ەۋرازيا حالىقتارىنا ورتاق تۇلعا

قازاق حالقى وركەنيەتكە قول سوزۋى مەن ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسى جولىندا نەبىر الاپات پەن قياپاتتى دۇنيە جوق دەيسىز؟ كەنەسارى حاننىڭ سوعىسىنان بەرى تارتقاندا, الاش تاقىرىبىنا ءبىر-اق تىرەلەسىز. ودان ءارى مويىن سوزساڭىز مۇستافا شوقاي شىعادى الدىڭىزدان. قازاقستاندا الاشتانۋ ينستيتۋتى قۇرىلىپ, الاش يدەياسىن تانۋ جولعا قويىلعانىمەن, تۇركىستان يدەياسىن تۋ ەتكەن شوقايتانۋ عىلىمى قالىپتاسا باستاعانىمەن, ءتورت اياعىن تەڭ باسىپ كەتە قويماعانعا ۇقسايدى. ول تۋرالى قازاقستان عالىمدارىمەن قاتار الەم زەرتتەۋشىلەرى جارىسا جازىپ, توم-توم ەڭبەكتەر شىعارىپ جاتقانىنا كۇنى كەشە ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا وتكەن «مۇستافا شوقاي مۇراسى وتاندىق جانە شەتەل عا­لىم­دا­رىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە» اتتى حا­لىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كون­فە­­رەنتسيادا كوزىمىز انىق جەتتى. كون­فەرەنتسياعا قازاقستان, فرانتسيا, باش­قۇرت­ستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, ازە­ر­بايجان, رەسەيدەن شوقايتانۋشى عا­لىم­دار ونلاين رەجىمدە قاتىستى.

حالىقارالىق جيىندى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيس­ترلىگى مەن حالىقارالىق تۇركى اكا­دە­­مياسى, ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپ­حانا جانە حالىقارالىق مادەنيەت­تەر­دى جاقىنداستىرۋ ورتالىعىمەن بىرلەسىپ ۇيىمداستىردى. عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانى ۇعا اكادەميگى, حا­لىق­ارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى جۇرگىزىپ, ءسوز اراسىندا مۇستافا شوقاي تۋرالى مول دەرەك كەل­تىرىپ وتىردى. «تۇركىستان يدەياسىنا عۇمىرىن ارناعان ۇلكەن قايراتكەر, ۇلى تۇلعا مۇستافا شوقاي ورتا ازيادا العاش­قىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ەميگراتسياعا بارىپ, ازەربايجان, گرۋزيا, تۇركيا, گەرمانيا, فرانتسيا جانە ەۋروپاداعى ءىرى مەملەكەتتەردى شارلاي ءجۇرىپ سول كەزدەگى بارلىق جيىندارعا قاتىسىپ, سو­ڭىنا مول مۇرا قالدىرعان. شوقاي مۇ­را­سى قازىر قازاقستاندا قولعا الىنىپ وتىرعان سايا­سي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا ۇلكەن تىرەك بولادى دەپ سەنەمىز. سەبەبى مۇستافا شوقاي سول ءداۋىردىڭ كۇرەسكەرى ءارى كۋاگەرى. وزگە كۇرەسكەرلەر مەن كۋا­گەر­لەردىڭ وكىنىشكە قاراي جازۋعا مۇم­ك­ىندىگى بولمادى. اسىرەسە ەلدە قالعان الاش قايراتكەرلەرى. ولاردىڭ جازعان-سىز­عاندارى تەكسەرىلىپ, سۇزگىدەن وتسە, شوقاي كەڭەستىك جۇيەنى ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ سىنادى. ونىڭ جازبالارى بولشەۆيكتىك بيلىككە دە, سول سياقتى ەۋرازيادا ورىستەي تۇسكەن فاشيستىك بيلىك­كە دە قولايسىز بولدى.

م.شوقايدىڭ ايتۋىنشا ناشار ۇلت جوق. ول ەشقانداي ۇلتتى جاتسىنبادى. ستۋدەنت كەزىنەن باستاپ كوپتەگەن ۇلت قايراتكەرلەرىمەن تىزە قوسىپ, يىق تىرەس­­تى­رىپ كۇرەس جۇرگىزدى. ۇلكەن يدەيا­لار­­دى دۇنيەگە اكەلدى» دەدى دارحان قۋاندىق ۇلى.

جيىنعا ونلاين قاتىسقان تاريح عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور گۇلجاۋھار كوكەباەۆا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ سويلەدى. «2002 جىلدان باس­تاپ شوقايعا بايلانىستى شەتەلدەن دەرەكتەر جينادىق. گەرمانياداعى جانە پولشاداعى ارحيۆتەردەن ماتەريالدار اكەلدىك. قازىر نەگىزى شوقايدىڭ حاتتارى مەن ەڭبەكتەرى جارىققا شىققانى ايتىلىپ ءجۇر. الايدا حاتتارى تولىق قام­تىل­ماعان. بىلتىر ول كىسىنىڭ اۋدا­رىلماعان حاتتارىن اۋدارىپ, جان-جاقتان اكەلىنگەن باسقا دا حاتتارىن توپتاستىرىپ, تۇپنۇسقاسىمەن سالىستىرا وتىرىپ جيناق شىعاردىق. «شوقايدىڭ ەپيتوليارلىق مۇراسى» دەگەن, ورىس تى­لىن­دە. سول حاتتارعا قاراپ وتىرساق, شو­قاي ءبىز بايىپتاپ جۇرگەننەن دە ۇلكەن تۇلعا. ونىڭ حاتتارى تۇتاس ەۋروپاداعى تۇركىستاندىق تۇركى ەميگراتسياسىنىڭ بەينەسى مەن تاريحىن بەرەدى. ول پاريجدە جۇرگەنىندە قانشاما عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋت­تارىندا بايانداما جاسادى. الگى حاتتاردان كورگەنىمىزدەي, ينستيتۋتتار بايان­داما جاساۋىن وزدەرى وتىنەدى. ماسە­لەن, ۇلىبريتانياداعى شىعىستانۋ ينس­تي­تۋتى بايانداما جاساۋعا شاقىرعانىن بى­لە­مىز. سوندا بارىپ ءدارىس وقىعان. ۆيزا الۋ ماسەلەسى تۋىنداپ, اعىلشىن عا­لىم­دا­رىنىڭ كومەگىمەن ماقساتىنا زورعا قول جەتكىزگەن.

تۇركىستان, جالپى تۇركى ەميگرا­تسيا­سىنىڭ قىزمەتى شوقاي ارقىلى ءوتىپ وتىرعان, ياعني بارلىق ماسەلەسى شوقاي ارقىلى شەشىلگەن. حاتتارى, ەڭبەكتەرى مەن باياندامالارى قازاق حالقىن تامام ەۋروپاعا تانىتتى».

بۇل كىسىنىڭ ايتۋىنشا, م.شوقايدى ساتقىن دەپ تانىعان بولشەۆيكتىك بيلىك­تىڭ ءۋاجى قيسىنسىز. تۇركىستان لەگيونىن قۇرۋ تۋرالى باستاما 1942 جىلى مۇستافا دۇنيە سالعان سوڭ بىرنەشە ايدان كەيىن كوتەرىلگەن. ءتىپتى ەپيستوليارلىق مۇرا­سى­نان فاشيزم مەن ۇلتشىلدىققا باي­لانىستى ءبىر اۋىز ءسوز تابىلماعان. وسى ۋاقىتقا دەيىن م.شوقاي مۇرالارىنىڭ باسىم بولىگى جيناقتالعان. ەندى تالداۋ, ساراپتاۋ جۇمىستارى كەرەك ەكەنىن قاپەرلەدى گۇلجاۋھار كاكەنقىزى.

مۇستافا شوقايدىڭ تۇركىستان لەگيونىنا قاتىسى جوعى اقيقات. ەكىنشى دۇنيە­جۇ­زىلىك سوعىس باستالعاندا, ماقا­لالارى ارقىلى بولشەۆيزمگە قانشالىقتى قارسى بولسا, فاشيزمگە دە سونشالىقتى قارسى بولعانى, بۇل ەكى ۇشقارى باعىتتىڭ ادامزاتقا تونگەن الاپات اپات ەكەنىن ما­لىمدەگەنىن جانە قاپەرلەپ ءوتتى دارحان قۋاندىق ۇلى.

رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ شىعىس­تا­­نۋ ينستيتۋتى عىلىمي كەڭەسىنىڭ مۇ­شە­سى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور الەكساندر قىدىرباەۆتىڭ ايتۋىن­شا مۇستافا شوقايدى تەك قازاق­­ستان تاريحىنا عانا بايلاپ قويۋعا بولماي­دى. بۇل ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ ازات­تى­عى جولىندا كۇرەسكەن قايتالانباس تۇلعا.

