سەيىتجان

ومىردە تاعدىر تابىستىرعان, بىرگە ءوسىپ, بىتە قايناسقان ءبىر ادامدارىڭ بولادى. بۇل كۇندە سەمەي قالاسىندا تۇراتىن قادىرلى قارت سەيىتجان تابارىك ۇلى مەن ءۇشىن سونداي كىسى. قىسقا عۇمىردا ۇزاقتان سىيلاسىپ كەلە جاتقان اعانى العاش رەت 1964 جىلى جاز ايىندا اياگوز وزەنى بويىنداعى شوپاندار تويىندا سىرتىنان كوردىم. كەڭ ماڭدايلى, مىعىم دەنەلى, قارا تورى جىگىت اعاسى بايگەنى باسقارىپ ات ۇستىندە ءجۇردى. مەن وندا بايگەگە شابۋعا بارعان شاباندوز بالا ەدىم. كەلەسى جىلى شۇبارتاۋ اياگوزدەن ءبولىنىپ, ءوز الدىنا اۋدان بولىپ قۇرىلعاندا سەيىتجان اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولىپ كەلدى. مەنىڭ اكەم ول كەزدە قوي باعاتىن. مال ارالاپ كەلىپ-كەتىپ ءجۇردى. كەلە-كەلە اكەم ەكەۋى دوستاسىپ كەتتى. ەكى قۇرداس بۇگىنگە دەيىن ارالاسىپ تۇرادى. سەكەڭە مەن دە بالا كەزدەن باۋىر باستىم. سەكەڭنىڭ اناسى قاديشا اشىق ءجۇزدى, اڭگىمەشىل, داستارقانى مول, اقجارقىن, كوپشىل ەدى. قولىنان تالاي رەت ءدام تاتتىق, اڭگىمەسىن تىڭدادىق. اكەسى تابارىك ءوز ەڭبەگىمەن كۇن كورگەن, اتبەگى, سوزگە شەشەن جان بولىپتى. ومىردە كورمەگەنى جوق. تابارىك پەن قاديشا 32-جىلدىڭ اشتىعىندا بالا-شاعاسىن ارقالاپ سىبىرگە دەيىن قاڭعىعان. زوبالاڭ جىلدارى تالاي جاقىن-جۇراعاتىنان ايىرىلعان. سەيىتجان سول اشتىق كەزىندە تۋعان اپكەسىنەن اجىراپ قالادى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن سول كىسىنى ىزدەيدى. سەكەڭمەن تاعدىر تابىستىرعان ءبىر ادام – قازاقتىڭ اياۋلى ازاماتى, بەلگىلى قالامگەر, اتاقتى اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ نەمەرە ءىنىسى تالاپ سۇلتانبەكوۆ. وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن تالاپتى ارناۋلى ورىندار پوليگونىنىڭ وشاعى – دەگەلەڭنىڭ تۇبىندەگى ابىرالى اۋدانىنىڭ ورتالىعى قاينار اۋىلىنا جولدامامەن مۇعالىمدىك قىزمەتكە جىبەرەدى. كىم ءبىلسىن «حالىق جاۋىنىڭ» تۇقىمىن شالعايعا ادەيى شەتتەتكەن بولار. اسكەردەن ورالعان سوڭ سەكەڭ قاينار ورتا مەكتەبىندە تاريح پانىنەن ساباق بەرىپ جۇرگەن. جاڭا كەلگەن جاس مۇعالىم تالاپتىڭ «حالىق جاۋى» ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ تۋىسى, اقىن دامەش بەرسۇگىروۆانىڭ ۇلى ەكەنىن بىلگەن سوڭ كولەڭكەسىنەن قورقىپ, زاتتە بولىپ قالعان جۇرت ۇيىنە جاتقىزۋعا سەسكەنەدى. مەكتەپ ديرەكتورى جاس مۇعالىمگە جاتاتىن ورىن تاپپاي قينالىپ تۇرعاندا سەيىتجان: «ءجۇر!» – دەپ ۇيىنە ەرتىپ كەتەدى. كوپتى كورگەن, تالاي تاۋقىمەت تارتقان تابارىك پەن قاديشا ءبىر ۇلى ەكەۋ بولعانداي قۋانا قارسى الادى. مىنە, سودان باستالعان دوستىق كۇنى بۇگىنگە جالعاسىپ كەلەدى. سوڭىنان ۇلىن ىزدەپ ابىرالىعا بارعان قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى دامەش بەرسۇگىروۆا سول ساپاردىڭ اسەرىنەن پوليگون تۋرالى پوە­ما جازادى. ءوزىنىڭ قايناردا وتكەن جىلدارىن تالاپ: «قاينار شىن كيەلى جەر, قاسيەتتى ەل ەكەن. مەنىڭ فانتاست-جازۋشى بولۋىما ابىرالىنىڭ تاۋى مەن تاسى سەبەپكەر بولدى. تاۋ بيىگى قيالىمدى شارىقتاتىپ, ۇشار قاناتىمدى قومدادى. قاينار مەن ءۇشىن ايتىپ سوزبەن جەتكىزە الماستاي ومىرىمە بەتبۇرىس, جاڭالىق اشقان مەكەن», – دەپ ەسكە الادى. ءوز ءومىرى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا سەيىتجان اعانىڭ اۋزىنان تاستامايتىن ءۇشىنشى ءبىر ادامى – قاينار ورتا مەكتەبىندە ساباق بەرگەن شاكىرتى, تاعدىرلاس, جەرلەس ءىنىسى, قوعام قايراتكەرى, اكادەميك, جازۋشى, عالىم رىمعالي نۇرعالي. ابىرالى اۋدانىنىڭ پوليگونعا اينالىپ, قىرشىنىنان قيىلعان جەرلەستەرىن كورىپ, قىزعىشتاي شىرىلداپ كەلە جاتقان اعا مەن ءىنىنىڭ قايراتكەرلىگى كەيىنگى جاستارعا ۇلگى. تۋعان جەرلەرى كوز الدىندا توزاققا اينالعان سول ءوڭىردىڭ پەرزەنتتەرى پوليگون قاسىرەتىن باسقالاردان گورى قاتتى سەزىنەتىنى انىق. وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن ەكى اعاما ەرىپ, ابىرالى اۋدانىنا بارعانىم بار. Cول ساپاردا جول بويىنا توقتاعان ساتتە ەكەۋىنىڭ اسپانىنان قۇس, سۋىنان بالىق كورىنبەي كەتكەن تۋعان جەرلەرىنە كۇرسىنە قاراپ, كوزدەرىنە جاس العانىنا كۋا بولدىم. جۇرەككە جۇك تۇسىرگەن سول ءبىر ءساتتى سوڭىنان ولەڭگە اينالدىرعان ەدىم. پوليگون جايلى ءسوز بولعاندا سەيىتجان اعا بالا كەزدەن بىرگە وسكەن دوسى, قازاقتىڭ اياۋلى ازاماتى, ونەر بىلگىرى, الابوتەن تاعدىرلى باقتاجار مەكىشەۆ, بەلگىلى اقىندار نۇتفوللا شاكە­نوۆ, تولەۋجان ىسمايىلوۆ, سەمەي, وم­بى مۇراعاتتارىن جىلدار بويى اقتارىپ, ءوز قارجىسىمەن ءتورت تومدىق «ابىرالى تاريحىن» شىعارعان ىسكەر ازامات بولات ناسە­نوۆ, تاعى باسقالار جونىندە دە تەبىرەنە تۇسەدى. سانالى عۇمىرىندا جاقسى­لارمەن جاناسىپ, ءوز ءومىرىن ءار قيىر­داعى تالاي جاندارمەن ۇشتاستىرعان, ۇنەمى تۋىس, دوس ىزدەپ جۇرەتىن سەكەڭ كوپتەگەن باسشى قىزمەتتەردە بولدى. قايدا, قاي قىزمەتتە جۇرسە دە بەتەگەدەن بيىك, جۋساننان الاسا قالپىنان وزگەرمەدى. مانساپتىڭ بۋىنا ماس­تانبادى. تۋعان ءتىلىنىڭ, ءوز ءدىنىنىڭ قامقورشىسى بولدى. ۇلتىن ەستەن شىعارمادى. جاسىنان ونەردى مۇرات تۇتقان, ءسوز قادىرىن تەرەڭ سەزىنەتىن, اۋەلەتىپ ءان شىرقايتىن, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى سەكەڭ زەينەتكەرلىككە شىق­قاننان كەيىن قاراپ وتىرمادى. ورنىنان تۇسسە ويسىراپ قالاتىن الدەكىمدەرشە شوگىپ قالمادى. قولىنا قالام الىپ, وتكەن ءومىرىن ويمەن شارلاپ, قاعاز بەتىنە ءتۇسىردى. ەل ىشىندەگى ەسكى سوزدەردى جينادى. جاڭا ءشۇلبى اۋدانىندا اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ جۇرگەندە, سالىنىپ جاتقان سۋ قويماسىنىڭ ورنىنداعى زيراتتار كوشىرىلگەندە, سونداعى ابايدىڭ نەمەرەسى, ماعاۋيانىڭ قىزى, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جارى كاميلانىڭ سۇيەگىنە يەلىك ەتىپ, اق­شوقىداعى قۇنانباي قورى­مىنا قايتا جەرلەنۋىنە مۇرىندىق بول­عانى تۋرالى جازدى. وسى وقيعانى جازۋ بارىسىندا كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۋعىن-سۇرگىنىنە ۇشىراعان اباي ۇرپاقتارىنىڭ تاعدىرىنا تەرەڭ بويلاي ءتۇستى. جاناق اقىندى زەرتتەپ, ەل اۋزىندا شاشىلىپ جۇرگەن ولەڭدەرىن جيناپ, ونى جەكە جيناق ەتىپ شىعاردى. سەگىز سەرىنىڭ ورتانشى ۇلى مۇسايىن جازعان «ەر جيەنباي مەن قىز بالقيا» پوە­ماسىن 1998 جىلى «ولكە» باسپاسىنان شىققان «زامانا اعىسى» كىتابىندا جاريالادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارى­نا ءىلىن­بەگەن, سەكەڭ تاپقان بۇل قيس­سا ادەبيەتكە قوسىلعان ۇلكەن ولجا. وندا ورىس وتارشىلارىنا قارسى كۇرەسكەن, ەرتىس بويىن­داعى باسەنتيىن رۋىنان شىققان جيەن­باي باتىردىڭ ەرلىگى, ونىڭ عاشىعى بالقيا قىزدىڭ سىبىرگە ايدالعان ارىستىڭ ارتىنان ىزدەپ بارعان وقيعاسى ءسوز بولادى. جيەنبايدىڭ ەرلىگى ەرماكتى ولتىرگەن ساتبەك باتىردى ەسكە تۇسىرەدى. ەرمەك ءۇشىن ەمەس, مارجان تەرمەك ءۇشىن ەڭبەك ەتتى. بويىنا بىتكەن ازىن-اۋلاق تالانتىن ۇشتاي ءتۇستى. اۋەلەتىپ ءان سالدى, اۋەن شىعاردى. بەلگىلى اقىن, ءوزىنىڭ جەرلەسى, مار­قۇم نۇتفوللا شاكەنوۆتىڭ سوزىنە شىعارعان «قاينارىم مەنىڭ» ءانى رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدە جاريا­لانىپ, ەلگە تارادى. سەكەڭنىڭ قالامىنان تۋعان دۇنيەلەر سەمەي وڭىرىندەگى وقىر­مان­داردىڭ جۇرەگىنە جول تاپتى. الدەكىمدەرشە وتكەن كەڭەستىك زامان­داعى داۋرەنىن كوكسەپ كۇرسىن­بەدى, تاۋەلسىز اسپاننىڭ تازا اۋاسىمەن ەركىن تىنىستاپ, ەل اۋزىنداعى اسىل مۇرالاردىڭ جۇرناعىن ءىز­دەستىرۋگە بەل شەشىپ كىرىستى. ەڭ­بەگى ەش كەتكەن جوق. باسقاسىن ايتپاعاندا, جاناق اقىن جونىندە جيناستىرعان دۇنيەلەرى ادەبيەت تاريحىنا مىسقالداي بولسا دا, قوسىلعان قۇندى ۇلەس. جاناق ايگىلى اقىن, ابايدىڭ ءوزى جاناققا دەن قويعان. «قوزى-كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنىڭ جاناق جىرلاعان نۇسقاسى كوپكە بەلگىلى. الايدا, جاناق ولەڭدەرى بىزگە تام-تۇمداپ جەتكەنىمەن, ءومىرىنىڭ ۇزىن ىرعاسى كومەسكىلەۋ ەدى. سەكەڭ دە اۋزىندا ءالى دە بولسا ساقتالعان جاناقتىڭ بىزگە بەلگىسىز ولەڭدەرىن تەرىپ, اقىن ومىرىنە بايلانىستى جاڭساق دەرەكتەردىڭ ءتۇپ-تامىرىن قازىپ, انىقتاپ, ارشىپ بەرىپ وتىر. ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋمەن ارنايى اينالىسقان عالىم بولماسا دا, ءوز ىنتاسىمەن ەتكەن بۇل ەڭبەگىنە راحمەتتەن باسقا ايتارىمىز جوق. راس, جاناق اقىن جونىندە مەرزىمدى باسپاسوزدەردە بەلگىلى عالىمدارىمىز تالاي رەت ءسوز قوزعاپ, كەلەلى-كەلەلى پىكىرلەر ايتىپ كەلەدى. سەيىتجان تابارىك ۇلى ەڭبەگىنىڭ ولاردان وزگەشەلىگى – جاناق ءجۇرىپ وتكەن سوقپاقتاردىڭ سوقىر سورابىن كومەسكى ۋاقىت شاڭىنىڭ استىنان ىزدەپ تابۋىندا جاتىر. ساناۋلى جىلداردا سەيىت­جان اعا بىرنەشە كىتاپ جازدى. «تاۋ­قىمەت» كىتابىندا اشارشىلىق پەن رەپرەسسيا جىلدارىنداعى ەل باسىنان وتكەن ازاپتى قاسىرەتتى قوزعاسا, سوڭعى «جۇرەك سويلەيدى» كىتابىندا ءوز ءومىرىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, زامان, ۋاقىت, تاۋەلسىزدىك جانە زامانداستارى جونىندە تولعانادى. ومىرىمەن دە, ونەرىمەن دە ەلىنە ۇلگى, حالقىنا قادىرلى وسى ءبىر اسىل اعانىڭ العاشقى كىتابىنا جازعان العىسوزىمدە: «سەيىتجان تابارىك ۇلى سياقتى جايساڭ جاندى, بالا مىنەزدى اداممەن مەنىڭ جولىمدى تاعدىر ەرتە ءتۇيىستىردى... زادى, كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا اتقا ءمىنىپ, ەل باسقارعانداردى ەكى توپقا ءبولىپ قاراۋعا بولادى. ءبىرى – قاراقان باسىنىڭ قامىن ويلاپ, پارتيانىڭ اتسا وعى, شاپسا قىلىشى بولعاندار, ەكىنشىسى – اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسىپ, پارتياعا دا ادال, حالىققا دا ادال قىزمەت ەتكەندەر. ۇلتىن ۇمىتپاعاندار. سەيىتجان وسى ەكىنشى توپقا جاتاتىن ازامات» – دەپپىن. شىنىندا دا, سولاي. نەسىپبەك ايت ۇلى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.