وسى ماقال-ماتەلدەردىڭ مازمۇنىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتى ءبىر وداققا بىرىككەندە ورتاق ۇرانى الاش بولعانىن, تۇركى الەمىنىڭ اتا جۇرتىندا قالىپتاسقان قازاق حالقىنىڭ ورتاق ۇرانىنا اينالعانىن كورەمىز. «كەرەگەمىز اعاش» دەگەندى مەڭزەپ وتىpعانى كيىز ءۇيدىڭ كوشپەلى حالىق ومىرىندەگى عاسىرلار بويى پايدالانعان, كوشى-قونعا ىڭعايلى ءۇيى بولعاندىعىن دالەلدەيدى.
«كيىز – تۋىرلىقتى قازاقپىز» ماقالى قازاقتىڭ تۇرمىس سالتىنان تۋعان. قويدىڭ جۇنىنەن قالىڭ ەتىپ باسىلىپ, كيىز ءۇيدىڭ كەرەگەسىنە تاڭىلعان قالىڭ كيىز – تۋىرلىق جازدا ىستىقتى, قىستا سۋىقتى وتكىزبەيدى. باسپاناسى كيىز ءۇي بولعاندىقتان, وسى ماقال حالىق اراسىنا كەڭىنەن تاراپ قازاقتاردىڭ تۋىرلىقتاي شىدامدىمىز دەگەن ويىن بىلدىرسە كەرەك [1, 125].
جوعارىدا كەلتىرىلگەن ماقال-ماتەلدەر قازاق جىك-جىككە, رۋ-رۋعا ءبولىنىپ, ءتىل تابىسا الماعان جاعدايدا اقىل بەرىپ, جول كورسەتىپ, ىنتىماققا, ەل بولىپ تۋ كوتەرۋگە, ءبىرىن-ءبىرى قولداپ, قورعاپ كوتەرمەلەۋگە شاقىرادى. ءتۇبىمىز ءبىر دەپ وي سالادى, اعايىن اعايىنمەن ارازداسپاسا دەپ, شىققان تەگىن ەسىنە سالىپ, اقىل-وسيەت ايتادى.
«الاش» ەتنونيمى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ەجەلگى ەتنيكالىق تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى اتاۋ ەكەندىگىن قولدا بار دەرەكتەر دالەلدەپ وتىر. سوندىقتان دا ەتنيكالىق تاريحتى جازعاندا بۇل ماسەلەنى اينالىپ وتە المايمىز. تاريحىمىزدا تىپتەن بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەردە «الاش» اتاۋىنىڭ كەيىنگى «قازاق» اتاۋى قولدانىلاتىن ماعىنا ارناسىندا ارەكەت جاساعانىن بايقاۋعا بولادى.
«قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىندا» «الاش» ۇعىمىنا مىناداي تۇسىنىكتەمەلەر بەرىلگەن: «الاش (ەجەلگى تۇرىك ءسوزى – باۋىرلاستار, قانداستار, تۋىستار) – كونە زاماندا, تۇركى حالىقتارى بولىنە قويماعان قاۋىم كەزىندە دۇنيەگە كەلگەن ۇعىم [2, 78]. ورتا عاسىرلىق جانە ودان ەرتە كەزەڭدەگى دەرەكتەردە قازاقتىڭ ءوز الدىنا ەل بولىپ حاندىق قۇرعانعا دەيىنگى ەجەلگى تايپالارىنىڭ ورتاق اتاۋى. الاش اتى تاريحتا كەزدەسەتىن ەڭ كونە اتاۋلاردىڭ قاتارىنا جاتادى. موڭعول-تاتار – قازاق شەجىرەلەرىندە الاش (الاشى) حان تۋرالى ايتىلادى. بۇل ايتىلعاندار تىم جالپىلاما جانە «الاش» ەتنونيمىنىڭ ءمان-ماعىناسىن ناقتى اشىپ بەرە المايدى. مۇندا «الاش» دەگەن نە ءسوز؟» دەگەن باستى ساۋالعا ناقتى جاۋاپ جوق.
«الاش» اتاۋى كوبىنە «التى الاش» ۇعىمىمەن قاتار قولدانىلادى. وسى ۇعىمداردىڭ تاريحي تامىرلارىن ەجەلگى تۇركى داۋىرىنەن ىزدەستىرىپ جۇرگەن زەرتتەۋشىلەرىمىز دە بار. ماسەلەنىڭ ءمان-ماعىناسىن ەجەلگى ورحون جازۋىنداعى بىلگە قاعاننىڭ كەشەنىندەگى «التى تاق يەگەرلەرى» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىنان ىزدەستىرگەن بەلگىلى تۇركىتانۋشىلار م.جولداسبەكوۆ پەن ق.سارتقوجا ۇلى كەزىندە التى ۇلىستىق بىرلەستىكتەر: قىپشاقتى, توعىز-وعىزدى, باسمىلدى, قارلۇقتى, تۇرگەشتى, وتىز-وعىزدى اتاپ كورسەتە كەلە, بىلاي دەپ جازعان ەدى: «تۇرىكتەر قاعانات ورتالىعىن وردا دەپ اتاسا, حاندىقتاردىڭ ورتالىعىن «الاچۋ» (الاش) [3, 86] دەپ اتاعان.
ولاي بولسا, بايىرعى تۇرىكتەردىڭ وسى التى تايپاسى كەيىن «التى الاش» اتانىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن حالىق جادىندا ساقتالىپ قالعان. بۇل اتاۋ ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى ۇلى دالا كوشپەلىلەرىنىڭ ۇرانىنا اينالعان, ءبۇتىن وعىز, قىپشاق, قارلۇق, باسمىل, ون-وق تۇرگەشتەرىنىڭ كەيىنگى ۇرپاعى – قازاق حالقىنىڭ ۇرانىنا اينالعان.
تاعى ءبىر ماسەلە – «الاش» اتاۋىنىڭ قازاققا جاۋىنگەرلىك ۇران بولۋى تۋرالى. ەتنوگراف ۆ.ۆ.رادلوۆ (ف.ۆ.) (1837-1918) «الاش» ۇعىمىنا بىرنەشە تۇسىنىك بەرە كەلە, ونى «بۇكىل قىرعىز (قازاق) حالقىنىڭ جاۋىنگەرلىك ۇرانى» [4, 99] دەپ اتاپ كورسەتكەن. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, اتى «الاش» ۇرانىنا اينالۋى مۇمكىن بىرنەشە الاش نەمەسە الاشا دەگەن تاريحي تۇلعالارعا كەزدەسەمىز.
قازاق زيالىلارىنىڭ «الاش» ۇعىمى توڭىرەگىندەگى كوزقاراستارىنا ءبىزدىڭ ناقتى باعا بەرۋىمىزدى قيىنداتا تۇسەتىن تاعى ءبىر ماسەلە – وسى ۇعىمدار اينالاسىندا بۇگىنگى قازاق تاريحشىلارى پىكىرلەرىنىڭ دە ارتۇرلىلىگى.
حالىق ساناسىندا الاش ءسوزى جەردىڭ, ەلدىڭ, حالىقتىڭ, مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىنىڭ سيمۆولى رەتىندە ساقتالىپ قالدى. ال, «اتامىز الاش» – سوزىنە كەلسەك ش.ءۋاليحانوۆ زەرتتەۋلەرىندە «الاش ەسكى داۋىردەگى قازاق تايپالارىنىڭ جيىنتىق اتى» دەيدى [5, 160].
قازاقتا ساقتالعان:
«الاش – الاش بولعاندا,
الا تاي ات بولعاندا,
تاڭباسىز تاي, ەنسىز قوي بولعاندا»
دەگەن ماقال وسى تۇستا شىقسا كەرەك. الاشا حان بولعاندا – دەيتىن سوزدەر – الاش جايىنداعى سوزدەر مەنشىكتى م ۇلىك قالىپتاسپاعان, (مالعا ەن مەن تاڭبا سالىنباعان ءداۋىر) بەيقۋات تىرلىك بولعان زاماننان كەلە جاتقانىن اڭعارتادى. الاشا حان تۋرالى كوپتەگەن اڭىز ەرتەگىلەر ونىڭ ەجەلگى كوشپەلى تايپالاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, قارا حالىقتى ارتىنان ەرتكەن, ايبارىنىڭ اسقان ادام بولعاندىعىن ايتادى.
«الاش» اتاۋى ەڭ الدىمەن ەجەلگى قازاق تاريحىنا قاتىستى. «الاش» ەتنونيمىن شىن مانىندە قازاقتىڭ عانا حالىق بولىپ قالىپتاسۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى تۇسىنىك.
قامبار باتىر جىرىندا:
«تاماشاعا جيىلسىن,
التى الاشتىڭ بالاسى»
دەگەن جولدار بار.
بۇقار جىراۋدىڭ ابىلاي حانعا ايتقانىنداعى:
«ون سان الاش بالاسىن,
جۇمساپ ءبىر تۇرسىڭ قولىڭمەن»
نەمەسە ماحامبەتتىڭ:
«التى سان الاش ات ءبولىپ,
تىزگىنىن بەرسە قولىما»,
سونداي-اق, «اتامىز – الاش, كەرەگەمىز – اعاش» دەگەن ءسوز ورالىمدارى «الاش» اتاۋىنىڭ قازاققا ءتان ەكەندىگىن تاعى دا ايقىنداي تۇسەدى [6, 46]. ن.مىڭجان: «الاش» اتى ەرتەدە جالپى قازاق قاۋىمىنىڭ ۇرانى بولعان; قازاقتىڭ بايىرعى شەجىرەلەرىندە «الاش» ءسوزى «قازاق» اتاۋىنىڭ ءسينونيمى رەتىندە قولدانىلعان», - دەگەندى ايتقان. مۇنىڭ ءوزى «الاشتىڭ» قازاقتىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنا قاتىستى ەتنونيم ەكەندىگىن اڭعارتادى.
الاش – قازاقتىڭ ءتۇپ اتاسى, ءۇش ءجۇزدىڭ ۇرپاعى – الاش اۋلەتى بولىپ سانالادى.
«الاشتىڭ ارىستانى – ابىلاي ەر» - دەگەن تىركەستى اقىن م.جۇماباەۆ «تۇركىستان» اتتى ولەڭىندە:
بۇل تۇران ەجەلدەن-اق قازاق جەرى,
تۇرانسىز تارقامادى الاش شەرى;
تۇراننىڭ توپىراعىندا تىنىشتىق تاپقان – الاشتىڭ ارىستانى – ابىلاي ەرى...» -
دەگەنى بار [7, 408].
قورىتا كەلگەندە, «الاش» (ەجەلگى تۇرىك ءسوزى – باۋىرلاستار, قانداستار, تۋىستار) – كونە زاماندا, تۇركى حالىقتارى بولىنە قويماعان قاۋىم كەزىندە دۇنيەگە كەلگەن ۇعىم. بۇقار جىراۋدىڭ ابىلاي حانعا ايتقانىندا «ون سان الاش بالاسىن, جۇمساپ تۇرسىڭ قولىڭمەن», ماحامبەتتىڭ «اتامىز – الاش, كەرەگەمىز – اعاش» دەگەن قازاق حالقى ۇلتتىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەسىندە ەجەلگى الاش تۇسىنىگىنە قايتا ورالىپ, بوستاندىق پەن بىرلىكتىڭ ۇرانى ەتىپ الدى. سونىڭ دالەلى رەتىندە «الاش قوزعالىسى», «الاشوردا», «الاش» دەگەن ۇعىمدار پايدا بولدى. ال «الاش ازاماتى» دەۋ قازاق حالقىنىڭ اۋىز بىرلىگىنە, ەلدىڭ, جەردىڭ تۇتاستىعىنا مەڭزەيدى.
اتامباەۆا ا.ب., قازۇلتقىزپۋ ماگيستpانتى,
عىلىمي جەتەكشىسى – بالتاباەۆا گ.س., قازۇلتقىزپۋ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور مىندەتىن اتقارۋشى,فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
الماتى, قازاقستان