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بۇركىتباي اياعان مۇستافا شوقاي تۋرالى دەرەكتەر شەتەل ارحيۆتەرىندە از ەمەسىن ايتادى. «امەريكانىڭ «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» دەگەن ارحيۆىندە, گوللاندياداعى الەۋمەتتىك تاريح تۋرالى كورولدىك ارحيۆتە شوقايعا قاتىس­تى دەرەكتەر جەتەرلىك. «قازاندا ارنايى سۇلتانعاليەۆتىڭ قورىن قارادىم. «قا­زاق­قا اۆتونوميا كەرەك, بۇل وتە مول حالىق» دەپ ايتىپ كەتكەن كىسى بۇل. سۇل­تان­عاليەۆ ەستەلىكتەرىندە ءاليحان بو­كەيحان, تۇرار رىسقۇلوۆ, مۇستافا شوقايلارمەن كەزدەسكەنىن جازادى. وسى تۇستا تاعى ءبىر ەسكەرەتىن دۇنيە, مۇستافا شوقاي تۋرالى باشقۇرتتىڭ بەلگىلى قايراتكەرى زاكي ءۋاليدي توعان وتە قۇندى دەرەك كەلتىرەدى. ءبىز سول كەزدە ءاليحان بوكەيحان باستاعان قازاق زيالىلارىنىڭ كوشباسشىلارىمەن كەزدەستىك دەيدى. وندا ولار رەسەي قۇرامىنداعى ازيا مەن شىعىس حالىقتارىنىڭ قايعى-قاسىرەتىن ەۋروپا قوعامىنا جەتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانىن جازادى. مۇستافانىڭ ەۋروپاعا نەگە كەتكەنى وسىدان كەيىن تۇسى­نىكتى بولادى», دەيدى بۇركىتباي اياعان.

شوقاي مۇرالارىن زەردەلەپ, ساياسي پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەر جاريالاپ جۇرگەن ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ابدىجالەل باكىر مۇستافا شوقاي تۋرالى كەڭەس ۇكىمەتى بارىنشا تەرىس پىكىر قالىپتاستىرعانىن جانە سونىڭ سالقىنى بۇگىنگە دە ءتيىپ وتىرعانىن ايتادى. «شوقاي شىعار­ما­لا­رى ون تىلدە جازىلعان. ونىڭ ىشىندە 1929-1930 جىلدارى شىققان «جاس تۇركىستان» جۋرنالىنداعى 200-دەن استام ماقالاسى عانا اۋدارىلدى. سوسىن 1917 جىلعى ەستەلىكتەرىنەن ۇزىندىلەر, «سوۆەتتەر قولاستىنداعى تۇركىستان» دەگەن شىعارمالارى عانا اۋدارىلدى. 448 ورىس تىلىندەگى ماقالاسى, 130 فرانتسۋز تىلىندەگى ماقالاسى, 20 شاقتى تۇرىك تىلىندەگى ماقالاسى, اعىلشىن, نەمىس, پولياك تىلدەرىندەگى ماقالالارى وسى كۇنگە شەيىن اۋدارىلعان جوق...

تۇركىستان دەپ ءبىز كوبىنە تۇركىستان ولكەسىن عانا ايتامىز. ال مۇستافا شوقاي 1917 جىلعا شەيىن تۇركىستان 4 بولىكتەن تۇردى دەيدى. قازاق ولكەسى, تۇركىستان ولكەسى, بۇحارا جانە حورەزم حاندىقتارى دەپ قاراستىرادى. شوقايدىڭ ۇعىمىندا وسىلاي بولعانىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. 1924-34 جىلى شوقاي لوندوندا 6 رەت بايانداما جاسادى... جاپون عالىمى ۋياما توموحيكو رەسەيدىڭ ماڭىنداعى ۇلى رەفورماتورلاردى اتايدى. ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن, تۇرار رىسقۇلوۆتى اتاپ كەلەدى دە, وسى جۇلدىزدار ىشىندە مۇستافا شوقاي بىرەگەي ورىن الاتىنىنا ارنايى توقتالادى» دەيدى.

رەسەي عىلىم اكادەمياسى ۋفا عى­لىمي ورتالىعىنىڭ تاريح, ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىز­مەتكەرى احات ساليحوۆ مۇستافا شوقاي مەن احمەت زاكي ءۋاليدي تۋرالى باياندادى. بۇلار كۇرەس جولىندا باس تۇيىستىرگەن تۇرىك حالىقتارىنىڭ ۇلى پەرزەنتتەرى.

قر ورتالىق ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءسابيت شىلدەباي دا مۇستافا شوقاي مەن احمەت زاكيدىڭ ەميگراتسياسىنداعى ورتاق مۇددە تۋرالى بايانداما جاسادى.

ۇعا اكادەميگى ديحان قامزا­بەك ۇلى بىرنەشە ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى. «مۇس­تا­فا شوقايدىڭ ەڭبەكتەرىن وسى كۇنگە دەيىن ءبىلىم سالاسىندا جۇيەلەپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزە العان جوقپىز. بۇل اسا كەرەك دۇنيە. ەكىنشى, شوقايدىڭ ءتىلى دەگەن ماسەلە. كوپ ەڭبەكتەرى اۋدارما ەكەنى بەلگىلى. بۇل جەردە ءبىز ول كىسىنىڭ ءتىلىن, ويىن, پىكىرىن ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرىپ الۋىمىز كەرەك. سونداي-اق ادەبيەتكە, تاريحقا قاتىستى ويلارى, قازاق پەن رەسەي قاتىناسى جايلى ويلارى دا كوكەيكەستى» دەپ تاعى ءبىراز ۇسىنىستار ايتتى.

ازەربايجان عالىمى, فيلولوگيا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى ابيد تاحيرلي مۇستافا شوقاي قونىستاپ تۇرعان باكۋدان ءۇن قاتتى. جارى ماريامەن دە سوندا تانىسىپ, قاۋىشقان. ازەربايجاندىق ۇلت قاھارماندارىمەن تىعىز قارىم-قا­تىناستا بولعانى جونىندە دەرەكتەر جەتەرلىك كورىنەدى.

رەسەي ايماقتىق ماسەلەلەر ينستي­تۋ­تىنىڭ باس ديرەكتورى دميتري جۋراۆلەۆ م.شوقايعا قاتىستى ساليقالى پىكىر ءبىلدىردى. كەز كەلگەن تۇلعانىڭ سو­ڭىن­داعى مۇراسى ساياسي دۇنيەلەرمەن ەمەس, مادەني قۇندىلىقتار قالدىرا الۋىمەن ولشەنەتىنىن العا تارتتى ول. «بۇل جەردە مادەنيەت ءسوزى ۇلكەن ماعىناسىندا, ۇلتتىق مادەنيەت قۇرۋ تۇرعىسىندا. ونىڭ ىشىنە ءبىلىم, ونەر, تاعى باسقا قۇندىلىقتاردىڭ ءبارى ەنەدى. ماسەلە ۇلتتىق قوعام قۇرۋدا, مەملەكەت ەمەس. وسى تۇرعىدان كەلگەندە م.شوقاي ۇلت زيالىسى رەتىندە دە, ساياسي قايراتكەر رەتىندە دە ۇلتتىق مادەنيەت پەن قوعام قالىپتاستىرۋدىڭ ۇلگىسىن جاساي الدى. جانە الەمدىك ساياساتقا سونىسىمەن ىقپال ەتە الدى. ازيا, شىعىس ازيا ەلدەرىنە تۇركىستان يدەياسى اتتى جالپى تۇسىنىك قالىپتاستىرىپ كەتتى. حح عاسىردا عانا ەمەس, ءححى عاسىردا دا تۇرىك حالىقتارىنىڭ تاعدىرىن ورتاق­تاستىرا الاتىن يدەيا كوتەرگەنى ودان دا ماڭىزدىراق. ونىڭ ەسىمى تۇرىك حا­لىق­تارى تاريحىندا عانا قالمايدى. رەسەي تاريحىندا دا قالارى انىق» دەيدى دميتري اناتولەۆيچ.

كونفەرەنتسيا شوقايتانۋ عىلىمىنىڭ جاڭا باسپالداقتارىنا جول اشقانىمەن قاتار, بۇل سالانى ءالى دە بولسا تەرەڭىرەك قاۋزاي ءتۇسۋ كەرەكتىگىن كورسەتتى.

كونفەرەنتسيا اياسىندا ۇلتتىق اكا­دەميالىق كىتاپحانا قورىنداعى مۇستافا شوقايعا قاتىستى ەڭبەكتەردەن تا­قى­رىپتىق كورمە ۇيىمداستىرىلدى. كور­مەگە شوقايتانۋشى عالىمداردىڭ عى­لىمي ەڭبەكتەرى, كىتاپتارى مەن ءباس­پاسوز بەتىندە جارىق كورگەن ماقا­لالارى قويىلدى. سونىمەن بىرگە ۇلتتىق مۇ­راعات قورىنداعى مۇستافا شوقاي قول­جازبالارىنىڭ كوشىرمەلەرى دە كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى.