اگروسەكتور تاجىريبە الاڭى ەمەس

سۋبسيديا سانى قىسقارمايتىن بولدى

جالپى, ءبىزدىڭ ەلدىڭ اگروسەكتورى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلەرىنىڭ تاجىريبە الاڭى ىسپەتتى. ارقايسىسى تاريحتا اتىن قالدىرۋ ياكي جالپاق جۇرتقا جۇمىس ىستەپ جاتقانىن كورسەتۋ ءۇشىن «تىڭ باستامالاردى» قولعا الىپ تىراشتانادى دا جاتادى. وكىنىشكە قاراي, وسىنىڭ بارىنەن زارداپ شەگەتىن اۋىلداعى شارۋا­لار. بۇل جولى اۋىل شارۋا­شى­لىعى ءمينيسترى ەربول قارا­شوكەەۆ قىزمەتكە كىرىسە سالىسىمەن سۋبسيديالاردىڭ سانىن قىس­قارتۋ كەرەك دەپ باستاما كو­تەردى. ءسويتىپ, اينالاسىنا جاق­­تاۋشى ەمەس, جاۋ جيناپ العان­داي. شارۋالاردىڭ مۇنداي باس­تاماعا قارسى شىعارى ءاۋ باس­تان بەلگىلى ەدى عوي.

دالىرەك ايتساق, مينيسترلىك اگروونەركاسىپ كەشەنىن قولداۋعا باعىتتالعان قولدانىستاعى سۋبسيديالار سانىن 42-دەن 20-عا دەيىن قىسقارتۋدى ۇسىن­دى. سويتسەك, مۇنداي ۇسىنىس مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اگرو­ونەركاسىپتىك كەشەندەگى مەملە­كەتتىك قولداۋدى جەتىلدىرۋ تۋرالى تاپسىرماسىنان كەيىن قول­عا الىنعان. بىراق پرەزيدەنت ناق­تى سۋبسيديالار سانىن قىسقار­تۋ تۋرالى ايتقان جوق. تەك جۇ­مىس­تى جەتىلدىرۋ ءۇشىن ۇسىنىستار ازىرلەۋدى تاپسىردى. ال مينيستر­لىكتىڭ ۇسىنعانى – سۋبسيديالاردى قىس­قارتۋ.

اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى مەملە­كەت­تىك قولداۋدى جەتىلدىرۋ ءۇشىن ارنا­يى جۇمىس توبى قۇرىلعانى ءمالىم. وعان سالالىق قاۋىمداستىقتار مەن وداقتاردىڭ, اگروبيزنەستىڭ, عىلىمنىڭ, مۇددەلى مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ وكىلدەرى, سەنات پەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى كىردى. بۇگىنگە دەيىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكلياردىڭ توراعالىعىمەن جۇمىس توبىنىڭ ءۇش وتىرىسى جانە مينيسترلىك دەڭگەيىندە ەكى وتىرىس ءوتتى.

مينيسترلىكتىڭ بىزگە بەرگەن رەسمي مالىمەتىندە وتىرىستار شەڭبەرىندە سۋبسيديا الۋ ءراسىمىن جەڭىلدەتۋدى, ونىڭ باعىتتارىن وڭتايلاندىرۋدى, بارلىق سۋبەكتى ءۇشىن قولجەتىمدىلىكتى قامتا­ما­سىز ەتۋدى, زاماناۋي تەحنولوگيالار­دى ەنگىزۋدى ىنتالاندىرۋدى جانە اگرو­ونەر­كاسىپكە ينۆەستيتسيالار تارتۋدى, ناق­تى ينديكاتيۆتىك كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋ بويىنشا شارۋالاردىڭ قارسى مىن­دەتتەمەلەر الۋ نورماسىن ەنگىزۋدى كوزدەيتىن جاڭا تاسىلدەر تانىستىرىلعانى ايتىلعان.

