان حالىقتىق دەپ تانۋعا لايىق جانە وتاندىق ءبىلىم برەندتەرىنە اينالعان ۋنيۆەرسيتەتتەر بار دەپ سانايمىن. جانە بۇل تەك ەلوردالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر ەمەس. ءبىزدىڭ وڭىردە تاريحى باي, قازاقستاننىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان, بىرقاتار تانىمال تۇلعا شوعىرىن تاربيەلەگەن ۋنيۆەرسيتەتتەر بار. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ زاماناۋي الەۋەتى ولاردىڭ ۇلتتىق جانە الەمدىك رەيتينگتەرگە ەنۋىنە, كاسىبي قوعامداستىقتىڭ جوعارى باعاسىن الۋىنا, ماڭىزدى حالىقارالىق بايلانىستار ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتەر وڭىرلىك دەڭگەيدە عانا ەمەس, ۇلتتىق دەڭگەيدە دە باسەكەگە قابىلەتتى. بۇل يدەيانىڭ ىسكە اسۋى ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن باعالاۋدىڭ ءادىل ءارى اشىق تەتىگى قاجەت.
– ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ەلىمىزدە ونلاين وقىتۋدى دامىتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى بەلگىلى ءبىر ۇستانىمعا كەلىپ وتىر. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, پاندەميادان كەيىنگى الەمدە وقىتۋدىڭ مۇنداي فورماتى قاجەت پە؟
– پاندەميا قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن ناعىز سىن-تەگەۋرىنگە اينالدى. بىردەن ايتايىن, جوعارى مەكتەپ قاشىقتان وقىتۋ تەحنولوگيالارىن قولدانۋداعى تاجىريبەسى ارقىلى بۇل سىننان سۇرىنگەن جوق. بۇل جاعدايدا ورتا ءبىلىم بەرۋ الدەقايدا قيىندىقتارعا تاپ بولدى. شىن مانىندە, ءبىز باعا جەتپەس تاجىريبە جيناقتادىق, الداعى ۋاقىتتا ونى ارتتىرىپ, وقىتۋدىڭ بالاما ءتۇرى رەتىندە پايدالانۋ قاجەت. سونىمەن قاتار ءبىز بۇدان ەلەۋلى ارتىقشىلىقتارعا يە بولماقپىز. ەڭ باستىسى, ونلاين-بايلانىس فورماتىنداعى مۇمكىندىكتەرىمىزدى ارتتىرا بەرۋىمىز كەرەك. قوناق دارىستەرىن وقۋ, ستۋدەنتتەردىڭ اكادەميالىق ۇتقىرلىعى, عىلىمي فورۋمدار وتكىزۋ جانە باسقا دا مۇمكىندىكتەرى كەڭەيتىلىپ جاتىر. شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ىنتىماقتاستىق گەوگرافياسىن ايتارلىقتاي كەڭەيتتىك. سوندىقتان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ۇستانىمىن قولدايمىن جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا ونلاين وقىتۋ ءۇشىن جاڭا رەگلامەنتتى ەنگىزۋ تۋرالى شەشىمدى ۋاقتىلى شەشىم دەپ سانايمىن. قازىر ونلاين وقىتۋ باعدارلامالارىن اشقىسى كەلەتىن جوعارى وقۋ ورىندارىن ليتسەنزيالاۋ شارتتارى تۋرالى ءتيىستى نورماتيۆتىك بازا ازىرلەنىپ جاتىر.
– نۇرلان ورىنباسار ۇلى, اكادەميالىق جانە قوعامدىق قىزمەتتە ءجۇرىپ باعا جەتپەس تاجىريبە جيناقتادىڭىز, ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىسى, وبلىستىق ءماسليحات حاتشىسى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ جۇمىس ىستەدىڭىز. ارينە, ءار كەزەڭدە بەلگىلى ءبىر سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرىپ, تاعدىرلار سىنعا تۇسەتىن شەشىمدەر قابىلداۋىڭىزعا تۋرا كەلدى. قازاقستانداعى بەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءبىرىنىڭ رەكتورى رەتىندە بۇگىنگى تاڭدا قانداي سىن-قاتەرلەردى ەڭسەرىپ وتىرسىزدار؟
– وتە دۇرىس ايتاسىز. مەنىڭ بۇكىل كاسىبي ءومىرىم – ىمىراشىلدىقتى ىزدەۋ, جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن سەزىنە ءتۇسۋ, قوعامعا پايدالى بولۋعا دەگەن ۇمتىلىس. مەن كىم بولىپ جۇمىس ىستەسەم دە, قانداي كۇيدە بولسام دا ارقاشان ارىپتەستىك ءۇشىن اشىق بولدىم, ستۋدەنتتەرگە, سايلاۋشىلارعا, ارىپتەستەرىمە كومەكتەسۋگە تىرىستىم. اكادەميك ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولعانىمدا ءوزىمدى وزگەرتۋگە تىرىسقان جوقپىن. كەز كەلگەن قيىندىقتارعا قارسى تۇرۋعا دايىنمىن. مەن ءۇشىن كەز كەلگەن سىن-قاتەردى ەڭسەرۋ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋمەن بايلانىستى. بۇل ترەندتە بولۋ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ادامي كاپيتالىن دامىتۋ, ءبىلىم بەرۋ ورتاسىنا ينۆەستيتسيالاۋ دەگەندى بىلدىرەدى. سونىمەن بىرگە عىلىمي جۇمىسپەن بەلسەندى اينالىسۋ دا اسا ماڭىزدى.
مەن كەز كەلگەن باسشىنىڭ جەتىستىگىنىڭ كىلتى ادامعا, ونىڭ مۇددەلەرى مەن ۇمىتتەرىنە باعدارلانۋ ەكەنىنە سەنىمدىمىن. سوندىقتان ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ جاعدايلارىن, وقىتۋشىلار مەن قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتتەر بولدى. بۇل جالاقىنى كوتەرۋ, الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ, عالىمداردى, شىعارماشىل ستۋدەنتتەردى قولداۋ, ينفراقۇرىلىم مەن وقۋ-زەرتحانالىق بازانى جاقسارتۋ. ماقساتتى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ءبىر جىل ىشىندە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ QS الەمدىك رەيتينگىسىندە ىلگەرىلەدىك, يننوۆاتسيالىق باعدارلامالاردى اشتىق, بعم «قۋاتتى وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەر» كونكۋرسىندا جەڭىسكە جەتتىك, كونتينگەنتتى 13 مىڭ ءبىلىم الۋشىعا دەيىن ۇلعايتتىق. حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ ازىرلەنگەن لاۋازىمداردىڭ جاڭا جىكتەۋىشى ەنگىزىلدى. پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى دوكتورلار, عىلىم كانديداتتارى, «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەكتەرى ەسەبىنەن نىعايتىلدى. اسكەري كافەدرانىڭ اشىلۋى ءبىز ءۇشىن ءسوزسىز جەتىستىك بولدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سپورتتىق ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋعا دا كوپ كوڭىل ءبولىندى.
الدىمىزدا ستۋدەنتتىك كامپۋستى, اكادەميالىق باسىمدىق ورتالىعىن دامىتۋ, ەنداۋمەنت-قور قۇرۋ, ءبىلىم بەرۋ ورتاسىن تسيفرلاندىرۋ, كوللەدج اشۋ بويىنشا ۇلكەن جوسپارلار تۇر. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتىپ وتىرعان جاڭا ءداۋىر وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەردەن ءوزىنىڭ زياتكەرلىك, الەۋمەتتىك جانە جاسامپازدىق ءرولىن نىعايتۋ بويىنشا باتىل ءىس-قيمىلدى تالاپ ەتەدى. وتاندىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇزدىك داستۇرلەرىن جالعاستىرا وتىرىپ, ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت وڭىرلىك دامۋ سالاسىندا كەڭ اۋقىمدى وزگەرىستەردىڭ كوشباسشىسى جانە قوزعاۋشى كۇشى بولۋعا دايىن.
اڭگىمەلەسكەن
قايرات ءابىلدا,
«Egemen Qazaqstan»
