«ات اۋناعان جەردە تۇك قالادى» دەيدى حالقىمىز. امانكەلدى تولەۋباي ۇلى – كيەلى قيما جەرىندە ومىرگە كەلىپ, اتا جولىن بەرىك ۇستاعان تەكتى اۋلەتتەن وربىگەن. اكەسى تولەۋباي مەن اناسى ماعريپا قاراپايىم, قاناعاتشىل, قايىرىمدى ادامدار بولعان. ەكەۋى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ الدىندا وتاۋ قۇرادى. 1942 جىلى تولەۋبەك قاريا اسكەرگە الىنىپ, لەنينگراد مايدانىنا تۇسەدى. سوعىس اياقتالعانشا جاۋىنگەرلىك بورىشىن اتقارعاننان كەيىن, تاعى ءبىر جىل اسكەردە بولىپ, ەلگە 1946 جىلى ورالدى. قاندى قىرعىننان امان كەلدىم دەپ, ساعىنتىپ تۋعان تۇڭعىش ەر بالاسىنىڭ اتىن امانكەلدى قويادى.
ول تسەلينوگراد اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىن بىتىرگەسىن, العاشقى ەڭبەك جولىن − جاقسى اۋدانىنداعى «ەسىل» كەڭشارىنان باستادى. الدىمەن بولىمشە زووتەحنيگى, كەيىن مەڭگەرۋشى بولىپ, شارۋاشىلىقتىڭ قىر-سىرىن ۇيرەنەدى. ودان سوڭ جاقسى, قيما اۋداندارىندا كومسومول ۇيىمىن باسقارىپ, جاستارمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ, جاڭاشىل ىستەرگە باستاماشى بولدى. ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن شىڭدادى. ەندى ونى اۋدان باسشىلىعى سول كەزدەگى قالىپتاسقان تارتىپپەن پارتيالىق قىزمەتكە تارتىپ, قيما اۋدانىنداعى «كەڭارال» سوۆحوزىنا پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىلىعىنا جىبەردى. وسى قىزمەتتە جۇرگەندە يدەولوگيانى عانا ەمەس, شارۋاشىلىقتى دا جەتىك مەڭگەرىپ, جۇرتشىلىقتىڭ العىسىن الدى. جيىنداردا ەلدىڭ تولعاندىرعان ماسەلەسىن باتىل قوزعاپ, ويلارىن اشىق ايتىپ, وبلىس باسشىلارىنىڭ كوزىنە ءتۇستى.
اسىرەسە ونىڭ باسشىلىق قابىلەتى مەن ىسكەرلىگى تورعاي وبلىسىنىڭ امانگەلدى اۋدانىنداعى ەندى اشىلعان «قاراتورعاي» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى بولعاندا كەڭىنەن تانىلدى. جاڭادان قۇرىلعان شارۋاشىلىقتىڭ العاشقى قازىعىن قاعىپ, ىرگەسىن بەكىتۋگە كوپ كۇش جۇمسادى. كەڭشار ورتالىعىن سالۋعا ستۋدەنتتەر وتريادى مەن 400-گە جۋىق ادامى بار بىرنەشە قۇرىلىس بريگاداسىن جۇمىلدىردى. ءبىر جىل ىشىندە 200-گە جەتە تۇرعىن ءۇي, ەكى قاباتتى ورتا مەكتەپ, سوۆحوز كەڭسەسى, ەكى قاباتتى ءساندى كلۋب, تەحنيكالار تۇراتىن ۇلكەن گاراج, ماشينا-تراكتور شەبەرحاناسى جانە توكورلىق تسەح سالىندى. ءسويتىپ, «قاراتورعاي» كەڭشارى باس-اياعى 4-5 جىل ىشىندە امانگەلدى اۋدانىنداعى قۋاتتى شارۋاشىلىقتىڭ بىرىنە اينالدى. استىق ءوسىرۋ مەن ءتول الۋدان اۋدان شارۋاشىلىقتارىنىڭ الدىنان كورىندى. جەرگىلىكتى جۇرتتى باۋ-باقشا ەگۋگە تارتتى. جاڭا شارۋاشىلىق قۇرىلىس سالۋ ساپاسىنان وبلىستاعى ەڭ تاڭداۋلى ءۇش سوۆحوزدىڭ ءبىرى اتاندى. جاڭا كەڭشاردى اياعىنان تۇرعىزىپ, ءتۇزۋ جولعا سالعاننان كەيىن امانكەلدى تولەۋباي ۇلى امانتوعاي جانە ارقالىق اۋدانىندا اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى بولدى. بۇل جەردە دە كۇندىز-ءتۇنى قازانداي قايناپ جاتاتىن شارۋاشىلىق جۇمىسىن جاقسارتۋعا جان سالىپ, قىزمەت ىستەدى. سوسىن كوپ ۇزاماي تورعاي وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باسشىسى, جاقىندا عانا ومىردەن وزعان اسىل اعامىز كەڭەس اۋباكىروۆكە ءبىرىنشى ورىنباسار بولىپ تاعايىندالدى. بۇل قىزمەتتى دە ول جاتىرقاعان جوق. وبلىستىڭ وڭتۇستىك, سولتۇستىك اۋداندارىندا ەڭبەك ەتىپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن جاقسى بىلگەندىكتەن وعان ونشا قيىندىق تۋدىرمادى. وسى قىزمەتتى ابىرويمەن اتقارعانىن وبلىستىڭ وكتيابر اۋدانىنداعى ءبىر كەڭشاردىڭ باس ەكونوميسى بولعانىمدا ءوزىم كوزىممەن كوردىم. كەيىنىرەك كەڭشار ديرەكتورى قىزمەتىنە تاعايىندالار كەزدە قابىلداۋىندا بولىپ, الدىنان ءوتتىم. سوندا ونىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن جەتىك بىلەتىن باسشى ەكەنىن بايقاپ, ادامگەرشىلىك قاسيەتىنە ءتانتى بولدىم. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن امانكەلدى سادىربەكوۆ امانگەلدى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. 1916 جىلعى تورعايداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى بولعان, امانگەلدى, كەيكى, ابدىعاپار سەكىلدى ارىستار تۋعان ولكەگە كەلگەن جاس حاتشى جاڭا قىزمەتكە قۇلشىنىسپەن كىرىستى. بۇل اۋداننىڭ تاريحى تەرەڭ بولعانىمەن, پروبلەماسى كوپ, سول جىلدارى دامۋى كەنجە قالعان رەسپۋبليكاداعى 30 اۋداننىڭ ءبىرى بولاتىن. الدىمەن ول جەرگىلىكتى كادرلارعا ارقا سۇيەپ, سونىمەن بىرگە وبلىس كولەمىندەگى ىسكەر جىگىتتەردى اۋدانعا شاقىرىپ, وڭىرگە لەپ اكەلدى. وعان جەرگىلىكتى حالىق العاشىندا توسىرقاپ قاراعانىمەن, ونىڭ جاڭاشا ويلايتىن ىسكەرلىگىن كورىپ, جۇرتشىلىق جىلى قابىلدادى. بۇرىنعى باستالعان جۇمىستاردى جالعاستىرىپ, اۋداننىڭ ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك سالاسىنىڭ تامىرلارىنا قان جۇگىرتىپ, تۇرمىس-تىرشىلىگىنە وڭ جاڭالىقتار مەن وزگەرىستەر اكەلدى. اسىرەسە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ جولىن كەڭىنەن قاراستىرىپ, شوپاندارعا نازار اۋدارىلىپ, قولداۋ كورسەتىلدى. ەڭبەكتى ىنتالاندىرۋ ءبىرىنشى كەزەككە قويىلدى. ەڭبەك ادامدارىنىڭ الاتىن تابىسىن جەتكەن جەتىستىگىمەن بايلانىستىرىپ, اۋىلدا جاڭا رەفورمالاردى جۇزەگە اسىردى. مال ءوسىرۋ تاسىلدەرىندە وزىق وزگەرىستەر تاراتىلدى. باتىر اتىنداعى اۋدان وبلىستاعى ەكونوميكاسى دامىعان وزاتتار قاتارىنا قوسىلدى. 1988 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا امانگەلدى اۋدانى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ اۋىسپالى قىزىل تۋىن جەڭىپ الىپ, اتى رەسپۋبليكانىڭ التىن كىتابىنا جازىلدى. 1989 جىلى اۋدان مال وسىرۋشىلەر بويىنشا ءار 100 ساۋلىقتان 95-تەن ءتول الىپ, ناتيجەسىندە بۇكىلوداقتىق سوتسياليستىك جارىستىڭ جەڭىمپازى بولدى. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى اۋىلدار ۇلكەن قۇرىلىس ورىندارىنا اينالدى. تۇرعىن ۇيلەر مەن الەۋمەتتىك نىساندار سالىندى, جول قۇرىلىسى قارقىندى دامىدى. اۋىلدار اراسىنا جول, كوپىرلەر سالىنىپ, اۋدانمەن بەرىك قاتىناس ورناتىلىپتى. مادەني وشاقتار, ەڭسەلى سپورت كەشەنى بوي تۇزەدى. اۋدان ورتالىعىنىڭ كەلبەتى وزگەشە جاڭعىردى. امانگەلدى اۋدانىندا قىزمەت اتقارعان جىلدارى ول ءوزىنىڭ ءىس-تاجىريبەسىن, ءبىلىم-بىلىگىن كەڭەيتىپ, قايماعى بۇزىلماعان قازاقى ولكەدە ۇلتتىق سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپتى, مىنەز-ق ۇلىقتى تەرەڭ مەڭگەردى. كوپتى كورگەن قازىنالى قاريالارمەن جاقىن ارالاسىپ, سولاردىڭ باتاسىن الدى. قىسقاسى, باتىر اتىنداعى اۋدان ەكونوميكاسى مەن رۋحاني ءومىرىن ارتتىرۋعا لايىقتى ۇلەسىن قوستى.
1990 جىلى تورعاي وبلىسى قايتا اشىلعان كەزدە ابەكەڭ وبلىستىق اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ باسشىسى جانە وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنە كەلدى. بۇل وتە كۇردەلى قيىندىقتار بەلەڭ العان ۋاقىت ەدى. كەڭەس وداعىنىڭ قۇلدىراۋى باستالعان كەزدە جاڭا قۇرىلعان وبلىستى كوتەرۋ وڭاي ەمەسى انىق. ول وسى جاۋاپتى سىننىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى.
ەلىمىز ەگەمەندىگىن جاريالاپ, جاڭا داۋىرگە بەت بۇرعان كەزدە مەملەكەتتىك م ۇلىكتى جەكەشەلەندىرۋ ماسەلەسى الدىڭعى قاتاردا تۇردى. رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك م ۇلىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەنىمدە, ونىڭ ادالدىعى مەن تاجىريبەسىن ەسكەرىپ, تورعاي وبلىسى مەملەكەتتىك م ۇلىك كوميتەتى توراعاسى, وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنە شاقىردىم. ول وسى ءبىر سىندارلى ساتتە وبلىستا نارىقتىق ەكونوميكالىق قاتىناستى ەنگىزۋ ىسىنە جەتەكشىلىك جاسادى. شىندىعىن ايتقاندا, مەملەكەتتىك م ۇلىكتى جەكەشەلەندىرۋ ەلىمىزدىڭ تاريحىندا بۇرىن بولماعاندىقتان, بۇل سالادا كوپ ىزدەنىپ, جاڭا ءادىس-تاسىلدەر پايدالانۋ كەرەك بولدى. ءتىپتى وسىنداي قىزمەت جاساۋعا دايىن ماماندار بىزدە مۇلدە جوق ەدى. ءبارىمىزدىڭ سانا-سەزىمىمىز بەن كوزقاراسىمىز جانە جۇمىس ءتاسىلىمىز كەڭەس وداعى كەزىندە قالىپتاسقان. سوندىقتان دا جۇمىس بارىسىندا ابەكەڭ جوسپارلانعان وزگەرىستەرگە سىن كوزىمەن قاراپ, جان-جاقتى ساراپتاپ وتىردى. جاڭالىقتاردى قۇپتاپ, ونى ءىس جۇزىنە اسىرۋعا بارىن سالدى. ادالدىعى مەن پاراساتتىلىعى جاڭا جۇمىسقا بەيىمدىلىگىن كورسەتتى. ونىمەن بىرلەسىپ, كوپتەگەن ماسەلەلەردىڭ شەشۋ جولىن ىزدەدىك. كەمشىلىك تە بولدى. ابەكەڭنىڭ اشىق ايتقان سىندارى, باتىل ۇسىنىستارى قاجەت جەرىندە كادەگە دە جارادى. ازاماتتىق پوزيتسياسى مىقتى, مىنەزى تۋراشىل ابەكەڭنىڭ كەيبىر ويلارى كوڭىلىمە دە قوندى.اۋىل شارۋاشىلىعىن جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە ونىڭ كوڭىلىندە ءبىراز كۇدىك بولعانىن بىلەمىن. ءبىر جاعىنان, ءوزى ىستەگەن كەڭشار جۇيەسىن قيمادى. ال ەكىنشى جاعىنان, وزگەرىستەر كەرەكتىگىنە كوزى جەتتى. جان-جاقتى ساراپتاپ, بايسالدى رەفورمالار جاساۋدى قۇپتادى. بىلىكتى باسشى شارۋا قوجالىقتارىن بىرىكتىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. بۇل ۇسىنىسى قازىرگى كۇندە دە ءوز ماڭىزىن جويعان جوق.
تورعاي وبلىسى جابىلعاننان كەيىن امانكەلدى تولەۋباي ۇلى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە مەملەكەتتىك ينسپەكتور قىزمەتىنە تاعايىندالىپ, باتىس قازاقستان, كەيىن اقمولا وبلىستارىندا پرەزيدەنتتىڭ وكىلى بولىپ قىزمەت اتقاردى. بۇل ورىندا دا ول مول تاجىريبەسىنىڭ ارقاسىندا ناتيجەلى جۇمىس ىستەدى. بىرەر ۋاقىت شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمشىلىگىنىڭ استاناداعى وكىلى بولدى. سول كەزدە وبلىستىڭ پروبلەمالارىن شەشۋگە بەلسەنە قاتىستى.
ول وسى دارەجەگە ءوز ەڭبەگىمەن جەتسە دە, قىزمەت بارىسىندا قولداۋ ءبىلدىرىپ, اعالىق اقىلىن بەرگەن, بۇرىنعى تورعاي وبلىسىنىڭ باسشىلىعىندا بولعان ە.اۋەلبەكوۆ, و.قۋانىشەۆ, م.ساعديەۆ, ءو.جانىبەكوۆ, ك.اۋباكىروۆ, ك.ۋكين سەكىلدى ازاماتتاردان ءتالىم-تاربيە العانىن اۋزىنان تاستاماي, ولاردىڭ قايراتكەرلىگى مەن ەڭبەگىن كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە ەتىپ جۇرەدى. ابەكەڭ قىزمەتتە عانا ەمەس, وتباسىندا دا باعى جانعان ازامات. اسىل جارى قارلىعاش ەكەۋى ەلۋ جىلدان اسا بىرگە ءومىر ءسۇرىپ, بالا تاربيەلەپ, نەمەرە-شوبەرە سۇيگەن اتا-اجە بولىپ وتىرعان ۇلكەن اۋلەتتىڭ يەسى. ونىڭ دوسقا ادالدىعى دا جان سۇيسىنتەدى. جەرلەستەرى ابەكەڭدى العىس ارقالاعان ازامات دەيدى. العىس − ادامنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتادى.ودان ارتىق ادامعا قانداي باعا كەرەك...
جانىبەك كارىبجانوۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى
