بۇگىندە جاسى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنەن اسىپ, توقسانعا بەت العانىمەن ءجۇرىس-تۇرىسى شيراق قاريا مەن الپىستىڭ بەل ورتاسىنداعى جىگىت اعاسىنىڭ ءار كەزدەسۋ سايىن ساعىنىشپەن اعالى-ىنىلىدەي انادايدان ءبىر-بىرىنە قۇشاق اشىپ, شۇرقىراسىپ جاتۋى بىرەۋلەرگە قىزىق كورىنسە, بىلەتىندەردى سۇيسىندىرەدى. قىزىق كورىنەتىنى – ۇلكەنى چەشەن, كىشىسى قازاق. ارالارىنداعى مۇنشالىقتى باۋىرمالدىق سەزىمنىڭ سىرى نەدە ەكەن دەگەن وي اركىمدى تاڭداندىرىپ قالادى.
جاقىنداعى ءبىر جۇزدەسۋلەرى دە وسىلاي بولدى. كىشىسى ۇلكەنىنىڭ قۇرقوپا اۋىلىنداعى ءزاۋلىم ءۇي تابالدىرىعىن اتتاعان بەتتە: «زيا اتا, گۇلاز اجەيدىڭ ناۋقاستانىپ قالۋىن ەستىپ, ءامينا كەلىنىڭىزبەن حال-جاعدايلارىڭىزدى بىلۋگە كەلدىك», دەگەن. سوندا ولاردىڭ داۋىسى قۇلاعىنا جەتكەن توردەگى كەيۋانا: «اينالايىندار-اي, ەكەۋىڭنىڭ الىپ-ۇشىپ جەتەتىندەرىڭدى جۇرەگىم سەزىپ وتىر ەدى. سەندەردى كورۋىم سىرقاتىمدى جەڭىلدەتىپ تاستاعانداي بولدى-اۋ. اناڭ جارىقتىق, قوڭىرقازىمدى جالعىزسىراتپاڭدارشى, كوزدەرىڭنىڭ قيىعىندا ءجۇرسىنشى دەۋشى ەدى. اماناتى ورىندالدى», دەپ كەزەك-كەزەك كەۋدەسىنە قىسۋى ءۇي تولى جان كوڭىلىن تولقىتپاي وتپەدى. ءشۇپىرلەگەن بالا-شاعا اتاسى مەن اجەسىنىڭ قازاقشا اعىل-تەگىل ءسويلەي جونەلۋىنە تاڭ. ورتاعا كەنەتتەن كىرگەن جاندانىسقا قۋانىشتى كەلىندەر داستارقان جايىپ ابىگەر.
كەيبىر جاقىن اعايىنداردىڭ ءوزى ءبىر-بىرىنە سۋىنىپ, جاتباۋىر بولىپ كەتكەندەي قازىرگى كەزدە ءتۇر-ءتۇسى بولەك جانداردىڭ ەجەلدەن ەتەنە تۋىسقاندارداي ءاردايىم وسىلاي تابىسۋى جۇرتقا عاجايىپ كورىنىس. مۇنداي دوستىقتىڭ ءتۇپ تامىرى سوناۋ قيىن-قىستاۋ شاقتا بارشا حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتا ۇشتاسىپ, تەرەڭدەۋى كوپشىلىك بىلە قويمايتىن اڭگىمە بولاتىن. بىلمەگەنگە, وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلگى ەتە ايتۋ ءجون سياقتى.
زيا ۋماروۆ قارتتىڭ ەسكە تۇسىرۋىنشە, كاۆكازدان قازاقستانعا جەر اۋدارىلعاندارىندا 13 جاستا ەكەن. قاقاعان قىستاعى اق قار, كوك مۇزدا شاناعا قىستىرىلعان, ارىپ-اشقان بۇلاردى نۇرا بويىنداعى قازاق اۋىلىنا اكەلىپ تاستايدى. «ءبىزدى ناجميدەن اشۋوۆ دەگەن كىسى ۇيىنە ورنالاستىردى. ورتانى بولگەن پەش تۇبىندەگى ەكى قورجىن بولمە. بىرەۋىن بىزگە بوساتىپ بەردى», دەپ اڭگىمەسىن جالعاستىرعان قارت وزدەرىنىڭ دە جاعدايى ونشا ەمەس ولاردىڭ ورتالارىنا العان ءتورت جانمەن بارىمەن ءبولىسىپ, قامقورلىق كوڭىلدەرىن اياماۋى ارقاسىندا ەتەك-جەڭدەرى تەز جينالىپ, قاتارعا قوسىلىپ كەتكەندەرىن ءبىر ايتىپ ءوتىپ تىنىستاعاندا «اتامنىڭ مەن ۇيلەنگەندە باس قۇدا بولعانى دا بار» دەگەن ءىنىسىنە «بەۋ, قوڭىرقاز-اي, ءالى ۇمىتپاۋىڭا راحمەت. ول اكەڭ الدىنداعى بورىشىم, جاقسىلىعىنا جاقسىلىق وتەۋىم ەدى», دەدى.
بۇل ءسوز, شىندىعىن ايتقاندا, تۇرعىلاس قوڭىرقاز اشۋوۆپەن ارالاس-قۇرالاستىعىمىز بولسا دا ءبىرىنشى رەت ەستىلىپ, قۇدا, سونىڭ وزىندە وزگە ۇلت ادامىنىڭ باس قۇدا بولۋى ەلەڭ ەتكىزدى.
– وسى قوڭىرقاز مەكتەپ ءبىتىرىسىمەن ءبىر كۇنى ۇيلەنەم دەپ ۇيگە كەلىپ تۇر. اكەسى ناجەكەننىڭ, اناسىنىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە ءبىراز ۋاقىت بولعان كەز.
اكەم مەن شەشەمنىڭ ورنىنا قۇدالاردى باستاپ باراسىز, دەيدى. الدىندا جارى بولماق ءامينانى تانىستىرىپ قويعانى دا بار-تىن. ارامىزدا ەركىندەۋ وسكەن, ەركەلەۋ, ەڭ ەتجاقىنىنداي باۋىر باسقان ءىنىمنىڭ تىلەگىن قالاي قيارسىڭ. سودان ناجەكەڭ وتباسى مەيىرىن كورگەن تاعى ءبىر چەشەن تۋىسىمدى ەرتىپ, بىزگە ناعاشىلارى قوسىلىپ, ىرگەدەگى ەتەك دەگەن اۋىلعا قۇدالىققا باردىق. ۇزاتىلعان قىزدى قۇرقوپامىزعا الىپ كەلىپ, ءوز ءۇيىمە ءتۇسىردىم. تويدى ۇيىمىزدە جاسادىق. قوڭىرقاز بەن ءامينا بىزبەن بىرگە ءبىراز تۇرعاننان كەيىن ەكەۋى دە وقۋعا ءتۇسىپ, ءوز جولدارىن تاۋىپ كەتتى. ءشىركىن, دۇنيە-اي: «ادامعا ادام جات ەمەس», دەپ قازاق ايتاتىنىنداي, سوعان نە جەتسىن! – دەگەن زيا اقساقال اڭگىمەسى قاي حالىقتىڭ دا سىيلاسقانعا جانى كەڭدىگىن, مەيىرىم-قايىرىمى كولدەيلىگىن ايعاقتاي تىڭداۋشىلاردى ۇيىتتى.
تاعدىردىڭ قيىندىعىمەن بالاڭ شاعىندا قۇرقوپاعا تاپ بولعان ول مىنە, جەتپىس جىلدان استام وسى اۋىلدا تابان اۋدارماستان تۇرىپ كەلەدى. ۇيادان ۇشقان ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى ون بالانىڭ ءبارى اكە-شەشە ماقتان ەتەرلىكتەي ازاماتتار. قازاق شاڭىراقتارىنىڭ سەمىز سوعىم سويعاندا جان-جاقتاعىلارىنىڭ باسى قوسىلىپ, ءماز بولىپ قالاتىنىنداي, زيا اتا ۇيىندە دە قىس باسىندا سونداي قۋانىش. اۋىلداستارىن ومىرتقاعا شاقىرۋ داستارقانىن جايۋ بەرىك ءداستۇر.
قوعامىمىزدىڭ قاستەرلى قۇندىلىعىنا قالىپتاسقان, ۋاقىت دالەلدەگەن, جاڭا زامان ۇنىنە ودان سايىن جاراستى ۇلتارالىق باۋىرمالدىقتىڭ وسىناۋ ناعىز جارقىن مىسالى باسقا دا ايماقتارداعىداي قاراعاندىلىق سان ۇلتتار اراسىندا دا ءبىر بۇل ەمەستىگى بۇگىندە كىم-كىمگە ايان. سونىڭ ءبىرىن ايتتىق, ايتىلا بەرەتىندەرى دە تاۋسىلماستاي. ۇلكەن دوستىقتىڭ ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسقان, وزگەلەرگە ۇلگى بولارلىق ءۇردىسى بەكي بەرۋىن تىلەيدى اعالى-ىنىلىدەي زيا ۋماروۆ پەن قوڭىرقاز اشۋوۆ.
«اتا, نەمەرەمنىڭ تويىنا دا باس قۇدا بولىپ بارۋعا دايىندالىڭىز», دەدى ءىنىسى قوشتاساردا. «ە, نەسى بار, تاجىريبەم بار, قوڭىرقازجان», دەپ قوپاڭداپ قالدى قارت.
ايقىن نەسىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
قاراعاندى وبلىسى,
نۇرا اۋدانى.
جاقىنداعى ءبىر جۇزدەسۋلەرى دە وسىلاي بولدى. كىشىسى ۇلكەنىنىڭ قۇرقوپا اۋىلىنداعى ءزاۋلىم ءۇي تابالدىرىعىن اتتاعان بەتتە: «زيا اتا, گۇلاز اجەيدىڭ ناۋقاستانىپ قالۋىن ەستىپ, ءامينا كەلىنىڭىزبەن حال-جاعدايلارىڭىزدى بىلۋگە كەلدىك», دەگەن. سوندا ولاردىڭ داۋىسى قۇلاعىنا جەتكەن توردەگى كەيۋانا: «اينالايىندار-اي, ەكەۋىڭنىڭ الىپ-ۇشىپ جەتەتىندەرىڭدى جۇرەگىم سەزىپ وتىر ەدى. سەندەردى كورۋىم سىرقاتىمدى جەڭىلدەتىپ تاستاعانداي بولدى-اۋ. اناڭ جارىقتىق, قوڭىرقازىمدى جالعىزسىراتپاڭدارشى, كوزدەرىڭنىڭ قيىعىندا ءجۇرسىنشى دەۋشى ەدى. اماناتى ورىندالدى», دەپ كەزەك-كەزەك كەۋدەسىنە قىسۋى ءۇي تولى جان كوڭىلىن تولقىتپاي وتپەدى. ءشۇپىرلەگەن بالا-شاعا اتاسى مەن اجەسىنىڭ قازاقشا اعىل-تەگىل ءسويلەي جونەلۋىنە تاڭ. ورتاعا كەنەتتەن كىرگەن جاندانىسقا قۋانىشتى كەلىندەر داستارقان جايىپ ابىگەر.
كەيبىر جاقىن اعايىنداردىڭ ءوزى ءبىر-بىرىنە سۋىنىپ, جاتباۋىر بولىپ كەتكەندەي قازىرگى كەزدە ءتۇر-ءتۇسى بولەك جانداردىڭ ەجەلدەن ەتەنە تۋىسقاندارداي ءاردايىم وسىلاي تابىسۋى جۇرتقا عاجايىپ كورىنىس. مۇنداي دوستىقتىڭ ءتۇپ تامىرى سوناۋ قيىن-قىستاۋ شاقتا بارشا حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتا ۇشتاسىپ, تەرەڭدەۋى كوپشىلىك بىلە قويمايتىن اڭگىمە بولاتىن. بىلمەگەنگە, وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلگى ەتە ايتۋ ءجون سياقتى.
زيا ۋماروۆ قارتتىڭ ەسكە تۇسىرۋىنشە, كاۆكازدان قازاقستانعا جەر اۋدارىلعاندارىندا 13 جاستا ەكەن. قاقاعان قىستاعى اق قار, كوك مۇزدا شاناعا قىستىرىلعان, ارىپ-اشقان بۇلاردى نۇرا بويىنداعى قازاق اۋىلىنا اكەلىپ تاستايدى. «ءبىزدى ناجميدەن اشۋوۆ دەگەن كىسى ۇيىنە ورنالاستىردى. ورتانى بولگەن پەش تۇبىندەگى ەكى قورجىن بولمە. بىرەۋىن بىزگە بوساتىپ بەردى», دەپ اڭگىمەسىن جالعاستىرعان قارت وزدەرىنىڭ دە جاعدايى ونشا ەمەس ولاردىڭ ورتالارىنا العان ءتورت جانمەن بارىمەن ءبولىسىپ, قامقورلىق كوڭىلدەرىن اياماۋى ارقاسىندا ەتەك-جەڭدەرى تەز جينالىپ, قاتارعا قوسىلىپ كەتكەندەرىن ءبىر ايتىپ ءوتىپ تىنىستاعاندا «اتامنىڭ مەن ۇيلەنگەندە باس قۇدا بولعانى دا بار» دەگەن ءىنىسىنە «بەۋ, قوڭىرقاز-اي, ءالى ۇمىتپاۋىڭا راحمەت. ول اكەڭ الدىنداعى بورىشىم, جاقسىلىعىنا جاقسىلىق وتەۋىم ەدى», دەدى.
بۇل ءسوز, شىندىعىن ايتقاندا, تۇرعىلاس قوڭىرقاز اشۋوۆپەن ارالاس-قۇرالاستىعىمىز بولسا دا ءبىرىنشى رەت ەستىلىپ, قۇدا, سونىڭ وزىندە وزگە ۇلت ادامىنىڭ باس قۇدا بولۋى ەلەڭ ەتكىزدى.
– وسى قوڭىرقاز مەكتەپ ءبىتىرىسىمەن ءبىر كۇنى ۇيلەنەم دەپ ۇيگە كەلىپ تۇر. اكەسى ناجەكەننىڭ, اناسىنىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە ءبىراز ۋاقىت بولعان كەز.
اكەم مەن شەشەمنىڭ ورنىنا قۇدالاردى باستاپ باراسىز, دەيدى. الدىندا جارى بولماق ءامينانى تانىستىرىپ قويعانى دا بار-تىن. ارامىزدا ەركىندەۋ وسكەن, ەركەلەۋ, ەڭ ەتجاقىنىنداي باۋىر باسقان ءىنىمنىڭ تىلەگىن قالاي قيارسىڭ. سودان ناجەكەڭ وتباسى مەيىرىن كورگەن تاعى ءبىر چەشەن تۋىسىمدى ەرتىپ, بىزگە ناعاشىلارى قوسىلىپ, ىرگەدەگى ەتەك دەگەن اۋىلعا قۇدالىققا باردىق. ۇزاتىلعان قىزدى قۇرقوپامىزعا الىپ كەلىپ, ءوز ءۇيىمە ءتۇسىردىم. تويدى ۇيىمىزدە جاسادىق. قوڭىرقاز بەن ءامينا بىزبەن بىرگە ءبىراز تۇرعاننان كەيىن ەكەۋى دە وقۋعا ءتۇسىپ, ءوز جولدارىن تاۋىپ كەتتى. ءشىركىن, دۇنيە-اي: «ادامعا ادام جات ەمەس», دەپ قازاق ايتاتىنىنداي, سوعان نە جەتسىن! – دەگەن زيا اقساقال اڭگىمەسى قاي حالىقتىڭ دا سىيلاسقانعا جانى كەڭدىگىن, مەيىرىم-قايىرىمى كولدەيلىگىن ايعاقتاي تىڭداۋشىلاردى ۇيىتتى.
تاعدىردىڭ قيىندىعىمەن بالاڭ شاعىندا قۇرقوپاعا تاپ بولعان ول مىنە, جەتپىس جىلدان استام وسى اۋىلدا تابان اۋدارماستان تۇرىپ كەلەدى. ۇيادان ۇشقان ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى ون بالانىڭ ءبارى اكە-شەشە ماقتان ەتەرلىكتەي ازاماتتار. قازاق شاڭىراقتارىنىڭ سەمىز سوعىم سويعاندا جان-جاقتاعىلارىنىڭ باسى قوسىلىپ, ءماز بولىپ قالاتىنىنداي, زيا اتا ۇيىندە دە قىس باسىندا سونداي قۋانىش. اۋىلداستارىن ومىرتقاعا شاقىرۋ داستارقانىن جايۋ بەرىك ءداستۇر.
قوعامىمىزدىڭ قاستەرلى قۇندىلىعىنا قالىپتاسقان, ۋاقىت دالەلدەگەن, جاڭا زامان ۇنىنە ودان سايىن جاراستى ۇلتارالىق باۋىرمالدىقتىڭ وسىناۋ ناعىز جارقىن مىسالى باسقا دا ايماقتارداعىداي قاراعاندىلىق سان ۇلتتار اراسىندا دا ءبىر بۇل ەمەستىگى بۇگىندە كىم-كىمگە ايان. سونىڭ ءبىرىن ايتتىق, ايتىلا بەرەتىندەرى دە تاۋسىلماستاي. ۇلكەن دوستىقتىڭ ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسقان, وزگەلەرگە ۇلگى بولارلىق ءۇردىسى بەكي بەرۋىن تىلەيدى اعالى-ىنىلىدەي زيا ۋماروۆ پەن قوڭىرقاز اشۋوۆ.
«اتا, نەمەرەمنىڭ تويىنا دا باس قۇدا بولىپ بارۋعا دايىندالىڭىز», دەدى ءىنىسى قوشتاساردا. «ە, نەسى بار, تاجىريبەم بار, قوڭىرقازجان», دەپ قوپاڭداپ قالدى قارت.
ايقىن نەسىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
قاراعاندى وبلىسى,
نۇرا اۋدانى.
