استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى كافەدرالاردىڭ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامى, ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتار ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي جانە وقۋ زەرتحانالارى نەگىزىندە جانە دە نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ بازاسىندا جۇرگىزەدى.
استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە, ونىڭ ىشىندە باسقا دا وتاندىق جانە شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىرلەسىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا تۇراقتى نەگىزدە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ماسەلەن, 2017-2019 جىلدارى «فۋنكتسيالارىن اۋىر تۇردە جوعالتۋ جانە كۇردەلى اسقىنۋلارمەن جاراقاتتار سالدارى مەن سوزىلمالى اۋرۋلاردى ەمدەۋ ناتيجەلەرىن جاقسارتۋعا ارنالعان جاڭا مەديتسينالىق تەحنولوگيالار» عىلىمي باعدارلاماسى اياسىندا تراۆماتولوگيا جانە ورتوپەديا جانە حيرۋرگيا سالاسىنداعى جەتەكشى قازاقستاندىق عىلىمي ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ, جامباس بۋىنى ەندوپروتەزىنىڭ ۇرشىقتىق بولىگىنىڭ ۇلگىسى ازىرلەندى. وپەراتسيادان كەيىنگى ەرتە كەزەڭدە جامباس سۇيەگىنىڭ ۇرشىقتىق سىنىعى وستەوسينتەزىنەن كەيىن اياق بۋىندارىن جاتتىقتىرۋعا ارنالعان قۇرىلعى ۇسىنىلدى.
سونىمەن قاتار, جاسۋشالىق تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, تىزە بۋىنىنىڭ شەمىرشەك ءتىنىنىڭ اقاۋلارىن ەمدەۋ ادىستەمەسى ازىرلەندى, كەۋدە ومىرتقاسىنىڭ سىنىقتارىنا از ءينۆازيۆتى تەحنولوگيالار, تۋا بىتكەن كيفوسكوليوزى بار بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى حيرۋرگيالىق ەمدەۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارى, نانوكۇمىسپەن سپەيسەردى قولدانۋ ارقىلى تىزە بۋىنىنىڭ پەريپروتەزدىك ينفەكتسياسىن ەمدەۋدىڭ جاڭا ءادىسى ەنگىزىلدى. وسى ازىرلەمەدەردىڭ بارلىعى سوزىلمالى اۋرۋلارى مەن جاراقاتتارى بار ناۋقاستار اراسىنداعى ءولىم مەن مۇگەدەكتىك دەڭگەيىن تومەندەتۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا دەربەستەندىرىلگەن جانە پرەۆەنتيۆتى مەديتسينانى ەنگىزۋدىڭ ۇلتتىق باعدارلاماسى اياسىندا قازىرگى ۋاقىتتا قازاق پوپۋلياتسياسىندا جاس بالالاردا ەپيلەپسيانىڭ دامۋىنداعى گەنەتيكالىق فاكتورلاردىڭ ءرولى دياگنوستيكا مەن ەمدەۋ ادىستەرىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا زەرتتەلۋدە. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, پسيحوالەۋمەتتىك جانە مىنەز-ق ۇلىق فاكتورلارىنىڭ حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا جانە سوزىلمالى ينفەكتسيالىق ەمەس اۋرۋلار مەن COVID-19 دامۋىنا اسەرى دە زەرتتەلۋدە.
ايتا كەتەرلىگى, وقۋ ورنىنىڭ نەگىزىندە ەلىمىزدەگى جالعىز يونداۋشى ساۋلەلەردىڭ ادام اعزاسىنا تيگىزەتىن اسەرىن زەرتتەۋگە جانە رادياتسيانىڭ ادامعا تيگىزەتىن قاۋپىن ازايتۋ ادىستەرىن ازىرلەۋگە ماماندانعان راديوبيولوگيا جانە رادياتسيادان قورعاۋ ينستيتۋتى جۇمىس ىستەيدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا سوڭعى جىلدارى ينستيتۋتتىڭ جۇزەگە اسىرعان جوبالارىنىڭ ىشىندە سىرداريا ۋران كەنىشىندەگى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ۋران ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردىڭ تەحنوگەندىك فاكتورلارىنىڭ قورشاعان ورتاعا جانە ولاردىڭ ىقپال ەتۋ ايماعىندا تۇراتىن حالىقتىڭ دەنساۋلىق جاعدايىنا كەرى اسەرىن باعالادى. بۇل رەتتە وسى وڭىردەگى بەلسەندى ۋران وندىرەتىن كەن ورىندارىنا جاقىن ورنالاسقان ەلدى مەكەندەر اۋماقتارىنداعى راديوەكولوگيالىق جاعدايعا العاش رەت وبەكتيۆتى باعا بەرىلدى. قورشاعان ورتا وبەكتىلەرىندە جانە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىندە راديونۋكليدتەردىڭ كونتسەنتراتسياسى بەلگىلەندى, تاماق ونىمدەرىن تۇتىنۋعا بايلانىستى ىشكى اسەر ەتۋدىڭ ىقتيمال دوزاسى ەسەپتەلدى. ۋران كەن ورىندارىنىڭ ماڭىندا تۇراتىن حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنىڭ جاي-كۇيىنە باعا بەرىلىپ, وسى ايماقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ شارالارى ۇسىنىلدى.
ستەپنوگورسك قالاسىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان ۋران وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ راديواكتيۆتى قالدىقتار قويمالارىنىڭ اسەر ەتۋ ايماقتارىندا تۇراتىن تۇرعىندار ءۇشىن رادياتسيالىق قاۋىپ-قاتەردى ازايتۋ ادىستەرىن زەرتتەۋ جانە ازىرلەۋ بۇرىن دا جۇرگىزىلگەن. ينستيتۋت بيىلدان باستاپ اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك قارجىلاندىراتىن رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا ەتالوندىق زەرتحاناسى بار ۇلتتىق وقۋ ورتالىعىن قۇرۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسەدى.
ۋنيۆەرسيتەتتە قالىپتاسقان تانىلعان عىلىمي مەكتەپتەردىڭ قاتارىندا اكادەميك ە.د. دالەنوۆانىڭ پروفيلاكتيكالىق مەديتسينا مەن تاماقتانۋ عىلىمي مەكتەبى قالىپتاستى. سوڭعى جىلدارى وسى عىلىمي مەكتەپ عالىمدارى «اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ جانە ءومىر ءسۇرۋ كەزەڭىنە بايلانىستى تاماقتانۋدى وڭتايلاندىرۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ جۇيەسىن ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىردى. وسى زەرتتەۋ شەڭبەرىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى اليمەنتارلىق تاۋەلدى اۋرۋلاردىڭ دەڭگەيى زەرتتەلدى, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن تاماقتانۋ جاعدايى باعالاندى, ماكرو جانە ميكروەلەمەنتتەردىڭ بالانسىن ەسكەرە وتىرىپ, «نۋتريتسيولوگيا كارتاسى» ازىرلەندى جانە ديەتالىق تاماقتانۋدىڭ نەگىزى جانە اليمەنتارلىق تاۋەلدى پاتولوگيالاردىڭ دامۋىنىڭ نەگىزگى پرەديكتورلارى انىقتالدى. بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋ حالىقتىڭ ءارتۇرلى توپتارىنداعى ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى.
«قازاقستان مەديتسينا عىلىمىنىڭ دامۋىنا اكادەميك ر. راحىمجانوۆا باسقاراتىن راديولوگيا عىلىمي مەكتەپتەرىنىڭ, اكادەميك ر. تولەباەۆ باسقاراتىن وتورينولارينگولوگيانىڭ جانە باسقا دا بىرقاتار عىلىمي مەكتەپتەردىڭ ماماندارى جۇرگىزگەن ازىرلەمەلەر مەن زەرتتەۋلەر ۇلكەن ۇلەس قوسۋدا».
ۋنيۆەرسيتەتتە سوڭعى جىلدارداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ىزدەنىستەرى باعىتتارىنىڭ ءبىرى نۇر-سۇلتان جانە شىمكەنت قالالارىنداعى كليماتتىق, مەتەورولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, نەگىزگى جۇرەك-قانتامىر اۋرۋلارىنىڭ كەشەندى الدىن الۋ جانە العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەكتە ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيىن تومەندەتۋ بولدى. وسى زەرتتەۋ اياسىندا «ايماقتىڭ كليماتتىق جانە ەكولوگيالىق فاكتورلارىن ەسكەرە وتىرىپ, نەگىزگى جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنىڭ اسقىنۋلارىنىڭ الدىن الۋ بويىنشا سەمافور» ەلەكتروندى سەرۆيسى ازىرلەندى. وسى زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كليماتتىق, مەتەورولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, ءجىتى جۇرەك-قانتامىر اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋ, اسقىنۋلار مەن ءولىم-ءجىتىمدى ازايتۋ بويىنشا ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى.
ازداپ جەتىستىكتەر تۋرالى جازا كەتسەك. عالىمدارىمىزدىڭ ەڭبەگى ناگرادالارمەن ەرەكشەلەنىپ, ۇلتتىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە ماراپاتتالدى جانە لايىقتى باعاسىن الدى. ماسەلەن, 2021 جىلى حيرۋرگيالىق اۋرۋلار, بارياتريالىق حيرۋرگيا جانە نەيروحيرۋرگيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى وسپانوۆ ورال بازارباي ۇلى 2021 جىلى «ۇزدىك عىلىمي قىزمەتكەر» سىيلىعىنىڭ يەلەندى. ول كوپتەگەن عىلىمي ازىرلەمەلەر ءۇشىن مەديتسينا سالاسىندا ءبىرىنشى بولىپ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەرتاپقىشى» اتاعىن الدى. اتاپ ايتقاندا, ونىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى پاتولوگيالىق, ياعني ساۋ ەمەس سەمىزدىك پەن 2 ءتيپتى قانت ديابەتىن, سونداي-اق ارتىق سالماقپەن بايلانىستى باسقا دا اۋرۋلاردى حيرۋرگيالىق ەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بارياتريالىق جانە مەتابوليكالىق حيرۋرگيا سياقتى جاڭا باعىتتى دامىتۋعا اكەلدى. سونىمەن قاتار, ستۋدەنتتەر اراسىندا عىلىمدى دامىتۋ ماقساتىندا – 2022 جىلدىڭ 11-ساۋىرىندە استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى ستۋدەنتتەرى مەن جاس عالىمدارىنىڭ 64-ءشى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى باستالدى. ەكى كۇن ىشىندە كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار سەكتسيالىق وتىرىستار اياسىندا حيرۋرگيا, اكۋشەريا جانە گينەكولوگيا, پەدياتريا, ساۋلەلىك دياگنوستيكا جانە مەديتسينانىڭ باسقا دا سالالارىنداعى عىلىمدى دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن, سونىڭ ىشىندە پراكتيكالىق دەنساۋلىق ساقتاۋدا سۇرانىسقا يە زەرتتەۋلەردى دامىتۋ مەن يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ بويىنشا ماسەلەلەردى تالقىلاۋدى كوزدەيدى.
بۇگىنگى تاڭدا استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە اينالدىرۋ نەگىزىندە ءبىلىم بەرۋ, عىلىمي جانە يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى ينتەگراتسيالاۋدى ودان ءارى دامىتۋدى نەگىزگى مىندەت ەتىپ قويىپ وتىر. زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە اينالدىرۋ جوعارى وقۋ ورنىنا پراكتيكالىق دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ كادرلارعا جانە جاڭا تەحنولوگيالارعا وزەكتى قاجەتتىلىكتەرىنە ءتيىمدى جاۋاپ بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, بۇل قازاقستاندىق مەديتسينالىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ جانە تۇتاستاي العاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.
ۆيتالي كويكوۆ,
استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي جۇمىس جونىندەگى پرورەكتورى, م.ع.د., MBA
