تۇلعالار تۋىستاستىعى

قازاق مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنىڭ ايگىلى تۇلعاسى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى مەن شىن ماعىناسىندا «جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن بىلگەن» دەگدار, وڭتۇستىكتەن شىققان اتاقتى بەكاسىل حازىرەتتىڭ رۋحاني قارىم-قاتىناسى تۋرالى دەرەك ءباسپاسوز بەتىندە سوڭعى جىلدارى عانا جاريالاندى. ول كەزىندە ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ءوز قولىمەن قاعازعا ءتۇسىپ, كەيىننەن شاكىرتى يمانعالي مانەن ۇلىنا مۇراعا قالعان جازبا بولاتىن. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى وتكەن جىلعى قاراشا ايىنىڭ 27-سىندە «قازاق بالاسى وقىدىم, توقىدىم دەسە دە بەكاسىل حازىرەت بولا ما؟» دەگەن تاقىرىپپەن جاريالاعان ماتەريالدا بۇل قۇندى دەرەكتىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن نە ءۇشىن جارىققا شىقپاعانى دا تۇسىندىرىلگەن. ءبىز ونىڭ ءبارىن تاپتىشتەپ جاتپايمىز, تەك دۇنيەنىڭ ءىلىمىن ۇيرەنگەن بەكاسىل حازىرەت پەن جۇرتى «ءماشھۇر» اتاندىرعان ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ قارىم-قاتىناسىنا ايعاق بولاتىن تاعى دا قۇندى دەرەكتەردىڭ تابىلعانىن, بەكاسىل بابا مۇراسىنىڭ وقىرماندارىمەن قايتا قاۋىشىپ, تاعى دا ەكى توم بولىپ جارىققا شىققانىن حابارلاعىمىز كەلەدى. جۋىردا وسى جاعدايلارعا وراي ەلورداداعى «نازارباەۆ ورتالىعىندا» بەلگىلى عالىم, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ تۇڭعىش سپيكەرى ومىربەك بايگەلدي, بەكاسىل اۋليەنىڭ تىكەلەي ۇرپاعى, گەنەرال ەرجان يساقۇلوۆ, بەلگىلى ءدىنتانۋشى-عالىم ابدۋللا جولداس ۇلى جانە باياناۋىلدىق ولكەتانۋشى التىنبەك قۇرمانوۆ جينالىپ, قازاقتىڭ ءىلىم-بىلىمگە جەتىك تۇلعالارى تۋرالى وي ءبولىستى. كەڭەس وكىمەتى داۋىرىندە بەك-بيلەر مەن كوسەمدەردىڭ اجۋاعا اينالىپ, كەرەك دەسەڭىز كەيبىرىنىڭ كورگەن تۇستەي ۇمىتىلعانى, ال جالپى قازاق تاريحىنىڭ كەڭەستىك ساياساتتىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويعانى راس. بۇل تۋرالى عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ جاقسى ايتىپ ءوتتى. «ءبىز ۋىزعا جارىماي وسكەن ۇرپاقپىز. دۇنيە ءجۇزىنىڭ تاريحىن وقىعان قازاق ءوز تاريحىن جارىتىمدى وقي العان جوق. تاريحي دۇنيەلەر ەندى-ەندى عانا اشىلىپ جاتىر. ءوز باستاۋىمىزبەن, اسىل مۇرالارىمىزبەن ەندى-ەندى قاۋىشىپ جاتىرمىز. ونىڭ ءبىرى بەكاسىل بابانىڭ «جۇلدىزناما» كىتابى. 2003 جىلى شىققان «جۇلدىزناما» كىتابىندا حازىرەتتىڭ ءوز قولجازباسى قوسا جاريالاندى», دەگەن م.جولداسبەكوۆ كىتاپ تۇساۋكەسەرىنىڭ سوڭى كونفەرەنتسياعا ۇلاسقانىن, ونداعى باياندامالار « ۇلى دالانىڭ مۇرالارى» دەگەن اتپەن جيناق بوپ شىققانىن ايتتى. سونداي-اق, قازىرگى تاڭدا بەكاسىل بيبولات ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعى زەرتتەلۋ ۇستىندە ەكەنىن, ال حازىرەتتىڭ ءوزى تۋرالى قالامگەر مامىتبەك قالدىباي ۇلى «بەكاسىل اۋليە», «ساحارا عۇلاماسى» اتتى كىتاپتار جازعانىن اتاپ ءوتتى. بەكاسىل بيبولات ۇلىنىڭ «جۇلدىزناما» ەڭبەگى عىلىمنىڭ فيلوسوفيا, استرونوميا, استرولوگيا, مەديتسينا, پسيحولوگيا, ەتنوگرافيا, فولكلور, ادەبيەتتانۋ جانە ءدىنتانۋ سياقتى سالالارىن قامتىپ, تىرشىلىككە قاجەتتى سان سالالى تاقىرىپتار بويىنشا جازىلعان وي-تۇجىرىمدار, اقىل-كەڭەستەر بەرىلگەن جانە تىلسىمدارعا تولى قۇندى كىتاپ. ول العاش رەت 2003 جىلى ەسكى قولجازبالار مامانى ماقسۇت شافيعي مەن بەلگىلى عالىم, پروفەسسور سارسەنبى ءداۋىت ۇلىنىڭ دايىنداۋىنىڭ ناتيجەسىندە ەل يگىلىگىنە ۇسىنىلعانىمەن, جازبانى زەرتتەۋ ودان كەيىن توقتاپ قالمادى. اتى اتالعان ەكى عالىمنىڭ ءتىسى باتپاعان تۇستارىن بەلگىلى ءدىنتانۋشى, عالىم, شاعاتاي, اراب, پارسى جانە ەسكى تۇركى تىلدەرىنىڭ بىلگىرى ابدوللا جولداستىڭ اۋدارعانى تاعى بار. ول 2011 جىلى «جۇلدىزناما» عيبرات كىتابى» دەگەن اتپەن باسىلىپ شىقتى. كەزدەسۋدە ابدوللا قاجى كىتاپتى اۋدارۋ بارىسىندا ءوزى بىلمەيتىن بۇلاقتىڭ باسىنان شىققانداي بولعانىن, ەشقان­­داي تىلگە ۇقسامايتىن بەلگىلەر تاپقانىن, ءسويتىپ «بۇ جارىقتىق قانشا ءتىل بىلگەن» دەپ تاڭىر­قاعانىن دا باياندادى. «اۋدارما جاساعاندا فاكسي­ميلەسىمەن سالىستىرىپ وتىردىم. نە ءبىر جول ارتىق, نە ءبىر جول كەم شىققان تۇستار بولعان جوق. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جاعداي, قولجازبا اياقتال­ماعان. بۇل ونىڭ جالعاسى بار دەگەندى ءبىلدى­رەدى. قولجازبانى وقۋ بارىسىندا بەكاسىل بيبو­لات ۇلىنىڭ ۇقىپتىلىعى دا كورەر كوزگە كورى­نىپ تۇر. ءبىر كىتاپتاردان العان دەرەكتەرى بولسا, «مى­نانداي كىتاپتىڭ مىنانداي بەتتەرىنەن الىن­دى» دەپ يشارا جاساپ وتىرعان», دەيدى ابدوللا قاجى. كەزدەسۋ بارىسىندا ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ بەكاسىل حازىرەتپەن بايلانىسى تۋرالى اڭگىمەلەگەن التىنبەك قۇرمانوۆ اۋليە تۋرالى جاستايىنان ءبىلىپ وسكەنىن, وعان ءوز اتاسىنىڭ نەمەرە ءىنىسى, ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ شاكىرتى يمانعالي مانەن ۇلىنىڭ سەبەپ بولعانىن باياندادى. «يمانعالي مانەن ۇلى وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى قۋدالانىپ, باياناۋىل ولكەسىنەن قاراعاندى وبلىسىنا كەتكەن. سوندا كوپ جىلدار مۇعالىمدىك قىزمەت اتقارىپ, تەك جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا عانا ەلگە ورالدى. اراب, شاعاتاي تىلدەرىن مەڭگەرگەن ادام بولدى. ول كىسى ماشەكەڭنىڭ قولجازبالارىن ءوزى اۋىزشا ايتىپ, ماعان وسى كۇنگى جازۋىمىزعا ءتۇسىرتىپ وتىراتىن. سول زاماندا ءماشھۇر ءجۇسىپ اتامىزدا بەكاسىل اۋليەنىڭ كىتاپتارى بولىپتى. اتامىز ونى يمانعالي اتامىزعا بەرگەن. مەن سول كىتاپتاردى بەكاسىل اۋليەنىڭ شوبەرەسىنە تابىستاعىم كەلەدى», دەگەن ولكەتانۋشى عالىم بەكاسىل بيبولات ۇلىنىڭ امالدار تۋرالى كىتابىنىڭ 30 پاراعىن, سونداي-اق, حازىرەتتىڭ ءوزى كەزىندە تۇتىنعان اپتيەك قۇراننىڭ جۇرناعىنىڭ كوشىرمەسىن ەرجان يساقۇلوۆتىڭ قولىنا ۇستاتتى. التىنبەك قۇرمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, «پاتشا اعزامعا ءتىل تيگىزدى» دەيتىن اتاقتى ءۇش كىتابى شىققان سوڭ ءماشھۇر ءجۇسىپ ءوز ەلىندە ءبىرشاما ۋاقىت بوي تاسالاپ, وڭتۇستىككە ءۇش-ءتورت رەت ساپار شەككەن. سول ساپارلار بارىسىندا بەكاسىل حازىرەتپەن بىرگە ءجۇرۋى, رۋحاني بايلانىستا بولۋى بىزگە قولجازبالار, كونە كىتاپتار ارقىلى جەتىپ وتىر. ونىڭ ءبىرى بىلتىر گازەتىمىزدە جاريالانعان كولەمدى ماتەريال بولسا, تاعى ءبىرى بەكاسىل اۋليەنىڭ «نۇرلى ورنەكتەر» («زيكزال») كىتابىنا ەنگەن ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى جازعان «جاراتۋشىنىڭ پەرىشتەسى» اتتى ەڭبەك ەكەن. بۇل ءتامسىلدى, وعان قوسا «ۇلسىز پاتشا تۋرالى حيكاياتتى» بەكاسىل حازىرەتتەن تىڭداعانىن ءماشھۇر ءجۇسىپ سول جازباسىندا بايانداعان. ايتا كەتەتىن جايت, بەكاسىل بيبولات ۇلىنىڭ جوعارىدا اتالعان «نۇرلى ورنەكتەر» ەڭبەگى وسىمەن ءۇشىنشى رەت باسپادان جارىق كورۋدە. ونىڭ الدىندا «جۇلدىزناما» دەگەن اتپەن جاريالانعانىن ايتتىق. «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاريحي-رۋحاني مۇرالارىنا ارنالعان كوپتومدىق» جوباسى نەگىزىندە, «قازىنالى وڭتۇستىك» ايدارىمەن باسپادان شىققان جۇزدەن اسا كىتاپتىڭ جەتى تومى بەكاسىل حازىرەتتىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان. بۇل تۋرالى گەنەرال ەرجان يساقۇلوۆ «بابامىزدىڭ «جۇلدىزناما» كىتابى ءالى دە عالىمداردىڭ كۇش جۇمىلدىرىپ, كوز مايىن تاۋىسىپ زەرتتەۋىن قاجەت ەتەتىن ۇلكەن دۇنيە. وندا تىرشىلىككە قاجەتتى ءىلىم-عىلىمنىڭ كوبى شوعىرلانعان. سوندىقتان, باسپادان ءۇشىنشى رەت شىعارۋدى قولعا الدىق. بۇل جولى ءماتىندى ترانسكريپتسيالاپ, قولجازبادان اۋدارعان اراب, تۇركى, شاعاتاي تىلدەرىنىڭ مامانى, ورتالىق ازيا مەن يسلام مەملەكەتتەرىنە تانىمال اۋدارماشى ءزارىپباي ورازباي بولسا, كىتاپتىڭ عىلىمي كەڭەسشىسى ايگىلى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى, ال كىتاپتى باسپاعا دايىنداپ, تۇسىنىكتەرىن جازعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قازىبەك تاجيەۆ. «قازىنالى وڭتۇستىكتىڭ» 119-دان باستاپ جەتى تومى بابامىزدىڭ ەڭبەگىنە ارنالدى. سوڭعى بەس تومى بيىل جارىق كورەدى», دەدى. ەل-جۇرتى «بەكاسىل اۋليە» اتاندىرعان, ءوزى دە بار عۇمىرىن ءىلىم-ءبىلىم مەڭگەرۋمەن, ەلگە كەرەكتى ەڭبەك جازۋمەن وتكىزگەن بەكاسىل بيبولات ۇلىنا ءتيىستى دۇنيەنى بىرقانشا رەت باسپادان شىعارۋمەن, ول تۋرالى كوركەم شىعارمالار جازۋمەن ءىس بىتپەيتىنى تاعى بەلگىلى. كەزدەسۋدە مىرزاتاي جولداسبەكوۆ: «ءماشھۇر ءجۇسىپ تۋرالى بۇل ارادا بولەك توقتالىپ جاتپايىن. ويتكەنى, ول ارنايى ءسوز ەتەتىن تاقىرىپ. ال بەكاسىل اۋليەگە كەلەر بولساق, بۇل كىسىنى جان-جاقتى زەرتتەۋ ءالى قولعا الىنعان جوق. ونى شۇقشيىپ, تاريحتىڭ تاساسىنان ارشىپ الۋ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسى جانە ول ەشقاشان تولاستامايتىن شارۋا», دەدى. بەلگىلى عالىم ونىڭ ارعى-بەرگى زامانداعى ادامزاتتىق دەڭگەيدەگى دانالاردىڭ ءبىرى ەكەنىنە ءشۇبا كەلتىرمەدى. ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, ۇلى دالانىڭ دانا تۇلعالارى اراسىنداعى رۋحاني بايلانىسقا وزەك بولعان وقيعالار تۋرالى باسقا دا قۇندى دەرەكتەر تابىلىپ جاتسا, ونىڭ وقىرمان نازارىنان تىس قالمايتىنى انىق. ال وسى جىلى باسپادان شىعۋى ءتيىس بەكاسىل بيبولات ۇلى مۇرالارىنىڭ, ياعني بەستومدىقتىڭ دا وقىرمانمەن قاۋىشاتىن كۇنى الىس ەمەس. ايگۇل سەيىلوۆا, «ەگەمەن قازاقستان».