كوز ۇشىنا قارا ىلىنبەيتىن جاقسىنىڭ جالپاق دالاسى. كوزى ءجىتى ادام تۋ-تۋ الىستان وراعىتىپ, اق شىلتەرلى ارقا ساعىمىنىڭ ەتەگىنەن شىعىپ, جوڭكىلىپ بارا جاتقان ۇلى كوشتى اڭعارار ەدى. كيىك كوشى, كيىك تابىنى. وڭىردە جاقسى, اتباسار, ەگىندىكول, قورعالجىن اۋداندارىندا سوڭعى جىلدارى كيىك باسى كوبەيدى. ەندى مامىر ايىنىڭ ورتا شەنىندە «قۇرالايدىڭ سالقىنى» باستالادى. مىنە, سول ساتتە ەگىندىكول اۋدانىنىڭ جالپاق جونى قۇتتى كيىكتەردىڭ پەرزەنتحاناسىنا اينالماق. نەگە ەكەنىن كىم ءبىلسىن, الدەنەشە اۋداننىڭ اۋماعىندا جەلمەن جارىسىپ جۇرگەن كيىك بىتكەن وسى ارادا توقايلاسپاق. تىلسىم تابيعاتتىڭ ءبىز تۇسىنە بەرمەيتىن ءبىر جۇمباعى.
– وسى اكتسيا بارىسىندا ءبىز كيىك كوپ جۇرەتىن اۋماقتاردى كىرپىك قاقپاي كۇزەتەمىز. نەگىزگى كۇشتى ەگىندىكول اۋدانىنداعى كيىك تولدەيتىن جەرگە جۇمىلدىرامىز. ۇلتتىق بايلىقتى ەرەكشە باقىلاۋعا الماي بولا ما؟ – دەيدى وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ارمان تۇرىمباەۆ.
سوڭعى ساناق بويىنشا سولتۇستىكتەگى ءتورت وبلىستىڭ توڭىرەگىندە 285 مىڭعا جۋىق كيىك بار. ءبىر داتكە قۋاتى, سوڭعى ءۇش جىلدا كيەلى كيىككە مىلتىق كەزەنىپ, باعالى ءمۇيىزىن پايداعا جاراتۋ دەرەگى تىركەلمەگەن.
– كيىكتەردى قورعاۋ ءۇشىن زاڭ قاتايعالى قىلمىس تا كۇرت ازايدى, – دەيدى ينسپەكتسيا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, – زاڭ بويىنشا كيىك اتقاندار ءۇش جىلدان بەس جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. وبلىستا ەكى بەكەت ۇيىمداستىرىلعان. بۇل جەردە كەزەكشىلىك قولعا الىنىپ, بىرنەشە توپ جۇمىس ىستەيدى.
«كيىك» اكتسياسى ۇزىن-ىرعاسى ءبىر ايعا دەيىن جالعاسىن تابادى ەكەن. وعان دەيىن قۇرالاي دا اياقتانىپ كەتەدى. كيىك تابىنى مول بولعانىمەن, جاپپاي تولدەۋ نەبارى ەكى-ءۇش كۇنگە عانا سوزىلادى. كانىگى مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ونىڭ وزىندىك سىرى بار. ەڭ باستىسى, وزگە جانۋارلارداي ەمەس, كيىك كەز كەلگەن قۇرالايدى ەمىزىپ, باۋىرىنا الا بەرمەك. سوندىقتان جالپاق جونداعى مىڭعىرعان تابىن ىشىندە جەتىمسىرەگەن قۇرالاي بولمايدى. تاعى ءبىر ايتا كەتۋگە تۇرارلىق قىزىقتى جاي. مامىر ايىنىڭ ورتاسى اۋعاندا ەل اۋزىندا «تۇيەتابان» دەپ اتالاتىن وسىمدىك ءبۇر جارماق. جاپ-جالپاق, ءسال جاسىلداۋ, نەگىزىنەن قىزعىلت ءتۇستى جاپىراقتارى ءالى ەركىن اياقتانا قويماعان قۇرالايلاردى سىرت كوزدەن جاسىرىپ تۇرماق. ايسىز قاراڭعى تۇندە جارتى بيدايدى كورە الادى دەيتىن قاسقىردىڭ ءوزى قۇرالايدى كورە الماي قالادى ەكەن. تابيعاتتىڭ جاناشىر پەيىلىنىڭ عاجاپتىعىن ايتساڭىزشى. ەندىگى ءبىر كەرەمەتى, قۇرالايلار اياقتانعان سوڭ الگى جاناشىر تۇيەتاباننىڭ قاۋىزى تارىلىپ, ءبىرجولا جابىلىپ, كوزدەن تاسا بولادى.
ال قۇرالايدىڭ سالقىنى باستالعان كەزدە كۇن ەرەسەن سۋىتپاق. ءدال وسى كەزدە جەمتىك ىزدەگەن جىرتقىش تا بۇيىعى كۇيگە ءتۇسىپ, اپان تۇبىندە جاتادى. ەجەلگى اڭشىلاردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, قۇرالايدىڭ امان قالۋىنا بۇل دا سەپ. الگى بۇيىعى كەيىپ ءۇش-ءتورت كۇنگە سوزىلسا جەتىپ جاتىر. بويى تەز شيراپ, تەز جەتىلەتىن قۇرالاي اياقتانىپ كەتكەن سوڭ اتتىلى ادامعا جەتكىزبەي, اتقان وقتاي زۋلايتىن بولادى.
كيەلى جانۋار تۋرالى كوپتىڭ ەسىندە ساقتالعان ەسكى اڭگىمەنى كوڭىل تارازىسىنا سالىپ باعامداعاندا, ءبىر-ءبىرىنىڭ لاعىن ەمىزە بەرەتىندىگى قايران قالدىرادى. باۋىرمالدىلىق پەن جاناشىرلىقتى كيىكتەن ۇيرەنۋىمىز كەرەك شىعار.
