اترلارىنىڭ اراسىنان تاريحتا تۇڭعىش رەت ا.چەحوۆ اتىنداعى دۇنيەجۇزىلىك تەاتر بايقاۋىنا جولداما العان, تمد, بالتىق, گرۋزيا ەلدەرى اراسىندا تاشكەنتتە وتكەن حالىقارالىق جاستار فورۋمىنا قاتىسىپ الىس-جاقىن شەتەلگە تانىمال بولىپ ۇلگەرگەن «قۇلاگەر» سپەكتاكلى ءالى تالاي قويۋ شاڭنىڭ اراسىنان قارا ءۇزىپ جەكە-دارا كەلەتىن قۋاتىن تولىقتاي تانىتىپ وتىر.
تەاتر ومىرىنە تىڭ سەرپىلىس اكەلىپ, شىعارماشىلىق تابىسپەن ءجۇرىپ جاتقان سوقتالى قويىلىمدى جاقىندا قايىرا ءبىر تاماشالاۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋدى. اتاقتى «گيمالايىندا» «اسپاننىڭ ءتوسىن اردا ەمىپ» دەپ ءوزى جىرلاعانداي, ءىلياستىڭ اردا ەمىپ وسكەن اۋىلى – ويتوعان. «كۇي», «كۇيشى», «دالا» سەكىلدى ولەڭدەرىندە ۇلتتىق ۇعىمنىڭ بايلىعىن بەينەلەگەن ءساتتى سۋرەتتەر, قىرۋار تەڭەۋ, تابيعات كورىنىستەرىنىڭ جارقىن بوياۋىن جىرلاعان ءدۇلدۇل اقىن ەڭ العاش وسى سۇلۋلىقتىڭ ءبارىنىڭ جۇپار ءيىسىن, ءدامىن, قاسيەتىن ءوزى تۋعان اۋىلدىڭ اۋاسىمەن بىرگە ءسىڭىرىپ ءوستى. «قىران عانا سامعاپ شىعاتىن بيىككە ءىلياس قالاي قالىقتاپ شىقتى؟» دەگەن سۇراق تۋعاندا, ەڭ الدىمەن قۇداي بەرگەن تالانتىنا قوسا, بويىنا دارحان دارىن دارىتقان تۋعان جەرىنىڭ شەكسىز قۇدىرەتى قولتىعىنان دەمەگەنى انىق.
ادال جۇرەگىنەن اقتارىلىپ شىققان اقيقات جىرلارىنىڭ قاينار-باستاۋى, تۇگىن تارتسا, مايى شىعاتىن جەتىسۋدىڭ جەتى وزەنىنىڭ ءبىرى, تاسقىن سۋى سارقىراعان ارىندى اقسۋدى جاعالاعان جۇرت ىشىندە ىلياسپەن ءبىر اۋىلدا تۋعانىنا ماقتانبايتىن قازاق جوق. ءىلياستىڭ پروزاسى مەن پوەزياسىنداعى پروتوتيپتەردى, جەر-سۋ اتاۋلارىن جازباي تانىپ وتىراتىن اۋىلداعى كارىقۇلاق قاريالاردىڭ كوزى كەتكەنىمەن, شىعارمالارىنا شىراقشى بولعان ۇرپاقتان, سابىلا ىزدەپ, ساعىنىپ جىرعا قوساتىن ورەندەردەن ءىلياس تۋىپ-وسكەن اۋىل ەشقاشان كەندە بولعان ەمەس.
اقىنىن ىزدەگەن, الىستا جاتىپ «قۇلاگەر» قويىلىمىنىڭ ءدۇبىرىن ەستىپ, دوڭبەكشىپ جاتا الماي الماتىنى بەتكە العان سول اقسۋلىق ازاماتتاردىڭ ءبىر شوعىرى جاستار تەاترىنىڭ جەتەكشى قويىلىمىنا اينالعان تۋىندىنى ارنايى كەلىپ تاماشالادى. «سەن الماتىداسىڭ عوي, ءوزىڭ دە اۋىلىمىزدىڭ ءبىر بالاسىسىڭ, قالماي كەل, – دەدى ء«بورىباي» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى بەرىكبول قاسىموۆ سپەكتاكلگە كەلگەنىمدى قاتاڭ تاپسىرىپ جاتىپ. – 1972 جىلى م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىندا قويىلعان اقىن قۇداش مۇقاشەۆتىڭ «دالا داستانى» سپەكتاكلىنەن كەيىن ەلۋ جىلدان سوڭ ءىلياس اتامىزدىڭ ۇلكەن ساحناعا شىعىپ تۇرعانى وسى. «قۇلاگەردىڭ» قويىلعانىن ەستىپ تۇرىپ, جاتا المادىق. اقسۋدان ءبىر توپ دەلەگاتسيا كەلىپ, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى تەاتردىڭ ساحناسىنا شىعارعان رەجيسسەرگە ءىلياستىڭ اۋىلداستارىنىڭ اتىنان العىس ايتىپ, ونەرلى ازاماتتاردى ماراپاتتاعىمىز كەلەدى».
العاشقى اسەر بولەك تە, اراعا ۋاقىت سالىپ, سۋىتىپ بارىپ كورگەن سپەكتاكلدىڭ سىيلايتىن سەزىمى, وياتار ويى تىم باسقا. البەتتە, تەاترعا كەلگەن قاراپايىم كورەرمەن «قۇلاگەر» قويىلىمىن «ات تۋرالى سپەكتاكل» دەپ كەلەتىنى انىق. جىلقى بەينەسىنە جاسىرىلعان تارپاڭ قازاقتىڭ مىنەزىن سوڭىرا بارىپ تانيدى. استىنداعى اتىن بالاداي وبەكتەگەن اقاننىڭ قۇلاگەرىنەن ايرىلعانداعى قاسىرەتى ارقىلى تالانتتاردىڭ توپشىسىنان قاققان قوعامنىڭ ادىلەتسىزدىگىن سيپاتتاعان سپەكتاكل باستالعان ءسات. الامان بايگەنىڭ الدىن بەرمەگەن قۇلاگەرىن جەتەكتەپ ساعىنايدىڭ اسىنا كەلگەن اقانعا دەگەن ەلدىڭ كوڭىلى الابوتەن. ەجەلگى ءداستۇر بويىنشا استىڭ الدىندا اتا سالتىمەن ارۋاقتارعا قۇران وقىلىپ جاتقاندا, اقاننىڭ كەلگەنىن تۋ سىرتىمەن سەزىپ وتىرعان جۇرت ايات پەن سۇرەنىڭ سوڭىنا قاراماي, قولىمەن بەتىن سيپاپ ۇلگەرمەي جاتىپ سەرىگە سالەم بەرمەككە جۇگىرىپ الدىنان شىعادى. اقتىق ساپارعا اتتانعان ادامنىڭ ارتىنان جاسالاتىن كونە عۇرىپتىڭ سالتانات-ءسانى جەتىپ ارتىلاتىنى بەلگىلى, بىراق باسى ارتىق دەكوراتسياسىز, قىزىلدى-جاسىلدى فولكلورلىق ەلەمەنتتەرسىز-اق قازاقتىڭ باي ءداستۇرى مەن سالتى ساحنالىق مينيماليزمگە سىيىپ كەتكەن. رەجيسسەر استاعى وقيعانى سيۋجەت ەتىپ الا تۇرا, «تورقالى توي, توپىراقتى ءولىم» دەيتىن قازاقتىڭ استىڭ ءوزىن تويعا بەرگىسىز وتكىزەتىن سالتانات-سالتىنىڭ ءبىرىن دە كىرىستىرمەگەن, سوعان قاراماستان, ساحنادا ۇلتتىق تۇرمىس-تىرشىلىكتىڭ بارلىق بەدەر-ناقىشى تۇتاستاي قامتىلعان. فارحاد پەسانىڭ ينستسەنيروۆكاسىن جاساعاندا جانسۇگىروۆ پوەماسىنىڭ ءماتىنىن كوپ وزگەرتپەگەن, سولاي بولا تۇرا, كەيىپكەرلەردىڭ اۋزىندا ارتىق ءسوز جوق, پوەماداعى ىلياسقا عانا ءتان ەكپىندى جىر شۋماقتارى, الليتەراتسيا, اسسونانس, گيپەربولا دەيتىن كوركەم ءتاسىلدىڭ ورنىنا رەجيسسەر پلاستيكانى, حورەوگرافيا مەن مۋزىكانى پايدالانىپ, شەشىمدى وسى توڭىرەكتەن تابۋعا تىرىسادى.
اسقا جينالعان جۇرت قاق جارىلىپ, جارتىسى اقاننىڭ جانىنا توپتاسىپ, جارتىسى باتىراش باعلاننىڭ شاشباۋىن كوتەرىپ الەك. جينالعان جۇرت اقان اكەلگەن اتتى كەلەكەلەپ, مازاق ەتىپ جاتقاندا, سىرتىنان باسپالاپ كەلىپ, تۇرقىن بايقاعان كۇرەڭبايدىڭ «...جامان سۇرى!» دەپ شوشىنىپ سەلت ەتكىزەتىن سۇمدىق ءسوزى الداعى تارتىستىڭ سالماعىن اڭداتقانداي. بەس جىل بويى بايگەنىڭ الدىن بەرمەگەن باتىراشتىڭ جال-قۇيرىعى كەلىسكەن كوكتۇيعىنى ادام تىلىمەن سويلەي الماعانى بولماسا, تەاتردىڭ بەلدى اكتەرى ەرلان كارىباەۆتىڭ شەبەر سومداۋى ناتيجەسىندە «بايگەمدى شاپپاي بەر» دەيتىن سۇلۋ جۇرىسىنە كورەرمەن ەرىكسىز اربالادى. اسىرەسە باۋىرى جازىلىپ شاپقان سايگ ۇلىكتەردىڭ بايگەسىن بەينەلەگەن ساحنا – ۇلتتىق تەاتر رەجيسسۋراسىنداعى تىڭ ءتاسىل. جوعارىدان ارقانعا بايلانعان تۇياقتاردى ءتۇسىرۋ ارقىلى توپ اتتىڭ تۇياعىنىڭ ءدۇبىرىن بەرگەنى, الامان بايگەدەگى قۇلاگەر مەن كوكتۇيعىننىڭ بىردە وزىپ, بىردە قالىپ, كەيدە قۇيىسقان ءتۇيىستىرىپ قاتار شاپقان دەلەبە قوزدىرار جارىسى ۆوكالمەن, مۋزىكامەن سۇيەمەلدەنگەندە, اسەرى ءتىپتى ۇستەمەلەنىپ, اراسىندا قيقۋلاپ وتىرعان كورەرمەندەر دە بولدى. ساحنادا تارتىس-تالاس, كۇرەس-قاقتىعىس بولمايىنشا, وقيعا شيىرشىق اتپايدى. سپەكتاكلدەگى قاقتىعىس – باتىراشتىڭ قۇلاگەرگە قاستاندىق جاساعانى. قاراقشىنىڭ قولىنان مەرت بولعان جۇيرىگىن جوقتاعان اقاننىڭ زارى مەن كۇيىنىشى ەردەن جاقسىبەكتىڭ ساي-سۇيەكتى سىرقىراتا شىرقاعان «ماڭماڭگەر» انىمەن ۇيلەسىمدى ەستىلگەنىن اتاپ وتكەن ورىندى. اقىن پوەزياسىنا ءتان ارىندىلىق پەن تەگەۋرىندىلىكتى رەجيسسەر ءتىپتى تەرەڭدەتىپ, ارىگە سىلتەگەن. سپەكتاكلدە ەپوستىق اتموسفەرا بار. قۇلاگەردىڭ ەكپىن-قۋاتى ءار ساحنادان سەزىلەدى.
قۇلاگەردى كورگەننەن كوڭىلىن كۇيىك شالىپ, قاباعى اشىلماي, يىعىنا ىلگەن قامقا توننان اۋىر قوزعالاتىن باتىراشتىڭ بەينەسى راحمان وماروۆتىڭ كەيىپتەۋىندە تىم سالماقتى. بىراق بايسالدى مىنەز قۇلاگەردى كورگەندە بايىز تاپپاي الاسۇرادى. «سپەكتاكلدە مەن ەكى رەت «قاپ-قاپ» دەيمىن. ءبىرى باسىندا, ءبىرى سوڭىندا ايتىلاتىن وسى ەكى «قاپ-قاپتىڭ» اراسىندا باتىراشتىڭ بار بولمىسى كورىنەدى. مەنىڭ كەيىپكەرىم دە مىڭعىرتىپ مال ايداعان باي, جىلقى تانيتىن قازاق. ءبىرىنشى رەت كوكتۇيعىن اتىما كوكشەدەن كەلگەن كەسەلدى كورىپ تۇرىپ, ءىشىمدى ىشتارلىقتىڭ قىزىل قۇرتى تىرناپ «قاپ» دەيمىن. ەكىنشى رەت سپەكتاكل سوڭىندا قۇلاگەردى وماقاستىرعان سوڭ وكىنىش وزەگىمدى ورتەپ «قاپ» دەپ وپىنامىن. باتىراشتىڭ وكىنەتىن سەبەبى, ول تاريحتا مارتتىگىمەن اتى شىققان مىرزا ادام بولعان. جاقسىنىڭ قادىرىن بىلگەن, جاعالاتا سىي بەرگەن, مىڭداعان ادامدى جومارتتىعىمەن جارىلقاعان ەلىنە قادىرلى ازامات. قازىرگى ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە – مەتسەنات. الايدا قۇلاگەردىڭ شىن جۇيرىك ەكەنىن كورگەننەن كەيىن تالاي جىل كوزگە باسسا دا, قولى جەتپەگەن جانۋارعا قىزعانىشى ويانعان باتىراش امالسىز ارام ارەكەتكە بارادى» دەيدى اكتەر كەيىپكەرجاندىلىعىن كورسەتىپ. سپەكتاكلدىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەندە, قۇلاگەر باتىراش بايدىڭ قاراقشىسىنىڭ قولىنان جازىم بولىپ, جان تاپسىرعالى جاتقاندا, تۇلپارعا كەنەت ءتىل ءبىتىپ, ءوزىنىڭ كلاسسيكالىق مونولوگىنا قوسا, سۇلتانماحمۇت پەن ماعجانداردىڭ ولەڭدەرىنەن ءۇزىندى وقيدى. قويىلىم ارقالاعان مۇراتتىڭ ءتۇيىنى دە وسى ارادا شەشىلەدى.
پوەمانىڭ 1936 جىلى جازىلىپ, العاشقى تاراۋلارى ناق وسى جىلدارى جارىققا شىعا باستاعانىن ەسكەرسەك, بۇل ناعىز رەپرەسسيا ماشيناسىنىڭ ۇلت مايتالماندارىن اياۋسىز تۋراپ جاتقان كەزەڭى. ادەبيەت پەن ونەرگە تاپتىق تۇرعىدان قارايتىن كەڭەستىك كەزەڭدە اقان سەرى وبرازىنا كوبىرەك ءمان بەرىلىپ كەلدى, ال رەجيسسەر قۇلاگەر بەينەسىنە تۇڭعىش رەت تارپاڭ تالانتتاردىڭ ەشكىمگە باس يمەگەن ءورشىل رۋحىن جيناقتاپ كورسەتتى. «قازاق –
ول قۇلاگەر. ءبىز قۇلاگەر وبرازى ارقىلى قازاقتىڭ شىن جۇيرىكتەرىن كورسەتكىمىز كەلدى. قازاق پەن جىلقى – ەگىز, ەكەۋى اجىراماستاي ءبىر ۇعىم. قۇلاگەر – ستاليندىك تەرروردان زارداپ شەككەن ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ سياقتى تاريحي تۇلعالاردىڭ سيمۆولى» دەيدى فارحادتىڭ ءوزى. قۇلاگەر – بيىككە ۇمتىلعان ادامداردىڭ جيناقتالعان بەينەسى. ال ونداي ادامدارعا تاسادا تۇرىپ وق اتىپ, توبىعىنان قاعاتىن زۇلىم جاندار مەن ادىلەتسىز ورتا قاشان دا تابىلادى. ول تەك شىعارماشىلىق ادامدارى ەمەس, وزا شاۋىپ بايگە العان سپورتشى دا, الەمگە ۇلى جاڭالىق اكەلگەن عالىم دا بولۋى مۇمكىن. ءىلياس اقىننىڭ اجالى دا ءوزى جىرلاعان قۇلاگەردىڭ اجالىنا ۇقساس بولىپ شىقتى. قۇلاگەر-تاعدىر كەشىپ قاپىدا كەتسە دە, ىرىلىگىمەن, ىسىمەن, باتىرلىعىمەن ەل ەسىندە قالعان ەرلەر ەشقاشان ۇمىت بولمايدى.
«قۇلاگەر» قويىلىمىنا اقسۋلىق دەلەگاتسيانى باستاپ كەلگەن اۋداننىڭ قادىرلى ازاماتى بەرىكبول قاسىموۆ, ويتوعان اۋىلىنىڭ اكىمى ۆەنەرا بەرىكقىزى, ەلىنىڭ كوركەيۋىنە ەڭبەگى سىڭگەن بىلىكتى باسشى روزا كارىبجانوۆا, وبلىسقا تانىمال بەلدى كاسىپكەر سابىر قادىر ۇلى, بەلگىلى سۋرەتشى-شەبەر ەستاي داۋباەۆ جانە ءىلياستىڭ ۇلى بولات جانسۇگىروۆتىڭ جارى قارلىعاش, قىزى, گەنەتيكا جانە تسيتولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى ءلايلا جانسۇگىروۆا قاتىستى. ب.قاسىموۆ دارا تۇلعانى ءبىر عانا قويىلىممەن كورەرمەنمەن قايتا قاۋىشتىرعانى ءۇشىن تەاتر باسشىسى تالعات ەسەناليەۆكە اقسۋ اۋدانى اكىمىنىڭ العىسحاتىن, رەجيسسەر فارحاد مولداعالي مەن راحمان ومارعا ء«بورىباي باتىر» مەدالىن, ال قويىلىمعا قاتىسقان وزگە ارتىستەرگە ء«ىلياس جانسۇگىروۆ» توسبەلگىسىن تابىستادى. اقسۋلىق ونەرپاز ەربول ورازبەكوۆ جىردان شاشۋ شاشىپ, ونەر مەن مادەنيەتتىڭ ماۋەلى باعىنداي ۇلى مارتەبەلى تەاترعا تۋعان جەردىڭ ىستىق ىقىلاسىن ارناۋ ايتىپ جەتكىزدى.
