شىندىققا جاناسپايتىن اقپار نارازىلىق تۋعىزدى

ەرتەدە ەت پەن قىمىزعا تويىپ الىپ, ەرىگىپ كەلە جاتقان حان جولىن كەسىپ وتكەن قاڭباقتى كورىپ, جانىنداعى جولسەرىگى جيرەنشەگە: «مەنىڭ جولىمدى كەسىپ وتكەن كىم ەكەن, قايدان كەلەدى جانە قايدا بارادى ەكەن, بارىپ سونى سۇراپ كەل»,- دەپ بۇيىرادى. سوندا جيرەنشە شەشەن اتىن تەبىنىپ قالىپ, قاڭباققا جەتىپ بارىپتى دا, ءبىراز تۇرىپ, حانعا شاۋىپ كەلىپ: «بارىپ سۇراعان ەدىم, مەن قاڭباقپىن, مەنىڭ ۇشارىمدى جەل بىلەدى, ال قونارىمدى ساي بىلەدى. سونى سۇراتىپ وتىرعان حانىڭ اقىماق پا, الدە حاننىڭ ايتۋىمەن سۇراپ كەلىپ تۇرعان سەن اقىماق پا؟»,- دەپ ايتتى دەگەن ەكەن. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ باسىندا مەن تەلەديداردان قىلمىس تۋرالى  باعدارلامانى كورىپ وتىرىپ, وسى  باعدارلامانى ەلگە كورسەتىپ وتىرعاندار  «اقىماق» پا, الدە سونى كورىپ وتىرعان مەن اقىماق پا دەگەن ويعا كەلىپ, سول شىعارمانى دۇنيەگە كەلتىرگەن ازاماتتارعا قارنىم اشتى. ەندى كورسەتىلگەن قويىلىمعا كەلەيىن. ول حاباردا ءتىلشى جامبىل وبلىسىنىڭ «قورداي» كەدەن بەكەتىندەگى قىزمەتكەرلەردىڭ قىلمىسكەرلەرمەن قالاي كۇرەسەتىندىگىن حابارلادى. وندا قورداي اۋدانىنىڭ ءبىر ازاماتى ەكونوميكالىق كونتراباندامەن اينالىسىپ, تەز ارادا مول ولجاعا باتقىسى كەلگەندىگىن, وسىلايشا «گازەل» اۆتوكولىگىمەن قىرعىزستانعا بارىپ, سول جەردەن 3,5 توننا قۇس ەتىن الىپ, «قورداي» كەدەن بەكەتىنە كەلگەنىن, كەدەن بەكەتىندە اۆتوكولىكتىڭ تەرەزە پەردەلەرىن جاۋىپ قويىپ, كەدەنشىلەردى اۆتوكولىكتە ەشقانداي زات جوق دەپ الداپ, تاۋاردى بەكەت ارقىلى قازاقستان جەرىنە كىرگىزگەنى باياندالادى. بىراق, قىلمىسكەردىڭ قۋانىشى ۇزاققا سوزىلماي, ونى قارجى پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرى قورداي اۋىلى ىشىندە ۇستاعانىن, وسىلايشا قىلمىسكەر ءادىل جازاسىن العانى تۋرالى ايتىلدى. «قورداي» بەكەتى ارقىلى ءوتىپ كورگەن ازاماتتاردىڭ كەز كەلگەنى وسى حاباردى كورگەندە مەنىڭ جاعدايىما ءتۇسىپ, «كىم اقىماق؟» دەگەن ويعا تۇسەتىنىنە ەش كۇمانىم جوق. كەدەن بەكەتىنەن 3,5 توننا قۇس ەتى تۇرماق, بالالارىنا بىشكەكتىڭ بازارىنان العان 1-2 سومكە كيىمدەرىن وتكىزە الماي, قانشاما ازاماتتىڭ سارساڭعا تۇسەتىنى تۋرالى وسى ءتىلشى بىلە مە ەكەن؟ ول بەكەتتە كەدەن قىزمەتكەرلەرىنەن بولەك شەكاراشىلار قىزمەت ەتەدى. شەكارادان قىلمىستىق جولمەن تەك تاۋارلار عانا ەمەس, ەسىرتكى, قارۋ-جاراقتار, وق-دارىلەر وتكىزىلۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءار كولىك عانا ەمەس, كولىكتەردىڭ زات تىعۋعا ىڭعايلى بارلىق قۋىستارى تەكسەرىلەدى, ءار سومكە قاتاڭ تەكسەرۋدەن وتەدى. اۆتوكولىكتىڭ تەرەزە پەردەسىن جاۋىپ قويىپ, تەكسەرۋسىز ءوتىپ كەتۋ, 100 كيلو ەمەس, 3,5 توننا قۇس ەتىن بايقاتپاي الىپ ءوتۋ دەگەن ناعىز ەرتەگىنىڭ ءوزى. ەكونوميكالىق كونتراباندا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ دامۋىنا وراسان زور زيانىن تيگىزەتىن اۋىر قىلمىس ەكەنىن ەسكەرسەك, مۇنداي باعدارلامالاردى ءتۇسىرۋ وتە ۇلكەن  جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىنىن ءبىلۋىمىز كەرەك. بۇل باعدارلامادا كورسەتىلگەن ازاماتتىڭ كەدەن بەكەتىنەن قالاي وتكەنىنە كوپ كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك ەدى. بۇل نە, كەدەندەگى قىزمەتكەرلەردىڭ شالاعايلىعى ما, الدە سىبايلاستىق پا؟ ەگەر سىبايلاستىق بولسا, وندا 3,5 توننا ەت الىپ وتكەن ازاماتتىڭ قىلمىسى مۇحيتتىڭ تامشىسى عانا ەمەس پە؟ سوندا سىبايلاستىق جاساعان قىزمەتكەرلەردىڭ ەكونوميكاعا تيگىزگەن زيانى كوپ پە, الدە ءبىر رەت عانا كونتراباندالىق تاۋار الىپ وتكەن ازاماتتىڭ زيانى كوپ پە؟ ونداي جاعدايدا ءبىز نەسىنە ءبىر ازاماتتىڭ ۇستالعانىن ايتىپ ءماز بولۋىمىز كەرەك, ماسەلەنىڭ تۇبىرىنە نەگە ۇڭىلمەسكە؟ ونداي جالپاقشەشەي باعدارلاما كىمگە كەرەك, ول  باعدارلامادان   ەلىمىزگە  قانداي            پايدا  بار؟   وزگە  ەلدىڭ  «چەلوۆەك  ي  زاكون»   ءتارىزدى باعدارلامالارىن بارلىق ەل سۇيسىنە قىزىقتايدى. سەبەبى, ولار ەشكىمنىڭ كوڭىلىنە قاراماستان, شىڭعىرتىپ تۇرىپ شىندىقتى كورسەتەدى. مۇزتاۋدىڭ سۋ بەتىندەگى بولىگىن  عانا ەمەس, ونىڭ سۋ استىنداعى بولىگىن دە تولىق كورسەتۋگە تىرىسادى. قوعامداعى ۇلكەن پروبلەمالاردى قوزعاي بىلەدى. كەز كەلگەن شىعارما ءوزىنىڭ شىندىققا جاقىندىعىمەن قۇندى بولادى. مىنە, سوندىقتان باۋىرجان اتامىز ءوزى تۋرالى كىتاپ جازىپ جۇرگەن جازۋشى سۇحبات الۋعا كەلگەندە قىلىشىن ستول ۇستىنە قويىپ, ەگەر كىتاپتا ءوزىن وتىرىك دارىپتەيتىن بولسا, وسى قىلىشپەن جازۋشىنىڭ قولىن شاۋىپ تاستايتىنىن ايتىپ ەسكەرتكەن. كىتاپ جازعاندا, كينو تۇسىرگەندە مىندەتتى تۇردە ونداعى كوتەرىلەتىن ماسەلەلەردى جاقسى بىلەتىن مامانداردىڭ كومەگىنە جۇگىنىپ وتىرۋ قاجەت. كينو سوعىس تۋرالى بولسا, سوعىسقا قاتىسقان اسكەري مامان, قىلمىس تۋرالى بولسا تاجىريبەلى زاڭگەر كومەگىنە جۇگىنۋ كەرەك. سوندا عانا  شىعارما شىندىققا جاقىن بولادى, ياعني حالىق جۇرەگىنە جاقىنداي تۇسەدى. «قارنىمنىڭ اشقانىنا ەمەس, قادىرىمنىڭ قاشقانىنا جىلايمىن» دەگەندەي, مەن تىرناق استىنان كىر ىزدەپ ەمەس, جۋرناليستيكانىڭ قادىرى قاشپاسا ەكەن دەگەن نيەتتەن قولىما قالام الدىم. قازاق ءتىلدى گازەتتەر از وقىلادى, قازاق ءتىلدى حابارلاردى كورەرمەندەر قارامايدى دەپ نارازى بولامىز. سۇرەڭسىز شىعارمالار, جالعان ماقتاۋلارعا تولى ماقالالار حالىقتىڭ جۇرەگىنەن قالاي ورىن تابادى؟  حالىق قازاقشا باسىلىمدارعا, حابارلارعا مويىن بۇرسىن دەسەك, شىندىقتى جالپاقشەشەيلەردىڭ تابانىنا تاپتاتپايىق, اعايىن! باقىتجان بەكسۇلتانوۆ. جامبىل وبلىسى, شۋ اۋدانى. دەرەككوز: ب. بەكسۇلتانوۆ. فوتو: www. Inform.kz. (كەدەن بەكەتى).