«جۇمىس توپتارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وڭىرلەردەن, سالالىق وداقتار مەن قاۋىمداستىقتاردان, جۇمىس توبى مۇشە­لەرىنەن اگروونەركاسىپتى سۋبسي­ديا­لاۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە كوپتەگەن ۇسىنىس پەن ەسكەرتۋ كەلىپ ءتۇستى. ولار سۋبسيديالاۋ جۇيەسىن پىسىقتاۋ كەزىندە جۇيەلەندىرىلدى جانە ەسكەرىلدى. الايدا اعىمداعى احۋالدى جانە ونىڭ دامۋ ۇردىستەرىن كەشەندى تالداۋدى, گەوسايا­سي داعدارىستىڭ ەل ەكونوميكاسىنا تەرىس اسەرىن بارىنشا ازايتۋ جونىندە بارابار شارالار قابىلداۋ قاجەتتىلىگىن نەگىزگە الا وتىرىپ, سۋبسيديالاۋدىڭ جاڭا تە­تى­گىن ەنگىزۋ ماسەلەسىن كەلەسى جىلعا دەيىن كە­يىن­گە قالدىرۋ جانە وسى جىلى اگرو­ونەركاسىپتى مەملەكەتتىك قولداۋدى قول­دا­نىس­تاعى قاعيدالار بويىنشا جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى», دەگەن جاۋاپ الدىق اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيستر­لىگىنە جولداعان جۋرناليستىك ساۋالىمىزعا.

وسىلايشا, ە.قاراشوكەەۆتىڭ سۋبسيديالار سانىن قىسقارتۋ تۋرالى باس­تاماسى كەيىنگە قالدىرىلدى. دەمەك, شارۋالاردىڭ ءۇنى, دەپۋتاتتاردىڭ ءسوزى ەسكەرىلدى.

شارۋالار بيىل قولداۋعا مۇقتاج

ماسەلەن, وسى ماسەلەنى ناۋرىز ايىندا سەناتور ءالي بەكتاەۆ كوتەردى. ول ۇكىمەت باسشىسىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا 2022 جىلدىڭ ەكى جارىم ايى وتسە دە, اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ ءتارتىبى ءالى كۇنگە دەيىن بەكىتىلمەگەنىن ايتا كەلىپ, بيىل وسى ماقساتتا بولىنەتىن رەسپۋبليكالىق ترانسفەرتتەر كولەمى ازايىپ, سۋبسيديالاندىرۋدىڭ تۇرلەرى قىسقارىپ, ولاردى ءبولۋدىڭ ءتارتىبى مەيلىن­شە وزگەرەتىنىن جەتكىزدى.

– ارينە, جەمقورلىققا قارسى ءىس قي­مىل اگەنتتىگىنىڭ تەكسەرۋلەرىنەن كەيىن اگرار­لىق سەكتوردى سۋبسيديالاۋدىڭ رەفورماسىن جۇرگىزۋ كەرەك. بىراق ول اسىعىس, اياق استىنان, 2-3 ايدىڭ كولەمىندە جاسالاتىن نارسە ەمەس. اسىرەسە بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن وتە اۋىر جىل بولايىن دەپ تۇر.

قۇرعاقشىلىق, سۋدىڭ تاپشىلىعى, مينەرال­دىق تىڭايتقىشتار مەن پەستي­تسيد­تەردىڭ قىمباتتاۋى, ونىڭ ۇستىنە رەسەيگە سالىنعان سانكتسيالارعا بايلانىستى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قازاق­ستان­عا اعىلۋى كۇتىلۋدە. ول ءوز كەزەگىندە ءبىزدىڭ شارۋالاردى تىعىرىققا تىرەۋى مۇمكىن. وسىنى ەسكەرسەك, اگرارلىق سەكتوردى قولداۋ شارالارى ارتا ءتۇسۋى كەرەك. سۋبسيديالاردىڭ ءبىراز بولىگىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە ارتا سالۋ دا سالا پروبلەماسىن كۇردەلەندىرە تۇسەتىنى انىق.

ارينە, سۋبسيديالاندىرۋدىڭ ءتارتىبى قاتىپ قالعان دوگما ەمەس. سالانى دامىتۋ­دىڭ ماقساتتارىنا ساي وزگەرتىلىپ تۇرۋى دا كەرەك. بىراق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنە «وتپەلى كەزەڭ» ءۇشىن كەمىندە ءبىر جىل ۋاقىت بەرىلۋى ءتيىس. وزگە­رىس­تەر جايى الدىن الا ەسكەرتىلۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, ناقتى جاعداي كەرىسىنشە بولۋدا.

ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر رومان سكليار مىرزانىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزىلگەن سۋبسيديالاۋ ءتارتىبىنىڭ تانىستىرىلىمىندا ايتىلعانداي, قارجىلاي قولداۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى 2022 جىلدىڭ 1 شىل­دەسىنە عانا دايىن بولماق. ال وڭتۇس­تىك­تە باستالىپ كەتكەن كوكتەمگى دالا جۇ­مىس­تارىنىڭ پروبلەمالارى شاش ەتەكتەن. جانارمايعا, مينەرالدى تىڭايتقىشقا, اعىن سۋعا قاتىستى ءتۇيىندى ماسەلەلەردىڭ بىردە-بىرەۋى شەشىلگەن جوق. سوعان قارا­ماي سۋبسيديالاردىڭ كولەمى مەن تۇرلەرى, ولاردى ءبولۋدىڭ ءتارتىبى اياقاستىنان وز­گەر­­تىلمەك. اگرارلىق سەكتور – ەكسپەري­مەنت جاسايتىن الاڭ ەمەس. كەرىسىنشە, اسىرەسە بيىل اۋىل شارۋاشىلىعىنا قوسىمشا قولداۋ كورسەتۋ قاجەت.

مۇمكىن, «جاسىل دامۋ» كومپانيا­سى­نىڭ ەسەپشوتىنداعى ۋتيل الىمنان قۇرالعان 200 ملرد تەڭگەدەن استام بوس قالدىقتىڭ ءبىر بولىگىن اگرارلىق سەك­تور­عا جۇمساعان دۇرىس بولار. قازىرگى تاڭ­دا حالىقتى اۆتوكولىكپەن ەمەس, ازىق-ت ۇلىك­پەن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدىراق, – دەيدى ءا.بەكتاەۆ.

شەنەۋنىكتەردىڭ كەسىرى شارۋالارعا تيمەسىن

ال ءماجىلىس دەپۋتاتى البەرت راۋ قول­دانىستاعى سۋبسيديالاردى 2025 جىل­عا دەيىن قالدىرۋ كەرەك دەگەن پىكىر ايتتى.

– وڭىرلەردى ارالاعان كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر كوپتەگەن ءوتىنىش ايتادى. ولار اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سالاداعى مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسىن وزگەرتۋ قادامدارىنا الاڭداۋلى. مينيسترلىك ۇسىنعان سۋبسيديا تۇرلەرىن قىسقارتۋ, تاۋارلىق-سپەتسيفيكالىق سۋبسيديالاردان باس تارتۋ ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيالاردى تالاپ ەتەتىن اگروونەركاسىپ سەكتورلارىنا زالال كەلتىرەدى. Amanat پارتياسىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا 2025 جىلعا قاراي ەلدىڭ تاۋىق ەتىنە, ءسۇت ونىمدەرى مەن ەت ونىمدەرىنە, الماعا جانە تاعى دا باسقا تاۋارلارعا دەگەن قاجەتتىلىگىن تو­لىق قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن. بۇل رەتتە العا قويىلعان مىندەتتەرگە تابىستى قول جەتكىزۋ اگروونەركاسىپتىڭ يمپورتتىق سەكتورلارىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن كۇشەيتۋدى كوزدەيدى. سەبەبى اتالعان سەكتورلارداعى ينۆەستيتسيالىق جوبالار كاپيتالدى جانە ءتيىستى قولداۋدى قاجەت ەتەدى.

قازاقستاندا ءسۇت ءوندىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ ەل قاجەتتىلىگىنىڭ 70 پايىزىن عانا قامتاماسىز ەتەتىنى بەلگىلى. ءسۇت تاپ­شى­لىعى شامامەن 500 مىڭ توننانى قۇرايدى. سونىمەن 1000 باسقا كەمىندە ەلۋ تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىن ىسكە قوسۋ كەرەك. ەگەر قازىر قولداۋ شارالارىنان باس تارتساق, وندا جاڭا جوبالاردى باستاۋعا نيەتتىلەر مۇلدەم بولمايدى. سونداي-اق جەمشوپ وندىرىسىنە, ونىڭ ىشىندە سۋارمالى جۇيەلەردى دامىتۋعا قاتىستى سۋبسيديالاۋ دەڭگەيىن ساقتاۋ قاجەت. ويتكەنى تۇراقتى جەمشوپ بازاسىنسىز جوعارى ونىمدىلىككە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس.

