كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
قازاق ادەبيەتىندەگى كلاسسيكالىق تۋىندىلاردىڭ ءبىرى – «كوكسەرەك». بۇل – بالالار دا, ۇلكەندەر دە قىزىعىپ وقيتىن, استارى تەرەڭ, قانىق بوياۋلى كوركەم شىعارما. قولعا تۇسكەن بولتىرىككە «كوكسەرەك» دەپ ات قويىپ, شىن ىقىلاسىمەن باعىپ-قاعىپ وسىرگەن كىشكەنتاي قۇرماشتىڭ اقىرى سول ءوزى اسىراعان جىرتقىشتان ءولىم قۇشادى. پوۆەستە رەاليستىك سيپاتتا باياندالاتىن سوقتالى وي – قاسقىردى قانشا اسىراساڭ دا, ورمانعا قاراپ ۇليتىندىعى, ءسويتىپ, ەشقاشان قولعا ۇيرەنبەيتىندىگى جانە ەڭ باستىسى ادام بالاسىنىڭ وزىنە جاساعان جاقسىلىعىن ۇمىتىپ كەتەتىندىگى.
ساراپتاي كەلگەندە, م.اۋەزوۆتىڭ وقۋلىقتارعا ەنىپ جۇرگەن شىعارمالارىنىڭ ءبارىن تۇتاسىمەن بالالار ادەبيەتىنە جاتقىزا سالۋ اسىعىستىق بولار ەدى. ولاردىڭ قاتارىن تىزبەلەپ كوبەيتۋ ۇلى جازۋشى بالالار ادەبيەتىنە اتسالىسقان دەگەن پىكىردى تياناقتاۋ ءۇشىن عانا كەرەك سياقتى. مىسالى, «جەتىم» اڭگىمەسىندە ۇلى جازۋشى الەۋمەتتىك جانە تاپتىق تەڭسىزدىكتى كوتەرە وتىرىپ, ەرەسەكتەرگە وي سالاتىن قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەردى قوزعاعان. اڭگىمەنىڭ تۇپكى يدەيالىق قازىعى بالا تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپتى جانداردىڭ, ەڭ الدىمەن ۇلكەن كىسىلەر بولىپ تابىلاتىندىعىندا, سوعان وراي نەگىزگى كوركەمدىك يدەياسى ەرەسەكتەرگە باعىتتالعان تياناقتى تۇجىرىمداردى كولدەنەڭ تارتۋىندا جاتىر. سوندىقتان دا جازۋشىنىڭ قاسىم دەگەن جەتىم جەتكىنشەك تۋرالى بۇل شىعارماسىن بالالار ادەبيەتىنە جاتقىزۋ شارت ەمەس دەپ بىلەمىز.
ونىڭ ادەبيەتتىڭ بۇل سالاسىنا جاتقىزىلۋىنا باستى سەبەپ – باس كەيىپكەردىڭ بالا بولىپ كەلۋى عانا. ال باس كەيىپكەرى بالا بولىپ كەلگەن تۋىندىلاردىڭ بارشاسىنىڭ بالالار ادەبيەتىنە جاتۋى شارت ەمەس. نەمەسە كەرىسىنشە, تەك كەيىپكەرلەرى ەرەسەك ادامداردان تۇراتىن شىعارمالاردى تەك ۇلكەندەرگە ارنالعان تۋىندى دەپ كەسىپ-پىشۋگە تاعى بولمايدى. ماسەلەن, اتاقتى «روبينزون كرۋزو» اۆانتيۋرالىق رومانىنىڭ باس قاھارمانى ەرەسەك ادام بولعانىمەن, بالالار ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى تۋىندىسى دەپ سانالىپ كەلەدى.
سونىمەن بىرگە ايتىلماي كەلە جاتقان ءبىر ماسەلە – مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تەك بىرىڭعاي بالالارعا باعىتتاپ ارنايى شىعارمالار جازعاندىعى. وعان دالەل بولا الاتىن تياناق نىسانى – 1929 جىلى جارىق كورگەن «وقۋلىق» جانە «جەتكىنشەك» دەپ اتالاتىن وقۋلىعى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ جەتىسە بەرمەگەنى, ولاردى جازاتىن اۆتورلاردىڭ دا تاپشى بولعانى بارىمىزگە ءمالىم. قالام ۇستاعان بەلگىلى تۇلعالارىمىز س.سەيفۋلليننىڭ, س.مۇقانوۆتىڭ جانە باسقالارىنىڭ وقۋلىق جازۋعا ءماجبۇر بولعاندىعى دا سوندىقتان. جاڭاعىداي كادر تاپشىلىعى سالدارىنان ۇلى مۇحاڭ دا سول قاتاردان تابىلعان كورىنەدى.
اتالعان وقۋلىق – م.اۋەزوۆتىڭ سول كەزدەگى پەداگوگيكالىق باعىتتا جاساعان جۇمىستارىنىڭ ناقتى ءبىر كورىنىسى. قازاق مەكتەپتەرىنە ارنالعان ورىس تىلىندەگى بۇل وقۋلىقتى مۇحاڭ د.ىسقاقوۆ دەگەن پەداگوگ ەكەۋى جازىپ, قۇراستىرعان. وندا ورىستىڭ اقىندارىنان ەنگىزىلگەن جەكەلەگەن ولەڭدەرىمەن بىرگە مۇحاڭنىڭ ءوزى قازاق تۇرمىسىن بەينەلەپ جازعان ءبىرسىپىرا شىعارماسى بار.
ۇلى جازۋشىنىڭ جازۋ ءستيلى قانداي بولىپ كەلەتىنى ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرىنە عانا ەمەس, كىتاپسۇيەر قاۋىمنىڭ وكىلدەرىنە دە جاقسى تانىس. ول كىسىنىڭ كوركەم تىركەستەر مەن ايتار ويىن ايشىقتاندىرىپ, كۇردەلەندىرىپ بەرەتىندىگى, كەيدە ءتىپتى قۇرمالاس سويلەمدەردى ءۇستى-ۇستىنە قاباتتاستىرا وتىرىپ, تىم سالماقتى پايىمداۋلارعا دەن قوياتىندىعى جاقسى ءمالىم. مۇحاڭنىڭ كوركەم ورالىمدارىنىڭ اراسىنان بۇرىن ايتىلماعان كوپتەگەن ساۋلەلى سوزدەردى, بەينەلى دە سونى تىركەستەردى تاۋىپ الۋعا ابدەن بولادى.
ال اتالعان وقۋلىقتاردىڭ جازىلۋ ءستيلى ولاي ەمەس, بالالاردىڭ تۇسىنىگىنە لايىقتالعانى كورىنىپ تۇر. 1929 جىلى جارىق كورگەن وقۋلىقتىڭ ىشىندەگى كوپتەگەن اڭگىمەلەردىڭ جەڭىل ستيلمەن جازىلۋ سەبەبى – جازۋشىنىڭ ولاردى بالالار تۇسىنىگىنە لايىقتاۋدى ماقسات ەتكەندىگىنەن. سويلەمدەرى قىسقا دا تۇسىنىكتى بولىپ كەلگەن اڭگىمەلەردىڭ كولەمدەرى دە شاعىن.
ونىڭ ۇستىنە وقۋلىقتاعى شىعارمالارى تۇگەلىمەن ورىس تىلىندە جازىلعانىن ەسكەرۋ كەرەك. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ورىسشاسى وسال بولماعان. ول – سوناۋ سەمەيدە وقىعان كەزىنەن باستاپ لەنينگرادتاعى ستۋدەنتتىك كۇندەرىندە دە ورىس تىلىنە اسا دەن قويىپ, ونىڭ ادەبي نورماسىن جەتە يگەرگەن سانالى قازاقتاردىڭ ءبىرى.
ءتىپتى ءوزىنىڭ «اباي جولى» شىعارماسىن اۋدارتقان كەزدە جولما-جول اۋدارماشىلاردى تۇزەپ, قايتا-قايتا ولاردى مازالاپ وتىرعاندىعى تۋرالى مۇحتارتانۋشى تالاتبەك اكىموۆ تاراتا جازعان بولاتىن.
«وقۋلىق» كىتابىنداعى تاقىرىپتار بىرنەشەۋ. نەگىزىنەن سول ۋاقىتتارداعى ەلدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن سالت-ءداستۇرىنىڭ جەكەلەگەن كورىنىستەرىن كولدەنەڭ تارتا وتىرىپ, جالپى, ەسكى قازاق ومىرىنەن حابار بەرەتىن كوركەم شىعارمالار شوعىرى دەسەك تە بولادى. باسىم بولىگى – كوشپەلى ءومىر سۇرگەن قازاق حالقىنىڭ كوشىپ-قونۋىنا, جايىلىمى مەن مالداردى باعىپ كۇتۋلەرىنە, دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى شاعىن تامسىلدەر.
«لوشاد سپاسلا» اڭگىمەسىنىڭ ايتارى – جىلقى جانۋارىنىڭ اقىلدىلىعى. سيىرىن ىزدەپ شىققان بوزبالا ورتا جولدا بورانعا ۇرىنادى دا, قارلى داۋىل دەندەپ اكەتىپ بارا جاتقان سوڭ, امالسىزدان كەيىن قايتۋعا ءماجبۇر بولادى. ونىڭ ەندىگى بار ماقساتى – قالايدا ءوز باسىنا تونگەن قاۋىپتەن امان قالۋ. بىراق بوراندى كۇندە ءوزىنىڭ شىققان اۋىلىن تابۋ وڭاي ەمەس. قايتا-قايتا قامشىلاپ كوزدەگەن جاعىنا بۇرعانىمەن, جىلقى جارىقتىق وعان كونگىسى كەلمەيدى. ونىڭ ۇستىنە الاساتىپ تۇرعان سۋىق بوران بەت قاراتار ەمەس. ىمىرت ءۇيىرىلىپ, قاراڭعى ءتۇسىپ كەتكەن. شارشاعان جولاۋشى اقىرى اتتىڭ باسىن ەركىنە جىبەرۋگە ءماجبۇر. ءوز بيلىگى وزىنە تيگەننەن كەيىن جىلقى بالاسى ءجۇرىپ وتىرىپ, اۋىلعا الىپ كەلەدى. سول ارقىلى جىلقىنىڭ اقىلدىلىعى كورىنەدى. ەگەر ول بولماعان جاعدايدا, سيىر ىزدەگەن بوزبالانىڭ ءوزى بوراندا ءۇسىپ قالۋى كادىك بولاتىن.
قىسى-جازى مال باعۋ, وعان ءتىپتى كوز شىرىمىن الماستان دا, كىرپىك قاقپاي, يە بولۋ – قازاقى تىرشىلىكتىڭ ابدەن ۇيرەنشىكتى كورىنىسى. سونداي جاعدايدىڭ ءبىرى جازۋشىنىڭ وسى وقۋلىققا ەنگەن «ناپادەنيە ۆولكا نا ستادو» دەپ اتالاتىن اڭگىمەسىندە باياندالادى. وندا قاسىم مەن وسپان دەگەن بالالاردىڭ تۇنگى قوي كۇزەتىندە جۇرگەن ءساتى سۋرەتتەلگەن. كەنەت بۇلارعا سەرىك بولىپ جۇرگەن جولدىاياق دەگەن يت شابالانىپ ءۇرىپ, اۋىلدى اينالا جۇگىرىپ كەتەدى. ءبىر وتار قويدىڭ قاسقىردان امان-ەسەن قالۋى – ەكى بالا مەن ولارعا باس-كوز بولىپ جۇرگەن قاراتاي وتاعاسىنىڭ قايرات كورسەتكەندىگىنىڭ ارقاسى. بىراق سونىڭ وزىندە اش جىرتقىش وتاردان بىرنەشە قوي مەن بىرەر قوزىنى جارالاپ كەتكەن ەكەن. جانە ءبىر قىزىعى بۇلاردىڭ مايلى قۇيرىقتارىن ج ۇلىپ الىپ, اساپ جىبەرگەندىگى ايتىلادى. نەگىزىندە بۇل دا ءومىر شىندىعىنان الىنعان نارسە ەكەنى ءسوزسىز. اڭگىمەدە الدىڭعى پلانعا شىعاتىن – قاسقىر دەگەن جىرتقىش حايۋاننىڭ اقىلدىلىعى, وجەتتىلىگى مەن وتە ەپتىلىگى.
اۆتوردىڭ كەلەسى ءبىر اڭگىمەسى جۇت تۋرالى. كىشكەنتاي قىز اناسىنان «جۇت نەگە بولادى؟ نەلىكتەن بولادى؟» دەپ سۇراعاندا, اناسىنىڭ تۇسىندىرەتىنى – مال شارۋاشىلىعىنىڭ تابيعاتقا تىكەلەي تاۋەلدى بولىپ كەلەتىندىگى. ال قازاق بولسا, – ەڭ الدىمەن مالمەن كۇنەلتكەن حالىق. قىز بالا سۇراق ۇستىنە سۇراق قويىپ, باستىرمالاتا وتىرىپ, تابيعاتتىڭ ورتاسىندا ءومىر سۇرگەن حالىقتىڭ مال ءۇشىن كۇرەسۋ قاجەت ەكەنىن تۇسىنەدى. ەڭ قينالعان جاعدايدا قالادان بارىپ جەم ساتىپ الۋعا تۋرا كەلەتىنىن دە جاسىرمايدى. ءسويتىپ, بىردەن اشىپ ايتىلاتىن نارسە – كوشپەلى تىرشىلىكتەگى نەگىزگى كەمشىلىكتەردىڭ قانداي بولاتىندىعى.
قازاقتاردىڭ جىلقى ەتىن قالاي كادەگە اسىراتىنىن بىلدىرەتىن «زاگوتوۆكا مياسا» دەگەن اڭگىمەسى ەكى تاراۋدان تۇرادى. بىرىنشىسىندە سيىردىڭ قالاي سويىلعانى ايتىلسا, ەكىنشىسىندە جىلقىدان قازى مەن شۇجىقتىڭ جاسالۋ مانىسىنە توقتالادى. «تابۋن ۆەرنۋلسيا س زيمنەگو پاستبيششا» دەگەن اڭگىمەنىڭ وزەگى – قاسەن دەگەن كىسىنىڭ ەلۋ جىلقىسى بار ەكەنى جانە ولاردى باعىپ-قاعۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى. جانە مۇندا ءبىر نازار اۋداراتىن نارسە – جىلقىنىڭ قىلىنان ارقاندى قالاي جاساۋعا بولاتىندىعى.
باسقا ۇلت وكىلدەرىندە قازاقتار جىل ون ەكى اي كيىزۇيدىڭ ىشىندە تۇرىپ كەلدى دەگەن تۇسىنىك بار. بىراق ۇنەمى ولاي بولا بەرمەگەنى اۋەزوۆتىڭ وسى اڭگىمەلەرىنەن دە بايقالىپ قالادى. ماسەلەن, «اۋىل» اتالاتىن اڭگىمەسىندە قازاقتاردىڭ كۇن جىلىنا كيىزۇيگە كوشەتىندىگى ايتىلا كەلىپ, شارۋاشىلىقتىڭ ءبولىنىسى تۋرالى دا ءسوز بولادى. ۇيىمداسىپ, ۇجىمداسا ەڭبەك ەتكەن اۋىل ادامدارىنىڭ ءبىرازى قوي باعۋمەن اينالىسسا, ەكىنشىلەرى جىلقى باعىمىنا قارايدى, ءۇشىنشى ءبىر توبى بيە ساۋىپ, تورتىنشىلەرى اۋىل ماڭىنداعى سۋدىڭ كوزىن ارشىپ, جەر قويناۋىنان اۋىز سۋ شىعارۋمەن شۇعىلدانادى. كەڭەس داۋىرىندەگى كادىمگى ۇجىمشار دەسەك تە بولادى.
اتالعان وقۋلىقتا م.اۋەزوۆتىڭ سيىر مالىنا قاتىستى ەكى اڭگىمەسى بار ەكەن. ونىڭ بىرىندە ايشا دەگەن قىزدىڭ اكەسى «قارا سيىرىمىز بۇزاۋلاعالى ءجۇر» دەپ الدىن الا ەسكەرتىپ قويادى. سوندىقتان دالاعا جىبەرمەي, قورانىڭ ىشىندە جەم-شوپپەن باعادى. بىراق ءبىر كۇنى سيىر اشىق قالعان ەسىكتەن شىعىپ, دالاعا كەتىپ قالىپتى. اكەسى ىزدەپ ءجۇرىپ, كەش باتقان كەزدە ونى ارەڭ تابادى. سويتسە, سيىردىڭ قاسىندا كىپ-كىشكەنتاي قارا ءتۇستى بۇزاۋى تالتىرەكتەپ تۇر ەكەن. ونىڭ قاسىندا اينالشىقتاپ سۇر قاسقىر ءجۇر. ەگەر يەسى كەلمەگەن جاعدايدا قاسقىردىڭ بۇزاۋدى جەپ قوياتىنى انىق ەدى. ايشانىڭ اكەسى اراشا ءتۇسىپ, سيىرى مەن بۇزاۋىن امان-ەسەن الىپ قالادى.
ال ەكىنشى اڭگىمەدە باسقا ءبىر قارا سيىردىڭ قاشان بۇزاۋلايتىنىن ۇيدەگى اجەي ءبىلىپ وتىرادى. ونى انىقتاۋ ءۇشىن ءالسىن ءالى سيىردىڭ ءسۇتىن ساۋىپ, تەكسەرىپ وتىرۋ كەرەك ەكەن. سيىردىڭ ءسۇتى قوشقىل ءتۇستى بولسا, بۇزاۋلايتىن ۋاقىتى ءالى ەرتە دەگەن ءسوز. ءسۇت اعارا باستاعان كەزدە بارىپ قانا اجەي سيىردىڭ بۇگىن بۇزاۋلايتىنىن ايتادى. جازۋشىنىڭ وسىلايشا ۇتىمدى پايدالاناتىنى – كۇن كورىسى تىكەلەي مالعا بايلانىستى بولعان قازاق تۇرمىسىنان حاباردار ەتەتىن كەرەكتى دەتالدار.
بالالارعا ارنالعان اڭگىمەلەرىندە جازۋشىنىڭ تاعى ءبىر قوزعايتىنى –دەنساۋلىققا قاتىستى ماسەلەلەر. ءبىر ۇيگە ەمشى-قۇشىناش كەلىپ, اۋىرعان ايەلدىڭ ىسىگىن ەمدەيدى. جازۋشىنىڭ اكتسەنت سالا وتىرىپ باياندايتىنى – ەشقانداي دەزينفەكتسيا جاساماستان, كەسەلدى جەرگە پىشاقتى تىعىپ العانى, ودان كەيىن ىسىكتىڭ ودان ارمەن كۇپ بولىپ ءىسىپ كەتكەندىگى. بۇعان كۋاگەر بولعان كىسى شىداي الماي, اقىرى دارىگەر شاقىرتادى, بىراق اۋرۋدىڭ ۋاقىتى ءوتىپ كەتكەننەن كەيىن, قانىنا باسقا نارسە ارالاسىپ, ناۋقاس ايەل گانگرەنادان قايتىس بولادى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا اۋىل مۇعالىمى قاراپ جاتپاي, جاڭاعى قۇشىناشتى جاۋاپقا تارتۋى دا زاڭدى. اڭگىمەنىڭ تۇپكى يدەياسى – ەسكى قازاقى ومىردەگى مەديتسينانىڭ نەگىزىن بىلمەستەن, ەم جاسايتىن كەيبىر دۇمشەلەردى سىن ساداعىنا ءىلۋ.
سونىمەن بىرگە تاعى ءبىر نەگىزگى تاقىرىبى – ساحارادا جايىلىپ جاتقان كوشپەلى جۇرتتىڭ جەرىنە دەندەپ ەنە باستاعان وركەنيەت فاكتورلارىنىڭ كورىنىستەرى. ماسەلەن, «پوسەلوك ۆ ناشەي ۆولوستي» دەگەن اڭگىمەنىڭ مازمۇنى ء«بىزدىڭ بولىسىمىزدا بۇرىن تۇراقتى ەلدى مەكەندەر بولماعان. جۇرتشىلىق تەك كوشىپ-قونىپ ءجۇردى. بولىسىمىزدا پوسەلوك وتكەن جىلى عانا سالىندى» دەگەن سىڭايدا بولىپ كەلەدى.
«جەتكىنشەك» اتتى وقۋلىعىنا ەنگەندەردىڭ باسىم بولىگى – تانىمدىق اڭگىمەلەر. ىشىندە ۇيرەنشىكتى ءمىنىس كولىكتەرىن زاماناۋي تەحنيكالىق كولىكتەرمەن سالىستىرا وتىرىپ سيۋجەت وربىتەتىن ەرتەگىسى دە بار.
ءبىر اۋىز سوزبەن ايتقاندا, ۇلى جازۋشىنىڭ وقۋشى بالالارعا ارنالىپ, ورىس تىلدە جازىلعان شاعىن اڭگىمەلەرىنىڭ نەگىزگى بولىگى 1929 جىلى جارىق كورگەن وقۋلىققا ەنگەن. وسى اتالعان شىعارمالاردى دالەلگە كەلتىرە وتىرىپ, مۇحاڭدى «بالالار ادەبيەتىنە ارالاسقان, بىراق بۇل سالاداعى شىعارمالارىنىڭ ءبىرازىن ورىس تىلىندە جازعان» دەپ تۇجىرىمداعانىمىز دۇرىس.
نۇرداۋلەت اقىش,
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى
