– باقىتجان سەلماق ۇلى, ءسىز دە ازيانىڭ كلۋبتىق چەمپيوناتى قازاقستاندا وتەتىنى جايىنداعى جاڭالىقتى ەستىگەنىڭىزدە قۋانعان بولارسىز؟
– ارينە, عۇلاما اقىن, ۇلى ويشىل, دانىشپان اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ تۋعان جەرىندە سارى قۇرلىقتىڭ ەڭ ۇزدىك ۆولەيبولشىلارى سايىسقا تۇسەتىنىن ەستىگەندە مەن دە قاتتى قۋاندىم. بۇعان دەيىن دە ءدال وسى دودانىڭ قازاقستاندا ءۇش مارتە ۇيىمداستىرىلعانى بەلگىلى. انىقتاپ ايتساق, ول باسەكەلەر 2004 جىلى الماتىدا جانە 2017 مەن 2018 جىلدارى وسكەمەندە ءوتتى. الاتاۋ باۋرايىندا «راحات» تەڭدەسسىز دەپ تانىلسا, قالعان جارىستاردا جەرلەستەرىمىز جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلە المادى. سول سوڭعى ەكى باسەكەدە جىبەرگەن ولقىلىقتىڭ ورنىن جەرلەستەرىمىز سەمەيدە تولتىرادى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىرمىز.
– بىلتىر تايلاندتا «التاي» قارسىلاس شاق كەلتىرمەي, التىننان القا تاقتى. الداعى جارىستا قاتارىنان ەكىنشى مارتە باس جۇلدەنى ولجالاۋعا جەرلەستەرىمىزدىڭ مۇمكىندىگى بار ما؟
– «التايدىڭ» مىقتى كوماندا ەكەنىنە ەش ءشۇبا كەلتىرمەيمىن. بىراق بىلتىر كوروناۆيرۋس ىندەتى كۇللى الەمدى ابىگەرگە سالعاندا جاپونيا, قىتاي جانە وڭتۇستىك كورەيانىڭ ۆولەيبولشىلارى اتالعان جارىسقا قاتىسۋدان باس تارتقانىن ەستەن شىعارماعان ءجون. وسى جايتتىڭ وزىنەن-اق تاي ەلىندە باسەكەلەستىك دەڭگەيى تومەن بولعانىن بايقايمىز. ال بۇل جولى قازاقستانعا بىرقاتار مىقتى ۇجىمدار كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. سوندىقتان دا سەمەيدەگى جارىستا توپ جارۋ وسكەمەندىكتەرگە وڭايعا سوقپايتىنى انىق.
– بىلتىر «التاي» قۇرلىقتىڭ ەڭ ۇزدىك كومانداسى رەتىندە الەم چەمپيوناتىندا كۇش سىناسۋ قۇرمەتىنە يە بولدى. الايدا انكارادا كوش سوڭىندا قالىپ قويدىق. ال جەڭىس تۇعىرىنا تەگىستەي ەۋروپالىقتار كوتەرىلدى. وسى جايت قارت قۇرلىقتىڭ وكىلدەرى ازيالىقتارعا قاراعاندا الدەقايدا الىمدى ەكەنىن اڭعارتىپ تۇرعانداي.
– البەتتە! جالپى 1991 جىلدان بەرى الەم چەمپيوناتىنىڭ جالاۋى 14 مارتە جەلبىرەسە, سونىڭ ۇشەۋىندە عانا وڭتۇستىك امەريكانىڭ قىزدارى وزدى. سوڭعى رەت ولار وسىدان 10 جىل بۇرىن باس جۇلدەنى ولجالاعان ەدى. ودان بۇرىن دا جانە ودان كەيىنگى جارىستاردا دا ەۋروپالىقتاردىڭ الدىنا ەشكىم تۇسە المادى. انكارادا دا ءدال سول جاعداي قايتالاندى. اسىرەسە بىزگە تۇركيانىڭ «ۆاكىفبانك» پەن يتاليانىڭ «يموكو ۆوللەي» اراسىنداعى فينالدىق سايىس قاتتى ۇنادى. سول ويىندى تامسانا تاماشالادىق. باسەكە باسىنان اياعىنا دەيىن وتە شيەلەنىستى ءوتىپ, تارازى باسى ۇزاق ۋاقىت تەڭسەلىپ تۇردى. ەكى كوماندانىڭ ويىنشىلارى دا الاڭدا ءار ۇپاي ءۇشىن جاندارىن سالدى. ازيادان كەلگەن كوماندا مۇشەلەرىنىڭ بويىنان ءدال وسىنداي وجەتتىك پەن تاباندىلىق بايقالمادى. سونىمەن قوسا, قارت قۇرلىق وكىلدەرىنىڭ فيزيكالىق دايارلىقتارى دا وتە كۇشتى ەكەنى كوزگە ۇرىپ تۇردى.
– قالاي بولعاندا دا كلۋبتىق جارىستاردا ءبىزدىڭ قىزدار جاقسى ناتيجە كورسەتىپ جۇرگەنىنە ەشكىم داۋ ايتا الماس. ال ۇلتتىق كوماندامىزدىڭ وسى دەڭگەيدەن كورىنۋىنە نە كەدەرگى؟
– جەكەلەگەن كلۋبتاردىڭ ساپىندا لەگيونەرلەر بار. سولار كەيبىر ۇجىمداردى ورگە سۇيرەپ ءجۇر. ال ۇلتتىق كوماندامىز ەلەۋلى تابىستارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن, ءبىرىنشى كەزەكتە, ءوز ورەندەرىمىزدى تاربيەلەۋىمىز كەرەك. سوندا ناتيجە بولادى.
– ەلىمىزدەگى ەرلەر ۆولەيبولىنىڭ دەڭگەيى جايىندا نە ايتار ەدىڭىز؟ وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جانە جەتپىسىنشى جىلدارى الماتىنىڭ «بۋرەۆەستنيگى» كسرو چەمپيونى اتانىپ, ەۋروپا چەمپيوندارى كۋبوگىن ەكى مارتە ولجالادى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا «ازامات» ازيا بىرىنشىلىگىندە دارا شىقتى. جەڭىسپەن ورىلگەن سول ءداستۇر كەلەشەكتە ءوز جالعاسىن تابادى دەپ ويلايسىز با؟
– وتە قيىن سۇراق. ءدال وسىنداي وگىز اياڭ جۇرىسپەن الداعى جىلدارى «بۋرەۆەستنيك» نەمەسە «ازاماتتىڭ» دەڭگەيىنە جەتۋىمىز نەعايبىل. ول ءۇشىن ءالى كوپ ەڭبەكتەنۋ كەرەك.
– راسىندا دا, سوڭعى جىلدارى قازاقستان ۆولەيبولىندا ىلگەرىلەۋ بايقالمايدى. ۋاقىت وزعان سايىن العا جىلجۋدىڭ ورنىنا كەرى كەتىپ بارامىز. سول تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن كورىپ تۇرسىز با؟
– باسشىلىق پەن باپكەرلەر تاراپىنان «وتاندىق ۆولەيبولدى ورگە سۇيرەيمىن» دەگەن شىنايى نيەت بولسا, جاعدايدى تۇزەۋدىڭ جولى كوپ. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر جانە ستۋدەنتتەر سپورتىن جانداندىرۋعا باسا نازار اۋدارۋ قاجەت. ەل-ەلدە, جەر-جەردە ۇيىرمەلەردى كوپتەپ اشىپ, بۇل ىسكە بىلىكتى باپكەرلەر تارتساق يگى. ەكىنشىدەن, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازالاردى نىعايتۋ كەرەك. شىنى كەرەك, بۇل جاعىنان ۇياتتىمىز. ۇشىنشىدەن, شەتەلدىك مامانداردىڭ كومەگىنە سۇيەنۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. ءوز باسىم وسى كۇنگە دەيىن سىرتتان كەلگەن باپكەرلەردىڭ بىردە-بىرەۋىنىڭ «قازاقستان ۆولەيبولىن قالاي دامىتسام ەكەن؟» دەپ باس قاتىرىپ جۇرگەنىن كورمەدىم. ولاردىڭ ويلايتىندارى – تەك قاراقان باسىنىڭ قامى. كەلىمسەكتەر قاجەتتى قاراجاتتى قالتالارىنا سالعاننان كەيىن تۋعان جەرلەرىنە تايىپ تۇرادى. وزدەرىڭىز ايتىڭىزدارشى, شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستان ۆولەيبولىنىڭ دەڭگەيى ءوستى مە؟ جەرلەستەرىمىز حالىقارالىق ارەنادا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي تابىستارعا قول جەتكىزە الدى ما؟ جوق, «باياعى جارتاس – سول جارتاس» كۇيىندە.
ءبىزدىڭ ەلدە ءوز ءىسىن جان-تانىمەن جاقسى كورەتىن, كاسىبىنە ادال, بويىندا پاتريوتتىق رۋحى بار, ۆولەيبول ونەرىنىڭ «وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىققان» مىقتى باپكەرلەر جوق ەمەس. ەڭ الدىمەن, كەلىمسەكتەرگە ەمەس, جەرلەستەرىمىزگە جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. ولار جاعدايدى وزگەرتە الادى. ال قازاقستاندا ءبارى كەرىسىنشە. فەدەراتسيا باسشىلارى قيت ەتسە شەتەلدەن ماماندار شاقىرتىپ الەك.
– شەتەلدەن بىلىكتى باپكەرلەر شاقىرتۋ الەمدە بار تاجىريبە عوي. سىزگە ونىڭ نەسى ۇنامايدى؟
– ءيا, ول پىكىرىڭىزبەن كەلىسەمىن. ەگەر سىرتتان كەلگەن ماماندار, شىن مانىندە, ءبىلىمدى ءارى بىلىكتى بولسا, وندا اڭگىمە باسقا. ونداي قۇندى قادرلاردى قۇشاق جايا قارسى الاتىن ەدىك. بىراق بىزگە كەلىپ جاتقاندار مىقتىلاردىڭ ساناتىنان ەمەس. ولاردىڭ بارلىعى دا ورتاڭقول باپكەرلەر. ونداي ماماندار وزىمىزدە دە جەتىپ ارتىلادى. اسىرەسە ۇلتتىق قۇرامانىڭ باس باپكەرىن تاعايىنداۋ كەزىندە وسى ماسەلەگە مۇقيات بولۋ قاجەت. ويتكەنى وزگەلەر ءۇشىن قازاقستان سپورتىنىڭ ابىرويى مەن مارتەبەسىنىڭ قۇنى كوك تيىن. وسى ورايدا, مىنا ءبىر دەرەكتى العا تارتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن: 2016 جانە 2021 جىل-
دارى وتكەن سوڭعى ەكى وليمپيا ويىندارىنىڭ ايەلدەر اراسىنداعى سايىسىندا قىتاي مەن اقش قۇرامالارى التىننان القا تاقتى. اتالعان كوماندالاردىڭ ەكەۋىن دە جەرگىلىكتى ماماندار باپتادى. قىتاي سپورتشىلارىن لا پين, امەريكالىقتاردى كارچ كيرالي جاتتىقتىردى. ەرلەردىڭ جاعدايى دا ءدال سولاي. ريو-دە-جانەيرودا دارا شىققان برازيليالىقتارعا بەرناردو رەزەندە, توكيودا توپ جارعان فرانتسۋزدارعا لوران تيي جەتەكشىلىك ەتتى. مىنە, ءوز ماماندارىنا سەنىم ارتقان كوماندالاردىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارى وسىنداي!
– 2010-2011 جىلدارى ءسىز قازاقستاننىڭ ايەلدەر قۇراماسىنىڭ باس باپكەرى بولدىڭىز. سول كەزدە وتانداستارىمىز ءوز تاريحىندا تۇڭعىش رەت ازيا ويىندارىندا جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلىپ, بارشا جانكۇيەردى قۋانتقان ەدى. بىراق بۇل قىزمەتتە ءسىز ۇزاق تۇراقتامادىڭىز. نەگە؟
– 2010 جىلى ۇلتتىق كوماندانىڭ باس باپكەرى بولىپ تاعايىندالعاننان كەيىن وزىمە جۇكتەلگەن مىندەتتى ابىرويمەن اتقارۋ ءۇشىن كوپ ەڭبەكتەندىم. ىزدەندىم. جاتتىعۋ جۇيەسىنە جاڭاشىلدىق ەنگىزدىم. ءتارتىپ پەن تالاپتى باستى نازاردا ۇستادىم. ناتيجەسى جامان بولعان جوق. سول جىلى قىتايدىڭ گۋانجوۋ قالاسىندا الاۋى تۇتانعان جازعى ازيا ويىندارىندا قولا مەدالدى جەڭىپ الدىق. وعان دەيىن دە, ودان كەيىن دە قازاقستاننىڭ ۆولەيبولشىلارى ازيادادا جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلگەن ەمەس. وسى ورايدا, ەڭبەگىم لايىقتى باعالانۋى كەرەك ەدى. بىراق ءبارى كەرىسىنشە بولدى. ءتۇرلى سىلتاۋدى جەلەۋ ەتكەن رەسپۋبليكا ۆولەيبول فەدەراتسياسىنىڭ باسشىلارى كوپ ۇزاماي مەنى بۇل قىزمەتتەن بوساتتى. نە سەبەپتى ەكەنىن ءوزىم ءالى دە تۇسىنە الماي ءجۇرمىن.
– ودان كەيىن دە باپكەرلىك كاسىپتەن قول ۇزبەگەن بولارسىز؟ قازىرگى قىزمەتىڭىز قانداي؟
– ءبىراز ۋاقىت «تاراز» بەن «التاي» كلۋبتارىن جاتتىقتىردىم. كوپ ۇزاماي رەسەيدەن شاقىرتۋ الىپ, سول ەلدىڭ سۋپەرليگاسىندا ونەر كورسەتەتىن كالينينگرادتىڭ «لوكوموتيۆ», ساراتوۆتىڭ «پروتون» جانە كراسنويارسكىنىڭ «ەنيسەيىن» باپتادىم. قازىرگى كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترىلىگىنە قاراستى ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق دەنە شىنىقتىرۋ ورتالىعىندا ەڭبەك ەتىپ جاتقان جايىم بار.
– اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
انىقتاما:
باقىتجان بايتورەەۆ 1967 جىلى الماتى قالاسىندا تۋعان. 1986-2002 جىلدار ارالىعىندا قازاق كسر-ءى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قۇراما كوماندالارىنىڭ نامىسىن قورعادى. ءار جىلدارى الماتىنىڭ «دوروجنيگى» مەن «ازاماتى», فرانتسيانىڭ پۋك پەن پسج (پاريج), «بوردو» (بوردو) جانە رەسەيدىڭ «ساموتلور» (نيجنەۆارتوۆسك) مەن «اۆتوموبيليست» (سانكت-پەتەربۋرگ) كلۋبتارىنىڭ ساپىندا ونەر كورسەتتى.
دۇنيەجۇزىلىك ۋنيۆەرسيادانىڭ قولا جۇلدەگەرى, كسرو كۋبوگىنىڭ يەگەرى, ازيانىڭ كلۋبتىق چەمپيوناتىنىڭ جەڭىمپازى, ازيا بىرىنشىلىگىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى اتانىپ, فرانتسيا مەن رەسەي چەمپيوناتتارىندا بىرنەشە رەت جۇلدەگەرلەر قاتارىنان كورىندى. 1993 جىلى ازيانىڭ ەڭ ۇزدىك ۆولەيبولشىسى اتاعىن يەلەنىپ, ازيانىڭ كلۋبتىق چەمپيوناتىنىڭ شارتتى قۇراماسىنا ەندى. 1993/1994 جىلدارداعى ماۋسىمدا فرانتسيا بىرىنشىلىگىنىڭ ەڭ ۇزدىك قابىلداۋشىسى بولىپ تانىلدى.
اڭگىمەلەسكەن
عالىم سۇلەيمەن,
«Egemen Qazaqstan»
