كەمتاردىڭ ءۇيى كەڭ بولسا ەكەن

كەزدەسۋ بارىسىندا مۇمكىن­دىگى شەكتەۋلى وتباسىلارعا مەملە­كەت تاراپىنان تەگىن باسپانا بەرۋ, يپوتەكالىق نەسيە الۋ جولدارىن جەڭىلدەتەتىن مۇمكىندىكتەر قاراس­­تىرۋ ماسەلەلەرى قوزعالدى. قۇ­زىر­لى ورىندارعا مۇڭ-مۇق­تا­جىن ايتۋعا كەلگەن اتا-انالاردىڭ ءبارى كوپتەن بەرى باسپانا كەزەگىندە تۇر. الايدا قالالىق اكىمدىكتىڭ كەزەگىنە تىركەلگەندەردىڭ ۇزىن-ىرعاسى 12 مىڭنان اسىپ كەتەدى. وسىدان 2-3 جىل بۇرىنعى بۇل تسيفر ءالى سول قالپىندا, نە كەمى­مەيدى, نە كوبەيمەيدى. ونىڭ ىشىن­دەگى جەتىمدەر, كوپبالالى وتبا­سىلار مەن سوعىس ارداگەرلەرى عانا جەكە سانات بولىپ ەسەپتەلەدى. قال­­عاندارى «الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن تۇرعىندار» دەگەن ساناتتاعى مۇقتاجدارمەن بىرگە جالپى كەزەكتە تۇر. مۇنداي جاعدايدا مۇم­كىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ مەم­لەكەت قارجىسىنا سالىنعان تۇر­عىن ۇيگە تاياۋ جىلدارى كىرە قويۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنى انىق.

– جانايقايىمىزدى ەشكىم ەستىپ, ەسكەرمەيدى. جاعدايى­مىز­دىڭ مۇشكىل ەكەنىن ايتىپ, ءبىزدى باسپانا كەزەگىنە جەكە سانات رە­تىندە تىركەۋدى ءوتىنىپ ينفرا­قۇرى­لىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنە دە حات جازدىق. بىراق قولداۋ بول­مادى. قالا اكىمى اۋعان سوعى­سى­نىڭ ارداگەرلەرى دە جەكە سانات سۇراپ جۇرگەنىن, بىراق ولار ءۇشىن ەشكىم ەرەكشە كەزەك جاساپ بەر­مەيتىنىن جەتكىزدى. ال ءبىزدىڭ تۇر­مىس جاعدايىمىز كۇننەن-كۇن­گە قيىنداپ بارادى. مەملەكەت بەرەتىن ازىن-اۋلاق جاردەماقىمەن قاي جىرتىعىمىزدى جامايمىز؟ شىنىمىزدى ايتساق, نە ىستەرى­مىزدى بىلمەيمىز. ايتەۋىر ءبىر كۇندەرى بىزگە دە مەملەكەت مەيى­رىم تانىتىپ, كەزەگىمىزدىڭ جەدەل­دەۋى­نە ىقپال ەتىپ قالار دەگەن ولمەيتىن ۇمىتپەن ءجۇرمىز, – دەيدى كەمتار بالا تاربيەلەپ وتىرعان جالعىزباستى انا يۋليا كيم. 

مۇقتاج انالاردىڭ ماسەلەسىن شەشۋدىڭ تاعى ءبىر مۇمكىندىگى – وڭىر­دە ىسكە اسىرىلىپ جاتقان «با­قىتتى وتباسى» باعدارلاماسى. باع­دار­لاما تولىق ەمەس وتباسى­­لار مەن كوپبالالى نەمەسە زاعيپ بالا تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلاردى باسپانامەن قامتۋدى كوز­دەي­دى. «وتباسى بانكى» وكىلدەرى­نىڭ ايتۋىنشا, بۇل باعدارلاما­عا قاتىسقىسى كەلەتىن تۇرعىندار ءوتىنىش جازعان سوڭ, اكىمدىك بەرگەن جولدامامەن اتالعان بانككە بارادى. الايدا بانك تولەم قابىلەتى بار ەكەنى انىقتالعان تۇرعىندارعا عانا 20 جىلدىق مەرزىمگە نەسيە بەرەدى. باعدارلاماعا قاتىسۋشى ءۇيدى ءوزى تاڭداپ, پاتەر قۇنىنىڭ 10% -ىنا شاق مولشەردە باستاپقى جارنا تولەيدى. جىلدىق سىياقى مولشەرى – 2%.

قولىندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ءسابيى بار گۇلنار باگينسكايا مەملەكەتكە قول جايىپ وتىرعانشا, شاما جەتسە يپوتەكاعا پاتەر الۋ دۇرىس ەكەنىن, بىراق وعان مۇم­كىن­دىگى جەتپەيتىنىن ايتادى. الاي­دا مۇقتاج انا كىشكەنتاي قى­زىن قالدىراتىن جاقىنى جوق بول­عان­دىقتان, جۇمىسقا شىعا ال­ماي وتىر. ال «باقىتتى وتباسى» باعدارلاماسى بويىنشا يپو­تە­كالىق نەسيە رەسىمدەۋ ءۇشىن تۇراقتى تابىس, رەسمي جۇمىس ورنى نەمەسە تابىس تاۋىپ وتىرعان كەپىل ادام بولۋ كەرەك. گۇلناردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋعا مۇمكىندىگى جوق, ال بانككە كەپىل بولۋ دەگەن ۇزاق مەرزىمدى جاۋاپكەرشىلىكتى كوتەرى­سەتىن جاقىن تۋىس تابۋ قيىن. ويتكەنى اركىمنىڭ وتباسى, بالا-شاعاسى, تىرشىلىگى بار. مۇق­تاج­­داردىڭ وكىنىشىنە قاراي, اي سا­يىن مەملەكەت بەرىپ وتىرعان جاردەم­اقى تابىس كوزىنە جاتپايدى.

اتا-انالاردىڭ ءبىرى بانك وكىلدەرىنەن «مەن دەپوزيت اشىپ, قولدان كەلگەنشە اقشا جيناپ جاتىرمىن. الايدا بانكتەرى­ڭىز ءبارىبىر باسپانا الا الماي­سىز دەگەندى ايتىپ وتىر. ءبىز ءوزى­مىز جالداپ وتىرعان پاتەرگە اي سايىن 80 مىڭ تەڭگە تولەيمىز. ماعان بۇل اقشانى جالدامالى پا­تەرگە تولەگەنشە, ءوز پاتە­رى­مە جۇم­ساعانىم ءتيىمدى ەمەس پە؟ وسى مۇمكىندىكتى نەگە قاراس­تىر­ماسقا؟» دەپ سۇرادى.

«وتباسى بانكىنىڭ» كەڭەسشىسى تويجان ەدرەسوۆ نەسيە بەرۋدىڭ ءتارتىبىن مەملەكەت بەلگىلەيتىنىن, سوندىقتان بانك وعان ەشقانداي وزگەرىس ەنگىزە المايتىنىن العا تارتتى. بىراق بانك ماماندارى ءار تۇرعىننىڭ باسىنداعى جاعدايدى جەكە تالداپ, سارالاپ, ەكى جاققا دا ءتيىمدى وڭتايلى جول ىزدەپ تابۋعا ىنتالى ەكەن.

– مۇنىڭ سىرتىندا, بىزدە باستاپقى جارناسى 10% بولاتىن «شاڭىراق» باعدارلاماسى بار. بۇل باعدارلاما بويىنشا جاڭا سالىنىپ جاتقان «قوناي», «بەرەكە» شاعىن اۋداندارىنداعى الەۋمەتتىك تۇرعىن ۇيلەردىڭ ءبىر شار­شى مەترى 140 مىڭ تەڭگە تۇرا­دى. ماسەلەن, ءبىر بولمەلى پاتەردىڭ باعاسى 6-7 ملن تەڭگەگە شىعادى. مۇنىڭ 10 پايىزىن, ياعني 600-700 مىڭ تەڭگە جيناۋعا سىزدەردىڭ مۇمكىندىكتەرىڭىز جەتەدى عوي دەپ ويلايمىن, – دەدى بانك كەڭەسشىسى.

بانك مامانى ۇسىنعان تۇرعىن ۇيلەردىڭ باعاسى كوڭىلگە قوناتىن­داي بولىپ كورىنگەنىمەن, اتا-انا­لاردىڭ ءبىرازى جاڭا سالىنىپ جاتقان شاعىن اۋدانداردىڭ تۇرعان ورنى قولايسىز دەگەندى ايتتى. ويتكەنى مۇگەدەك بالالاردىڭ تىر­كەلگەن ەمحانالارى بار. وعان ءجيى بارىپ تۇرۋ قاجەت. ال قوس­تانايدان شالعاي جاتقان «قوناي» شاعىن اۋدانىندا قازىر ەكى-ءۇش ءۇي قالقايىپ تۇرعانى بولماسا, ەشقانداي ينفراقۇرىلىم جوق.

بانك ماماندارىنىڭ ايتۋىن­شا, قازىر مۇقتاج وتباسىلار­دى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ­دىڭ تاعى ءبىر جاڭا مۇمكىندىگى قاراس­­تىرىلىپ جاتىر. مامىر ايى­نان باستاپ مۇقتاج جاندار تۇرىپ جاتقان جالدامالى پاتەر تولەمىنىڭ تەڭ جارتىسىن «وتباسى بانكى» ارقىلى سۋبسيديالاۋدى كوزدەيتىن «50:50» باعدارلاماسىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. اتالعان باعدارلاماعا قاتىسۋشى باسپانا كەزەگىنە رەسمي تىركەل­گەن, ءوزى قازىر تۇرىپ جاتقان ءۇي يەسى­مەن پاتەر جالداۋ تۋرالى شارت­قا وتىر­عان مۇقتاج ادام بولۋى شارت. ولاردىڭ پاتەراقىسىنىڭ جار­تىسىن مەملەكەت تولەپ بەرىپ وتى­رادى. وسىلايشا, مۇقتاج جان­دار ءوز ءۇيى – ولەڭ توسەگىنە قول جەتكىزگەنشە, مەملەكەتتىڭ كومە­گىنە ارقا سۇيەيدى. الايدا بۇل باع­دارلاماعا كەمتار بالا تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلاردىڭ ءبارى بىر­دەي قاتىسا المايتىن كورىنەدى. مى­سالى, مۇگەدەك ءسابيى بار جا­س­ۇلان ينگاەۆ قوستانايداعى جال­­­دامالى پاتەرلەردىڭ باعا­سى قىمبات بولعاندىقتان, قالا شەتىن­دەگى ساياباقتاردىڭ بىرىندە ءۇي جالداپ تۇرادى. تاياۋدا مەنشىك يەسىنە «50:50» باعدارلاماسىنىڭ شارتىن كورسەتىپتى.

– مەن تۇرىپ جاتقان ءۇيدىڭ قوجايىنى مۇنىمەن كەلىسپە­دى. ويتكەنى جەكە شوتىنا مەملەكەت تولەيتىن پاتەراقىنىڭ جارتى اقشاسى ءتۇسىپ وتىرۋ ءۇشىن ول جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلۋ كەرەك ەكەن. جانە اي سا­يىن كاسىپكەر رەتىندە 12 مىڭ تەڭگە تولەپ وتىرۋى كەرەك. سوندىقتان پاتەرىن جالعا بەرۋشىلەر مۇنداي ۇسىنىستان ات-تونىن الا قاشادى, – دەدى جاسۇلان.

كەزدەسۋگە كەلگەندەردىڭ ىشىندە اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان ءارى مۇگەدەك بالا تاربيەلەپ وتىرعان انالار دا بار.

– مەنىڭ قىزىم جاتاردا مەنىڭ جانە كىشكەنتاي باۋىرىنىڭ اماندىعىن تىلەيدى دە, «و, قۇداي, بىزگە باسپانا بەرە گور!» دەپ ۇيقىعا كەتەدى. كۇن سايىن كەمتار قىزىنان مۇنداي ءسوزدى ەستۋدىڭ قانشالىقتى اۋىر ەكەنىن سىزدەر بىلمەيسىزدەر. بىزگە مەملەكەت ەڭ بولماسا بالالارىم ەسەيىپ, اياق­تانىپ كەتكەنشە ۋاقىتشا تۇراتىن پاتەر قاراستىرىپ كورسە ەكەن, – دەدى نادەجدا رەريح.

ءبىر ەرەكشەلىگى, بالانىڭ مۇ­گە­دەك­تىگىنە بەرىلەتىن جاردەم­اقى يپوتەكا الاردا تابىس كوزى بولىپ سانالماعانىمەن, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك بەرىلەردە ناعىز جۋان تابىستىڭ ءوزى بولىپ ەسەپتەلەدى. سوندىقتان بەلگى­لەنگەن سومادان 1-2 مىڭ تەڭگە ارتىق الاتىن كەمتار بالالاردىڭ اتا-انالارى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەككە قول جەتكىزە الماي وتىر.

– كوپبالالى انالارعا بەرى­لەتىن الەۋمەتتىك كومەك تۇرلەرىن ءبىز­دىڭ دە العىمىز كەلەدى. بىراق اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك پەن جىلى­نا ءبىر رەت بەرىلەتىن ءبىر رەت­تىك تولەمدى الا المايمىز. باس­قا بىرەۋدىڭ پاتەرىن جالداپ وتىر­عان­دىقتان تۇرعىن ۇيگە بەرىلەتىن كومەكتەن دە قاعىلىپ وتىرمىز, – دەيدى اشىنعان انالار.

كەزدەسۋ سوڭىندا قالا اكىم­دىگىنە قاراستى تۇرمىستىق قاتى­ناستار ءبولىمىنىڭ باس مامانى ساميعا بۇقىباەۆا جوعارىداعى قۇزىرلى ورىندارعا ارنايى حات جازىپ, جيىنعا قاتىسقان اتا-انالاردىڭ شاعىم-تىلەكتەرىن جەتكىزەتىنىن ايتتى.

قوستاناي وبلىسى