كونفەرەنتسيانىڭ ماقساتى – اعارتۋشى, لينگۆيست-عالىم, ادەبيەتتانۋشى, قوعام قايراتكەرى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قوعامدىق-ساياسي كوزقاراستارى مەن عىلىمي يدەيالارىن زەرتتەپ, زەردەلەۋ. حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ مودەراتورى, يۋنەسكو قامقورلىعىنداعى مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋ ورتالىعىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, جازۋشى ناعاشىبەك قاپابەك ۇلى بۇل اۋقىمدى ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا الدىن الا بىرنەشە ساتىدان تۇراتىن دايىندىق جۇمىسى جۇرگىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى. اتاپ ايتقاندا, پاريجدەگى يۋنەسكو-نىڭ شتاب-پاتەرى قوستانايداعى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىمەن, الاش قايراتكەرىنىڭ الماتىداعى مۋزەيىمەن جانە وزگە دە مەكەمەلەرمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەپ, كونفەرەنتسيا ماتەريالدارىن ارنايى جيناق رەتىندە باستىرىپ شىعارۋعا مۇرىندىق بولعان.
عىلىمي كونفەرەنتسيانىڭ بەتاشار ءسوزىن العان يۋنەسكو قامقورلىعىنداعى حالىقارالىق مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ءوزىنىڭ سوناۋ 1980 جىلدارى العاش احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەسىمىمەن تانىسقان ءساتىن ەسكە الىپ, سودان بەرىدە عالىمدى زەرتتەپ, تانۋدا اتقارىلعان ىرگەلى ىستەرگە توقتالدى.
الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ارمان قىرىقباەۆ جاڭا قىزمەتكە تاعايىندالعالى ا.بايتۇرسىن ۇلىنا بايلانىستى ءۇشىنشى كەشەندى شاراعا قاتىسىپ وتىرعانىن, الداعى جىل بويى اتالىپ وتەتىن اۋقىمدى باسقوسۋلاردىڭ نەگىزگى تارماعى الماتى قالاسىندا جوسپارلانعانىن جەتكىزدى. «مەرەيتويدى اتاپ ءوتۋدىڭ ءمانى سوندا, ءبىرتۋار ۇلت پەرزەنتىنىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگىن حالىققا ۇزدىكسىز ناسيحاتتاۋ, ەسىمىن ۇلىقتاۋ, اسىرەسە جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ. حح عاسىردىڭ باسىندا ءوز ءومىرىن ۇلت ازاتتىعىنىڭ جولىنا سارپ ەتكەن, سانالى عۇمىرىن ەل مۇددەسىنە ارناعان رۋحاني كوشتىڭ باسىندا عۇلاما عالىم, الاش ارداقتىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۇرعان بولاتىن. اقىل-پاراساتقا, عىلىم-بىلىمگە, وركەنيەت ورىنە باستايتىن احمەت جولى – ىزگىلىك پەن ادالدىقتىڭ جولى. ءبىلىمدى ەلدىڭ ەشقاشان ەشكىمگە كىرىپتار بولمايتىنىن ناسيحاتتاۋمەن وتكەن ۇلت قايراتكەرى قازاق بالالارىنىڭ عانا ەمەس, كۇللى ۇلتتىڭ ۇستازى دەيمىز. باتىس پەن شىعىستى, ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتى, ءدىن مەن عىلىمدى, ونەر مەن ءبىلىمدى ءبىر بويىنا توعىستىرا العان ا.بايتۇرسىن ۇلى – تاريحي سىن ساعاتىندا جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا العان دانىشپان تۇلعا, جاسامپاز جان. اعارتۋشىنىڭ الماتىداعى مۋزەي-ۇيىندە جوندەۋ, ەكسپوزيتسياسىن جاڭارتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. وندا اعارتۋشى قايراتكەردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى 500-گە جۋىق قۇندى دەرەكتەر جيناقتالعان. سونداي-اق بيىل الماتى قالاسىنىڭ كورىكتى اۋدانىنان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى دە بوي كوتەرمەك», دەپ ارمان ورازباي ۇلى كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارىنا جاعىمدى جاڭالىقتىڭ ءبىر شەتىن سۇيىنشىلەپ, قۋانتىپ قويدى.
سوڭىنا سان عاسىرعا جەتەتىن قۇندى مۇرا قالدىرعان قازاق اعارتۋشىسىنىڭ رۋحاني مۇددەسىنىڭ الەمدىك وركەنيەت پەن مادەنيەتتەردىڭ دامۋ ۇردىسىمەن ۇيلەسىم تاباتىنىن يۋنەسكو باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى گابريەللا راموس پاريجدەن جولداعان ءوز بەينەۇندەۋىندە ورىندى اتاپ ءوتتى. گ.راموستىڭ ايتۋىنشا, 1946 جىلى بۇۇ-نىڭ حارتياسى قابىلدانعالى بەرى جەر شارىندا 102 ساياسي قاقتىعىستىڭ وتى تۇتانعان. ال پاندەميا الەم بويىنشا 6 ميلليون ادامنىڭ ءومىرىن قيدى. وسى مىسالدىڭ وزىنەن-اق بىرنەشە ميلليارد ادامعا مەكەن بولىپ وتىرعان الەمنىڭ اعزاسى مەن قاڭقاسى كەز كەلگەن شيەلەنىسكە ۇگىتىلىپ تۇسەردەي اسا نازىك ەكەنىن اڭعارتىپ وتىر. «كسەنوفوبيا مەن ديسكريميناتسيادان, راسيزم مەن اگرەسسيادان ءوز ەلى مەن جەرىنىڭ بوستاندىعى جولىندا باسىن قاتەرگە تىككەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى سياقتى شىنايى ۇلى قايراتكەرلەردىڭ حالىقشىل مۇراتى مەن وتانشىل سەزىمى عانا قۇتقارا الادى» دەدى گ.راموس.
ۇعا اكادەميگى مامبەت قويگەلديەۆ پەن ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انار فازىلجانوۆا حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ نەگىزگى بايانداماسىن جاساپ, ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنداعى ساياسي-قايراتكەرلىك تۇلعاسى جانە ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ پاسسيونارلىق تۇلعاسى تۋرالى تولعامدى وي تارقاتتى.
قىرعىزستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پروفەسسور تۋرۋسبەك مارازىقوۆ ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن ق.تىنىستانوۆتىڭ شىعارمالارىنداعى ۇندەستىكتى تالداسا, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ وقىتۋشىسى, دوتسەنت شامسيا يسمايلوۆا ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن يسحوكحون يبراتتىڭ پەداگوگيكالىق يدەيالارىنا سالىستىرمالى تالداۋ جاسادى. كونفەرەنتسيادا ءسوز العان قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى, اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت, ا.بايتۇرسىن ۇلى مۋزەي-ءۇيىنىڭ جەتەكشىسى رايحان يماحانبەت, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ورىناي جۇباي, قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قالقامان جاقىپ, پروفەسسور تەمىرحان تەبەگەنوۆ, الاشتانۋشى-عالىم عاريفوللا انەس ءبىرتۋار ۇلت پەرزەنتىنىڭ تاعىلىمدى ومىرىنە تاعزىم جاساي وتىرىپ, الاش يدەياسىن تۋ ەتكەن قايتالانباس تۇلعانىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جايلى جان-جاقتى وي تولعادى.
احمەت مۇراسى, اعارتۋشى عالىم اتقارىپ كەتكەن ۇشان-تەڭىز عىلىمي ەڭبەكتەر تولىقتاي زەرتتەلىپ بولدى دەپ ەشكىم دە ايتا المايدى. تۇمشالانىپ كەلگەن تاريح سىرى ەندى اشىلىپ جاتىر. احمەتتانۋداعى ىرگەلى ىزدەنىستەر مەن ۇلتتىڭ كادەسىنە جارايتىن كەلەلى كەڭەس جىل بويى جالعاسىن تابادى.
الماتى