سۇتكە ارنالعان سپەتسيفيكالىق سۋب­سي­­ديا­لاردىڭ تولەمدەرىن وبلىستىق دەڭگەيگە بەرۋ دە دۇرىس ەمەس. بۇل ولار­دى جويۋمەن تەڭ. سونىمەن قاتار بىر­قاتار سۋبسيديانى الىپ تاستاۋ ءبى­رىن­شى قاجەتتىلىكتەگى ازىق-ت ۇلىك باعا­سى­نىڭ وسۋىنە اكەلەدى. وسىنىڭ سالدارىنان ەاەو-داعى ارىپتەس ەلدەردەن كەلەتىن يمپورت كولەمىن ارتتىرا­دى. بۇل ەلدەردە اتالعان ونىمدەرگە قاتىستى سۋب­سيديالار دەڭگەيى بىزدىكىنەن جو­عا­رى. قازىردىڭ وزىندە رەسەيدەگى ءسۇت ونىم­دە­رى ەكسپورتىنىڭ ەڭ ۇلكەن كولەمى قازاق­ستان­عا تيەسىلى, – دەيدى ا.راۋ.

وسى ورايدا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىن دە اقتاپ الۋعا بولادى. ويتكەنى سۋبسيديا ۇلەستىرۋدە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيى جوعارى. بۇل جەردەگى اقشا اينالىمى دا قو­ماق­­تى. ماسەلەن, 2021 جىلى اۋىل شارۋا­شى­لى­عىن سۋبسيديالاۋعا 374,9 ملرد تەڭگە جۇمسالسا, وسى جىلعا 309,4 ملرد تەڭگە جۇمساۋ جوسپارلانىپ وتىر. سون­دىقتان مينيسترلىك سىبايلاس جەم­قور­لىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگىنىڭ نۇسقا­ماسىن ەس­كەر­مەي تاعى وتىرا المايدى.

– مينيسترلىك بىرقاتار قولداۋ شارالارىنان باس تارتىپ, ولاردى جەڭىلدەتىلگەن نەسيەمەن الماستىرۋدى ۇسىنىپ وتىر. دەمەك, قاراجات تاعى دا فەرمەرلەرگە ەمەس, بانكتەرگە تۇسەدى. ءيا, سۋبسيديالاردى ءبولۋ مەن پايدالانۋدا زاڭ بۇزۋشىلىقتار بار. بىراق كوپ جاعدايدا مۇنداي كەمشىلىكتەر شەنەۋنىكتەر تاراپىنان جىبەرىلەدى. ەندەشە, شەنەۋ­نىك­تەردىڭ كەسىرىنەن شارۋالار نەگە زارداپ شەگۋى ءتيىس؟ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن اكىمشىلەندىرۋدى, ونىڭ ىشىندە Qoldau-دى تارتىپكە كەلتىرۋدىڭ ورنىنا, ولاردىڭ كۇشىن جويۋدى ءجون كورەدى. ەل پرەزيدەنتى ءار جاڭا ءمينيستردىڭ كەلۋىمەن اگروونەركاسىپتى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ويىن ەرەجەلەرى ءجيى وزگەرەتىنىن قاتاڭ سىنعا العانى ەسىمىزدە. بىراق بۇل جولى ويىن ەرەجەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتكىسى كەلەدى. سوندىقتان ۇكىمەتكە 2025 جىلعا دەيىن اگروونەركاسىپتىڭ يمپورتقا تاۋەلدى سەكتورلارىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى مەن دەڭگەيىن ساقتاۋدى ۇسىنامىز, – دەدى ا.راۋ.

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, شارۋ­­الاردىڭ جاپپاي قارسىلىعى مەن دەپۋتاتتاردىڭ دايەكتى پىكىرلەرىنەن كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋبسي­ديا­لاردى وڭتايلاندىرۋ ءىسىن كەيىنگە قال­دىردى. بىراق بۇل ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلدى دەگەن ءسوز ەمەس. دەگەنمەن, ەل ۇكىمەتىنىڭ قوعامنىڭ ۇنىنە قۇلاق اسقانىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز.