«قارا التىن» ءوندىرۋ كولەمى ارتىپ كەلەدى

ەلىمىزدە وتكەن جىلى مۇناي ءوندىرۋ جاڭا رەكوردتىق دەڭگەيگە (81,8 ميلليون توننا) جەتكەن. بۇل جونىندە ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي دياچەنكونىڭ جەتەك­شىلىگىمەن وتكەن «مۇناي-گاز سالاسىنىڭ 2013 جىلعى ات­قارعان جۇمىس قورىتىندىسى جانە ورتا مەرزىمدى ءمىن­دەتتەر تۋرالى» دەپ اتالعان ۇكىمەت ساعاتىندا مالىمدەلدى. ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا قويعان نەگىزگى تاپسىرماسىنىڭ ءبىرى – مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋ ەكەندىگىن ءتىل­گە تيەك ەتكەن ۆيتسە-سپيكەر بۇل سا­لا جالپى ەكونوميكانىڭ باس­تى فلاگمانىنا اينالعاندىعىن ەرەك­شە اتادى. جانە دە باسقا سا­­لا­لاردىڭ دامۋىنا ءوز ىقپا­لىن تيگىزىپ كەلە جاتقانىنا توقتالادى. بۇدان كەيىن ءسوز العان مۇناي جانە گاز ءمينيسترى ۇزاقباي قارابالين قارا التىننىڭ ەكسپورتى 72 ميلليون توننانى قۇراعاندىعىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, گاز ءوندىرۋ 42 ميلليارد تەكشە مەتر بولسا, تاۋارلىق گاز ءوندىرىسى 22,8 ميلليارد تەكشە مەتردى, ال سۇيىتىلعان مۇناي گازىنىڭ ءوندىرىسى 2,5 ميلليون توننانى قۇراعان. جالپى, ەلىمىزدە 14,3 ميلليون توننا مۇناي وڭدەلىپ, گاز ءترانزيتى 99 ميلليارد تەكشە مەترگە جەتكەن. مۇناي ءوندىرۋ تەڭىز, قاراشىعاناق جانە قاشاعان كەن ورىندارىندا جۇرگىزىلەدى. «شەۆرون», «ەك­سون­موبيل», «لۋكاركو» جانە قاز­مۇنايگاز كومپانيالارى جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان تەڭىز كەن ورنىندا مۇناي ءوندىرۋ رەكوردتىق 27 ميلليون تونناعا جەتكەنى ەرەكشە اتالدى. جوبانى ىسكە اسىرۋداعى 20 جىل ىشىندە ەلىمىزدىڭ بيۋدجەتىنە تۇسكەن تولەمدەر 61 ميلليارد دوللاردان اسىپتى. ۇ.قارابالين قاراشىعاناق جوباسىنا دا قاتىستى مالىمەت بەرە كەتتى. «بريتيشگاز», «ەني», «شەۆ­رون», «لۋكويل» جانە «قازمۇ­ناي­گاز» كومپانيالارى كىرگەن بۇل جوبادا 2013 جىلى 12 ميلليون توننا سۇيىق كومىرسۋتەگى مەن 17 ميلليارد تەكشە مەتردەن استام گاز ءوندىرىلىپ, بيۋدجەتكە 12 ميل­ليارد دوللار تۇسكەن. ال «شەلل», «توتال», «ەكسونموبيل», «ينپەكس», «قازمۇنايگاز» كومپا­نيالارى قاتىسۋشىسى سانالاتىن قاشاعان جوباسىندا بىرقاتار كەمشىلىكتەر انىقتالىپتى. وتكەن جىلى عانا «كونوكوفيليپستىڭ» ور­نىنا قىتايلىق CNPC قوسىل­عان­دىعى بەلگىلى. مينيستر مۇن­دا­­عى مۇناي قورى 2 ميلل­يارد تون­نادان اساتىنىن, الايدا, ءوزى­نىڭ تەحنيكا, تەحنولوگيالىق قيىندىقتارى بويىنشا بىرەگەي سانا­لاتىن قاشاعانمەن تەك برا­زي­ليالىق «تۋپي» كەن ورنىن سالىس­تىرۋعا بولارىن العا تارتتى. ما­ماندار برازيليالىق كەن ورنىنىڭ شىعىنىن 200 ميلليارد دوللارعا باعالاعان. ويتكەنى, مۇنايدى اسا تەرەڭنەن الۋعا تۋرا كەلەدى. مۇناي قورى جونىنەن قازاقستان الەمدە 12-ورىندا بولسا, ال وندىرۋدە 17-ورىندا. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ بارلىق مۇناي وندەۋ زاۋىتتارىندا باستالعان جاڭعىرتۋ ۇدەرىستەرى 2016 جىلى اياقتالادى دەپ كۇتىلۋدە. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز 2017-2022 جىلدارى ساپالى بەنزين جانە ديزەل وتىنىمەن, سونداي-اق, اۋە كەروسينىمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتىلمەك. ەلىمىزدىڭ الەمنىڭ 30 ەلىنە مۇناي ساتاتىنى دا ورتاعا سالىندى. 2013 جىلى سونىڭ ەڭ كوپ كولەمى يتالياعا (27%), قىتايعا (17%), ني­دەرلاندقا (13%), فرانتسياعا (9%) جانە اۆسترياعا (7%) جونەلتىلگەن. ءمينيستردىڭ مالىمەتىنە قا­را­عاندا, گاز قورىنان ەلىمىز الەم­دە 20-شى, ال ءوندىرۋ جاعىنان 29-ورىندا ەكەن. وتكەن جىلى «بەي­نەۋ-بوزوي-شىمكەنت» گاز قۇ­بى­رىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى – «بو­زوي-شىم­كەنت» ۋچاسكەسى ىسكە قو­سىلىپ, جىلىنا 2,5 ميلليارد تەك­شە مەترگە دەيىن گاز وندىرەتىن جوبالىق قۋاتىنا قول جەتكىزىلىپتى. اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن «بوزوي-بەينەۋ» ۋچاسكەسىندە قاشىقتىعى 311 كم قۇبىردى سالۋ اياقتالادى دەپ كۇتىلۋدە. جوبانى ىسكە اسىرۋ ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندەگى اي­ماقتاردى گازبەن قامتاماسىز ەتۋ­گە جانە 500-دەن اسا ەلدى مەكەندى گاز­داندىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. اقتاۋ قالاسىندا بيتۋم زاۋ­ىتى ىسكە قوسىلسا, جوبانىڭ قۇنى 290 ميلليون دوللاردى قۇراپ, ءوندىرىس كولەمى جىلىنا 400 مىڭ توننادان اسا بيتۋم مەن باسقا دا فراكتسيالار بولماق كورىنەدى. اتىراۋ وبلىسىنداعى ينتەگراتسيالانعان گاز-حيميا كەشەنى جوباسى بويىنشا جۇمىس جالعاسۋدا ەكەندىگىمەن بولىسكەن مينيستر ءبىرىنشى فازانى (پوليپروپيلەن) ىسكە اسىرۋ ەكى باعىتتا جۇرگىزىلۋدە – ينفراقۇرىلىم جانە وندىرىستىك وبەكتىلەر ەكەندىگىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار, گەولوگيالىق اتلاس جاساۋ, كاسپي ويپاتىن زەرتتەۋلەر بويىنشا «ەۋرازيا» جوباسىن ايقىنداۋ جانە مۇناي شىعارۋ كوەففيتسيەنتى نەمەسە كين-ءدى انىقتاۋ جۇمىستارى جۇزەگە اساتىنىمەن ءبولىستى. سوڭعىسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ كورسەتكىشى 30 پايىز بولسا, بىرقاتار ەلدەردە مۇناي شىعارۋ كوەففيتسيەنتى 50 جانە ودان جوعارى پايىزدىق كورسەتكىشكە يە ەكەن. بۇدان باسقا, قازاقستاننىڭ گاز سالاسىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنەتىن كورىنەدى. ۇكىمەت ساعاتىندا ەكولوگيالىق ماسەلەلەر جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى الەكساندر ميليۋتين قوسىمشا بايانداما جاساسا, وزگە دەپۋتاتتار دا وزدەرىنىڭ وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. وتى­رىستى قورىتىندىلاعان ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي ديا­چەنكو ايتىلعان بارلىق ۇسىنىس-پىكىرلەردىڭ نەگىزىندە ۇكىمەتكە ۇسى­نىمدار جوباسى ازىرلەنەتىنىن جەت­كىزدى. اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».