قازاق ادەبيەتى تاعى دا ءبىر ابىرويلى بيىككە كوتەرىلدى. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ «لۋچشيە كنيگي ي يزداتەلستۆو گودا-2013» اتتى ۇلتتىق سىيلىعى نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا» باسپاسىنان جارىق كورگەن «نادەجدا. و ساموم سوكروۆەننوم» («ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى») كىتابى ءۇشىن بەرىلدى. بۇل جايىندا «ليتەراتۋرنايا گازەتا» 26 ناۋرىز – 1 ءساۋىر ارالىعىنداعى نومىرىندە جازعان. تانىمال ادەبيەتتانۋشى سەرىك نەگيموۆتىڭ قالامگەر شىعارماشىلىعى تۋرالى تولعانىسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
تۇركىتانۋشى, جازۋشى, پەداگوگ نەمات كەلىمبەتوۆ – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, فرانتس كافكا اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ جانە كۇلتەگىن سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
ن.كەلىمبەتوۆ 1959 جىلى تاشكەنت حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن تامامداعان. كەلەس, سارىاعاش اۋداندىق گازەتتەرىندە ادەبي قىزمەتكەر, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى مىندەتىن اتقارعان. 1962-1965 جىلداردا قازاق كسر عا-نىڭ ەكونوميكا ينستيتۋتىندا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر, 1965-1970 جىلداردا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە ادەبي قىزمەتكەر, 1970-1974 جىلداردا مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ مادەنيەت بولىمىندە رەفەرەنت, قازاق كسر ادەبيەت, ونەر جانە ارحيتەكتۋرا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتارى جونىندەگى كوميتەتتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ مەملەكەتتىك تەرمينولوگيالىق كوميسسياسى, ءباسپاسوز جانە كينو ىستەرى جونىندەگى رەفەرەنتى. 1981 جىلدان باستاپ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇستازدىق ەتتى.
***
عۇمىرى ۇستارانىڭ جۇزىندە, ينەنىڭ ۇشىندا وتسە دە, ادام توزگىسىز تاعدىر تالقىسىنا تاپ بولسا دا, ەسەسىن جىبەرمەي قايرات دەيتىن قىراننىڭ قاناتىندا قالىقتاپ سامعاپ, ءبىلىم تەڭىزىندە, شابىت شالقارىندا ويى گۇلدەپ, ورشەلەنىپ قۇلاشتاپ, ماعىنالى, ساليقالى شىعارمالار تۋىنداتقان نەمات اعا كەلىمبەتوۆتى 1969 جىلدىڭ كوكتەمىندە س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, مەيىربان تالىمگەر حانعالي سۇيىنشاليەۆتىڭ ۇيىندە (ۋشاكوۆ كوشەسى, 82 ءۇي, تاستاق) كورگەن ەدىم. بويى ەسىك پەن توردەي, قاق-سوقپەن ءىسى جوق, ارتىق اۋىز ءسوزى جوق كىسى سىڭايلى سياقتى كورىندى.
...سونان سوڭ 1992 جىلى مەنىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياما پىكىر بەرگەنى, نەمات اعا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دە دوكتورلىق قورعاعاندا باسى-قاسىندا بولعانىم دا بۇل كۇندە كوڭىلگە ەرەكشە ءبىر جىلىلىق اكەلەدى.
پروفەسسور نەمات كەلىمبەتوۆ گرەك تاريحشىلارى گەرودوت, سترابون, پوليەن, ەفور ەڭبەكتەرىندەگى, گومەردىڭ «وديسسەيا», «يليادا» ەپوستارى جانە ەللادا اقىنى ەسحيل شىعارمالارىنداعى, «اۆەستا» كىتابىنداعى, ءفيردوۋسيدىڭ «شاحناماسىنداعى», بيرۋني, قاشعاري, حامزا يسفاحاني, راشيد-اد-دين, مۇحامەد حايدار دۋلاتي, ابىلعازى ەڭبەكتەرىندەگى ساقتار الەمىنە, ولاردىڭ شارۋا-كاسىبى, نانىم-سەنىمدەرىنە, تۇران ەلىنىڭ امىرشىلەرىنە, ەل مەن جەردى قىزعىشتاي قورعاعان قىراندارىنا تىكەلەي قاتىستى قۇندى دەرەكتەردى, ماعلۇماتتاردى جىپكە تىزگەن مەرۋەرتتەي سيپاتتاپ, اتام زاماندا عۇمىر كەشكەن تۇمار (توميريس), شىراق, الىپ ەر توڭعا (افراسياب), شۋ سىندى ايبارلى قولباسشى باتىرلار جايىنداعى قاھارماندىق داستانداردىڭ زەرتتەلۋ تاريحناماسىنا, يدەيالىق-مازمۇنىنا وي جارىعىن تۇسىرگەن. تۇمار پاتشانىڭ, شىراق باتىردىڭ كەرەمەت ەرلىك ىستەرى, وتانشىلدىق رۋحىنىڭ اسقاقتىعى, تاكتيكالىق, ستراتەگيالىق شەبەرلىگى, تاپقىرلىقتارى ۇرپاققا ۇلگى. ادەبيەت تاريحشىسى «الىپ ەر توڭعا» داستانىنا نازىك تالداۋلار جۇرگىزۋ بارىسىندا قىرۋار دەرەكتەردى جەتىك سويلەتەدى. اسىرەسە, «الىپ ەر توڭعانى جوقتاۋ» جىرىنىڭ كونە تۇركى فولكلورىنىڭ ءداستۇرى رۋحىندا شىعارىلعانى ءارى قازاقتىڭ باتىرلىق ەپوسىندا, اقىن-جىراۋلار ونەرناماسىندا ناقتى كورىنىس تاپقاندىعى تياناقتى دايەكتەلەدى.
تاريحي سانا-زەردەمىزدى جاڭعىرتاتىن, جاڭارتاتىن, تەرەڭدەتەتىن «اتتيلا» داستانى جونىندەگى تاريحي-مادەني دەرەك كوزدەرى, قاداۋ-قاداۋ وي-پىكىرلەرى زەرتتەۋدىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن جەتىلدىرە, ايقىنداي تۇسەدى. مۇندا باتىس عۇن يمپەرياسىنىڭ بيلەۋشىسى, قۇدىرەتتى قولباسشى, مايتالمان ديپلومات اتتيلانىڭ رۋم اسكەرىمەن شايقاسى مەيلىنشە اسەرلى, كوركەم سۋرەتتەلەدى. ەكى ءجۇز مىڭ ساربازدارىن باستاپ رۋم قولىن داڭقتى قولباسشى اەتسي باستاپ شىقسا, ودان ەكى ەسە از جاساعىمەن اقبوز اتتىڭ ۇستىندە وتتى سەمسەر ۇستاعان اتتيلا قاراما-قارسى شىعادى. ەسەپسىز اسكەر سانىمەن, سونشالىقتى ءنوپىر ات تۇياقتارىنىڭ دۇرىلدەگەن دۇبىرىنەن قارا جەر دۇركىرەپ-كۇركىرەپ قاڭىلتىرشا قالتىراعانداي, كوكجيەكتى شەگىرتكەنىڭ بۇلتىنداي تاستاي قاراڭعى عىپ جىبەرگەندەي. سوعىس ءتارتىبى بويىنشا, ساداقتىڭ جەبەسى جەتىپ جىعىلاتىنداي اراقاشىقتىقتا ەكى جاقتىڭ اسكەرى دە شۇعىل كىدىرىپ, قولباسشى كوسەمدەرى جەكپە-جەككە شىعادى ەكەن.
سول ساتتە التىن جالدى تۇلپارىمەن اتتيلا ويقاستاپ, داۋىلپاز داۋىسىمەن ساڭق ەتەدى:
– ەي, اەتسي! شىق بەرى! رۋمدى ۇياتقا قالدىرما!
ايبىندى سوزگە ازۋلى اەتسي سەلك ەتپەيدى. ماڭعاز, سىرباز, تاكاپپار قالپىنان اينىمايدى. بۇ دا سەس كورسەتۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى شىعار. ءسويتىپ, تور كوز ساۋىت كيگەن, نايزا ۇستاعان اەتسي اتتيلاعا وق جىلانداي اتىلادى. كىرپىك قاققانشا اتتيلا ونى ات ۇستىنەن ج ۇلىپ تۇسىرەدى. دەرەۋ جويقىن, الاساپىران سوعىس وتى تۇتانىپ, قان سۋشا اعادى, ولىكتەر تاۋ-تاۋ بولىپ ۇيىلەدى... سونىمەن اۋپىرىممەن ءتىرى قالعان رۋم اسكەرى جىم-جىلاس بولىپ تابانىن جالتىراتادى. قاھارمان اتتيلا اسكەرىن باستاپ, رۋم قايداسىڭ دەپ سۋىت ءجۇرىپ كەتەدى. رۋم قالاسىنىڭ قاقپالارىنا جەتكەندە, رۋم پاپاسىنىڭ ءوزى باستاعان ءبىر توپ وكىلدەر ۆيزانتيا سەناتىنىڭ شەشىمىن تاپسىرادى. وندا بىلاي دەلىنگەن: «اتتيلاعا تۇگەل باعىنامىز, ايتقانىن ىستەيمىز, قازىنانىڭ بار بايلىعىن بەرەمىز, تەك ول قاسيەتتى قالا رۋمدى ورتەمەسىن».
ار-نامىستان جارالعان اتتيلا ءباھادۇر بارشا نويانزادالارىمەن شاھارعا سوقپاي, شىعىسقا بەت تۇزەيدى.
پروفەسسور نەمات كەلىمبەتوۆ كەلتىرگەن «اتتيلا» داستانىنىڭ سيۋجەتى وسىنداي.
قىتاي كونە جازبالارىندا ساقتالعان «كوكبورى» داستانى عۇندار تايپاسىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى «ەلۋ شاڭىراق» اشينا رۋى جايىنداعى اڭىزداردان قۇرالعان. نەمات كەلىمبەتوۆ «اشينا» ۇعىمىنىڭ ءتۇپ-توركىنىنە نازار اۋدارادى. بۇل تۋىندى ءسوز «اسىل تەكتى قاسقىر, ءبورى» دەگەن ماعىنانى بەرەدى ەكەن. تۇركى تايپالارى مەن تۇرىك مەملەكەتىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان قايراتكەر اشينا ەسىمدى بولعان دەيدى. تۇركىلىك دۇنيەتانىم بويىنشا, كوكبورى – قاسيەتتى, كيەلى توتەم.
پروفەسسور نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ كورسەتۋىنشە, ەرتە زاماندا التاي ولكەسىندە عۇن تايپاسىنىڭ ءبىر بۇتاعى كۇنباتىس جاققا كوشەدى. وندا قالا سالىپ, مەملەكەت قۇرىپ, قارۋلى اسكەر ۇيىمداستىرىپ, باقىتتى زامان قۇشاعىندا ەركىن تىنىستاپ جاتادى. ايدىڭ امانىندا وسى ەلگە جاۋ قىرعيداي ءتيىپ, حالقىن قىرىپ جىبەرەدى. تەك 9 جاسار ۇل امان قالادى. تۇزدە جورتىپ جۇرگەن ءبورىنىڭ قانشىعى قانسىراعان بالانى ىنىنە اپارىپ, اسىراپ, ساقتايدى. اقىرىندا قانشىق وسى ۇلدان جۇكتى بولادى. ورشەلەنگەن دۇشپان قايتىپ ورالىپ, جەتكىنشەكتى تاۋىپ الىپ, كەسكىلەپ ولتىرەدى. ۇرەيى ۇشقان بۋاز قانشىق يت ارقاسى قيانداعى التايدى پانالاپ, ون بالانى جارىق دۇنيەگە اكەلەدى. ولار ءوسىپ, ەسەيىپ, وركەندەپ, تۇتاس ءبىر ۇلىسقا اينالادى.
ادەبيەتتانۋشى ن.كەلىمبەتوۆ عاسىرلار تەرەڭىندە تۋعان «كوكبورى» داستانىنىڭ ادەبي-تاريحي جانە ەتنوگرافيالىق سيپاتتارىن زەردەلەۋ بارىسىندا ن.يا.بيچۋرين, مەحمەت فۋات كوپرۇلۇ, ل.ن.گۋميلەۆ, ن.س.بانارلى ءتارىزدى ايتۋلى وقىمىستىلاردىڭ تۇجىرىمدى وي-پىكىرلەرىنە ءجۇگىنىپ وتىرادى. «ەرگەنەكون» داستانى ءتۇركى حالىقتارىنىڭ قونىستانۋى نەمەسە جەرۇيىقتى ىزدەپ تاپقانى تۋرالى تولعاۋ دەسە دە بولادى. اۆتوردىڭ تۇسىندىرۋىنشە, «ەرگەنەكون» «شاتقالداعى قونىس» دەگەن ۇعىمدى مالىمدەيدى. وسىناۋ قۇتتى-قايىرلى قونىستا جانى دا, مالى دا كوبەيىپتى, كوركەيىپتى.
بىردە ەل تىزگىنىن ۇستاعان ءامىرشى: اقىلگوي, باتىر بورتە شەنە حالقىنا جالىندى ءسوز ارنايدى:
– ۋا, قاسيەتتى كوك ءبورى انانىڭ ەرجۇرەك وعىلاندارى مەن اۋلەتى! ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزعا ەرتە داۋىرلەردەن بەرى وسى ەرگەنەكون جەرى قۇتتى مەكەن بولعان. كوك ءتاڭىرى ءبىزدى قولداپ, وستىك, وندىك. ەرگەنەكون جەرىنە بارشامىز باس ءيىپ, تاعزىم ەتەيىك. ايتسە دە ۇلى بابالارىمىزدىڭ زيراتى جاتقان قاسيەتتى اتامەكەنىمىز زاڭعار تاۋلاردىڭ ارعى جاعىندا ەكەنىن ۇمىتپايىق, اتاجۇرتقا اتباسىن بۇرايىق. تابعاشتاردى جەرىمىزدەن الاستايىق.
داستانداردا ۇلى كوشتىڭ اتاجۇرتقا بەت تۇزەگەنى, بيىك تاۋلاردان كوشتىڭ وتە الماي داعدارعانى, سوندا تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن ۇستانىڭ جەتپىس تۇيەنىڭ تەرىسىنەن كورىك جاساعانى, ءسويتىپ, تاۋدى بالقىتىپ ەرىتكەنى, كەرۋەننىڭ وتكەنى, تابعاشتاردان قۇتىلعانى, تۇرىك قاعاناتى مەملەكەتىن قۇرعانى كەڭىنەن جىرلانادى.
زادىندا, ۇلتتىڭ رۋحاني-مادەني تۇرعىدان كوركەيۋى جولىندا قادىم زامانداعى رۋحاني سۇلۋلىققا بولەنگەن ىزدەنىستەر, ىزگى مۇراتتار, يدەيالىق-كوركەمدىك داستۇرلەر مەيلىنشە ومىرشەڭ. بۇل ورايدا ويشىل بورتە شەنەنىڭ ارناۋ ءسوز ايتۋ ءداستۇرى «كۇلتەگىن», «ەر قوساي» جىرلارىندا, اسان قايعى تولعاۋلارىندا جالعاستىق تاپقانىن پروفەسسور ن.كەلىمبەتوۆ ناقتى دايەكتەرمەن دالەلدەيدى.
ساقتار مەن عۇندار زامانىندا تۋعان ەجەلگى تۇركى ادەبي جادىگەرلىكتەرىنىڭ ىشىندەگى قاھارماندىق داستانداردىڭ ادەبي-تاريحي ەرەكشەلىكتەرى كوركەمدىك ءداستۇر زاڭدىلىقتارى نەگىزىندە سارالانادى.
* * *
جازۋشى نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «قاريالار», « ۇلىما حات» دەيتىن ەسسەلەرىندە بابالار تاعىلىمى مەن تاجىريبەسى, اتا-انانىڭ ارداقتى ىستەرى مەن ونەگەسى, «تولىمدى-ءبىلىمدى», «ساۋلەلى كىسى» تاربيەلەۋ ىسىندەگى, ۇلتتىق بولمىس, وي-سانا جايىنداعى كەلىستى وي-تولعامدارى, «التى باتپان ازاپقا باتقان قاسىرەتتى كۇندەرىنىڭ» كورىكسىز سۋرەتتەرى, «زىلدەي اۋىر ويلارى, بىلگەنى ەلگە قىرۋار قىزمەت كورسەتكەن كەمەڭگەرلەردىڭ دانالىق, ىزگىلىك, ادامگەرشىلىك دارىستەرى, قازاق حالقىنىڭ زاماندار مەن داۋىرلەر بويعى جاساعان رۋحاني تاريحى, اتا-تەك شەجىرەسىن تاراتىپ ايتۋ ءداستۇرى, ەل باسقارۋ مەن ادامدى ويلاي بىلۋگە ءۇيرەتۋ ونەرى, بيلىك-شەشەندىك كەسىمدەرى, دوستىق, باقىت, تاتۋلىق, سىيلاستىق ءمانىسى, قايىرىم-مەيىرىم, ار-وجدان, قاھارماندىق, تۇلعاتانۋ, دۇنيەقوڭىزدىق, ىشمەرەزدىك, قىزعانشاقتىق, تاكاپپارلىق, اشكوزدىك, مەنمەندىك, جاتىپاتارلىق, جانتىقتىق, جاتىپىشەرلىك, مانساپقورلىق, قۇباقاندىق (ەكىجۇزدىلىك), «زىمىران-ۋاقىت» ماسەلەلەرى تەرەڭ پاراساتپەن پايىمدالىپ, تەبىرەنىستى باياندالادى.
ويشىلدىق پەن كوركەمدىكتى شىعارماشىلىق ەڭبەگىنىڭ قازىعى ەتكەن قايسار مىنەزدى, وت جىگەرلى نەمات اعانىڭ اسىل ويلارىنا ءبىر مەزەت زەيىن-زەردەمىزدى اۋدارايىق: «مەيىرىمدىلىك» دەپ اتالاتىن پاننەن انام مارقۇم ماعان عۇمىرلىق ءدارىس بەرىپ كەتكەن ەكەن», «اقساقال اتانۋ – ەر-ازامات باقىتىنىڭ ءبىر كورىنىسى», «بەرىلگەن ءومىر – امانات. ەتە ءبىل سوعان قاناعات» جانە ت.س.س.
«ەستىلەردىڭ ايتقان سوزدەرىن ەسكەرىپ جۇرگەن كىسى ءوزى دە ەستى بولادى» دەپ اباي ايتقانداي, قالامگەر ن.كەلىمبەتوۆ «اقساقالدىققا دايىندىق جاستىق شاقتان باستالادى» اتتى سۇحباتىندا: «كەزىندە اكەم بۇحاراداعى كوكەلتاش مەدرەسەسىن بىتىرگەن ەكەن. ول اراب, پارسى جانە شاعاتاي تىلدەرىن جەتىك بىلەتىن. ۇيىمىزدە اراب ارپىمەن جازىلعان قيسسا-داستاندار كوپ بولاتىن... اكەم جوق كەزدە سول كونە داستانداردى مەن دە وقي بەرەتىنمىن. ارابشا جازۋدى ماعان اكەم ۇيرەتكەن ەدى» دەپتى. قيسسا-حيكايالاردىڭ مەرۋەرت تولقىندارىن, سىرلى دا سيقىرلى سۋرەتتەرىن جۇرەگىنە ۇيالاتقان نەمات اعانىڭ ءسوز ونەرىنە دەگەن جان قۇمارى, ءىلتيپاتى ەرتە ويانعانى, ءاۋ باستا-اق قيال قۇسى قاناتتانعانى, سەزىم دۇنيەسى گۇلدەنىپ كوركەيگەنى, دۇنيەتانىمىنىڭ كەڭەيگەنى كورىنىپ-اق تۇر. قايراتكەر اكەسى كەلىمبەت قالدىبەك ۇلىنىڭ «مەنىڭ يمانىم جۇرەگىمدە» دەگەن قاسيەتتى ءسوزى ءارى تۇركىتانۋشى, ءارى دراماشى, ءارى جازۋشى, ءارى ۇستاز نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ شىعارماشىلىق ءومىربايانىندا جارىق ساۋلە شاشىپ, جارقىن كورىنىس تاپقان. وسى ورايدا اكەسى كەلىمبەتتىڭ قىران قۇس تۋرالى حيكايانى جۇتىنتىپ, تامىلجىتا جەتكىزگەنىن بىلايشا سويلەتەدى:
– بۇركىت كوپ ءومىر سۇرەدى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن اكەم. – بىراق ول ءوزىنىڭ ۇزاق ومىرىندە ۇيادا جاتقان ءار بالاپانىن نەبارى ءبىر رەت قانا ۇشىرىپ ۇيرەتەدى. ەندى عانا تەمىر قانات بولىپ كەلە جاتقان بالاپانىن بۇركىت تىستەپ العان كۇيىندە كوز جەتپەس بيىك اسپان تۇڭعيىعىنا سامعاپ ۇشىپ شىعادى دا, كەنەت اۋزىنداعى بالاپانىن تومەن قاراتا لاقتىرىپ جىبەرەدى. ءالى ءبىر رەت تە قانات جازىپ, ۇشىپ كورمەگەن ءوز بالاپانىن ايامايدى ەكەن-اۋ دەپ قالاسىڭ. بىراق قاس-قاعىم ساتتە ءالسىز قاناتتارىن اشۋعا شاماسى كەلمەي, جەرگە قاراي قۇلدىراپ بارا جاتقان بالاپانى سوڭىنان انا بۇركىت قۇيىنداي اعىپ كەلەدى. ەگەر بالاپان جەرگە جاقىنداعانشا قاناتىن اشا الماسا, وندا انا بۇركىت ءشۇيىلىپ كەپ ونى قاعىپ الادى دا, قايتادان بيىك شىڭ باسىنداعى ءوز ۇياسىنا اپارىپ قويادى. بىراق انا قىران شەكسىز اسپان الەمىندە ءوز كۇش-قۋاتىمەن بىردەن سامعاپ كەتە الماعان تەمىر قانات بالاپانىنا قايتا مويىن بۇرىپ قارامايدى ەكەن.
ەندى الگى بالاپان ءوزىنىڭ جەر باۋىرلاپ جۇرەتىن جىلان ەمەس, اسپان الەمىندە قۇيىنداپ ۇشاتىن قىران ەكەنىن تەك ءوز قايراتىمەن, ەرىك-جىگەرىمەن عانا دالەلدەي الادى. ەگەر وعان رۋحى جەتپەي قالسا, وندا قايىرىمسىز قاناتتارىنا قارعىس ايتىپ, ءۇن-ءتۇنسىز مىنا جارىق دۇنيەمەن ماڭگىلىككە قوشتاسادى ەكەن, – دەپ ءبىتىردى اڭگىمەسىن اكەم.
ول ەپيستوليارلىق مۇراسىندا: «مەنىڭ ماقساتىم – بابالارىمىز ەشكىمنەن كەم بولعان ەمەس, ولارمەن تەرەزەسى تەڭ تۇرعان دەگەندى ايتپاقپىن» دەپ جازادى.
* * *
وي مەن ءسوز زەرگەرىنىڭ اقىلدىڭ التىن استاۋى ىسپەتتى «كۇنشىلدىك» اتتى سۇحبات-ديالوگى «ازاپ شەككىڭ كەلمەسە, كۇنشىل بولما», «دوسىڭنىڭ باقىتتى بولعانىن كەشىرە الاسىڭ با؟», «كۇنشىل ادام – مۇڭشىل ادام», «ايەلى سۇلۋ جىگىتتىڭ شىنايى دوسى بولمايدى», «دۇشپانىڭدى قۇرمەتتەسەڭ دوسىڭداي...», «سابىر دەيتىن مىقتى بار», «جارعانات جارىقتى جاقتىرمايدى», «ەسىل جاستىق, قايران جاستىق كۇندەرىم», «وتىرىك, وسەك, ماقتانشاق...», «سەن ءوزىڭدى-ءوزىڭ الداي الاسىڭ با؟», «...اشكوزدىلەر جاھاندى جەپ, تويار ما؟», «تاكاپپارلىق – تەكسىزدىكتىڭ بەلگىسى», «كۇنشىل ادام ولسە دە, كۇنشىلدىك ولمەيدى» سياقتى باپتاردان ءتىزىلىپ تۇزىلگەن. اۆتور كۇنشىلدىكتىڭ سەبەپ-سالدارىن, زاردابىن ءتۇسىندىرىپ, اشكەرەلەيدى. جاماندىق دەگەنىمىز ءبۇيى مەن شايان ءتارىزدى. مۇنى الۋان ءتۇرلى مىسالدار, تامسىلدەر, سالىستىرۋلار ارقىلى كورسەتىپ وتىرادى. ايتالىق: «قىزعانشاق جان ءوزى قىزعانىپ وتىرعان ادامعا دۇربىمەن قارايدى. سوندا الگى ادامعا تۇيمەدەي كەمشىلىك تۇيەدەي بوپ, ويماقتاي ويى وراسان زور شىندىق بوپ كورىنەدى». توبىقتان قاعۋ, ىشتەن شالۋ, ءسوز تاسۋ – كورگەنسىزدىك. ەندەشە, بىلىق-شىلىقتارعا تاس اتۋ, كوزىن جويۋ, ارامشوپتەردەن تازارتۋ – وسەر ەلدىڭ باستى پارىزى.
جازۋشى ن.كەلىمبەتوۆتىڭ «كۇنشىلدىك» دەيتىن فيلوسوفيالىق شىعارماسى وقىرماندارعا «ۇياتىڭ, ارىڭ ويانسىن» دەگەن ويدى ۇقتىرادى. دانالىق ءىلىم تاريحىنداعى «كابۋسناما», «رابعۇزي قيسسالارى», الىشەر ناۋايدىڭ «عاشىق جۇرەك» دۇنيەتانىمىڭدى, الەۋمەتتىك-ەتيكالىق كوزقاراسىڭدى, تاجىريبەڭدى, ءبىلىم-بىلىگىڭدى قالاي تەرەڭدەتسە, تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ رۋحاني كوركەيۋىنە, تۇلەۋىنە سونشالىقتى اسەر ەتەرى ءسوزسىز.
* * *
حح عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىندا جازۋشى نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» دەگەن پوۆەسى جارىق كورگەندە اتاقتى اقىن ءابدىلدا تاجىباەۆ: «مەن بۇگىن ادام تۋرالى اسەم اڭگىمەلەر ايتقان جاس جازۋشىمەن كەزدەستىم. وقىماساڭدار – وقىڭدار!» دەپ جار سالعان-دى. مەن سونىڭ كۋاگەرىمىن جانە ابەكەڭمەن ءبىر بولىمدە قىزمەتتەس ەدىم. دەرەۋ عالىم, جازۋشى, عىلىم دوكتورى مىرزابەك دۇيسەنوۆ (1928-1988) «لەنينشىل جاسقا» «ەرلىك مونولوگى» دەيتىن جالىندى پىكىر جازدى. وندا بىلاي دەلىنگەن: «شىنىندا دا بۇل تاعدىردىڭ قاتال سىنىنا تۇسكەن ازاماتتىڭ سىن ساعاتى سوققان ساتتە اقتارىلا ايتقان ىشكى سەزىمىنىڭ تولقىنىسى ەكەن.
...ۇرەي, قورقىنىش قانا ەمەس, ماحاببات پەن عاداۋاتتىڭ, باقىت پەن باقىتسىزدىقتىڭ, سيىقسىزدىق پەن سۇلۋلىقتىڭ جىگى نەسىمەن كورىنەدى؟ ۋاقىت – كەڭىستىك تۋرالى قالاي تۇسىنەمىز؟ نە ءۇشىن ءومىر سۇرەمىز؟ مىنە, وسىنىڭ بارىنە مۇگەدەك ەرجاننىڭ كوزىمەن ءبىر قاراپ كورەلىكشى, سوندا ءبىز ءومىردىڭ ءبۇگە-ءشىگەسىنە تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, جاڭاشا باعالايمىز.
قانشا نالا, وكىنىش, قينالۋ مەن قىنجىلۋدى وتكەرگەنمەن, ءتۇڭىلۋ جوق. بولار ىسكە بولاتتاي بەرىكتىك, قايسار مىنەز بار.»
سىنشى مىرزابەك دۇيسەنوۆ «ادالدىقتىڭ تاڭىرىسىندەي» گاۋھار, ەرجان, قۋات بولمىسىندا «تابيعاتتىڭ ءدال وزىندەي تازالىق بايقالاتىنىن» دايەكتەپ كورسەتەدى.
ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, نەمات اعاداي تاعدىردىڭ تاقسىرەتىن كورگەن, كونگەن, و دۇنيەدەن قايتا ورالعان ۇستازىم مىرزابەك اعا ءوزىنىڭ ۇباق-شۇباق بەينەتقورلىعى حاقىندا ويىندا ءپىسىرىپ جۇرگەن ەدى, مىناداي كەرەمەت شىعارمانى وقىعاننان كەيىن, شۇعىل رايىنان قايتتى.
تەگەۋرىندى تالانت ءتارجىما ونەرىمەن دە شۇعىلداندى. ول ۋكراين جازۋشىسى ۆاسيل كازاچەنكونىڭ «نايزاعاي», وزبەك جازۋشىلارى سايد احمادتىڭ «كوكجيەك», پىرىمقۇل قادىروۆتىڭ «جۇلدىزدى تۇندەر» دەيتىن روماندارىن كەمەل سۋرەتكەرلىكپەن اۋدارعان. اۋدارماشى ن.كەلىمبەتوۆ «تۇپنۇسقاداعى گۇلدەي قۇلپىرىپ تۇرعان عاجايىپ كورىنىستەردى» تابيعي اجار-كوركىمەن, ءتولتۋما قاسيەتتەرىمەن جەتكىزگەن.
* * *
جۇرەك قازىناسى, اسىل وي دۇنيەسى «قورقىت جاققان شىراقتاي» جالىنداپ-جارقىراپ وتىرادى ەكەن-اۋ! سوقىر كوزدەن جاس اعىزاتىن, تاسجۇرەكتى بالقىتاتىن «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» دەگەن پوۆەسى ادەبيەت مايدانىنداعى باسەكە-جارىستا تاعى ءبىر بيىك مارتەبەگە يە بولىپتى. ادەبيەت داستۇرلەرى بەرىك ورنىققان رەسەيدەي ەلدە جىلدىڭ ۇزدىك كىتابى بولىپ نەمات اعانىڭ «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» حيكاياتى تانىلىپتى. قۋانامىز. ماقتانامىز.
سەرىك نەگيموۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
تۇركىتانۋشى, جازۋشى, پەداگوگ نەمات كەلىمبەتوۆ – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, فرانتس كافكا اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ جانە كۇلتەگىن سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
ن.كەلىمبەتوۆ 1959 جىلى تاشكەنت حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن تامامداعان. كەلەس, سارىاعاش اۋداندىق گازەتتەرىندە ادەبي قىزمەتكەر, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى مىندەتىن اتقارعان. 1962-1965 جىلداردا قازاق كسر عا-نىڭ ەكونوميكا ينستيتۋتىندا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر, 1965-1970 جىلداردا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە ادەبي قىزمەتكەر, 1970-1974 جىلداردا مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ مادەنيەت بولىمىندە رەفەرەنت, قازاق كسر ادەبيەت, ونەر جانە ارحيتەكتۋرا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتارى جونىندەگى كوميتەتتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ مەملەكەتتىك تەرمينولوگيالىق كوميسسياسى, ءباسپاسوز جانە كينو ىستەرى جونىندەگى رەفەرەنتى. 1981 جىلدان باستاپ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇستازدىق ەتتى.
***
عۇمىرى ۇستارانىڭ جۇزىندە, ينەنىڭ ۇشىندا وتسە دە, ادام توزگىسىز تاعدىر تالقىسىنا تاپ بولسا دا, ەسەسىن جىبەرمەي قايرات دەيتىن قىراننىڭ قاناتىندا قالىقتاپ سامعاپ, ءبىلىم تەڭىزىندە, شابىت شالقارىندا ويى گۇلدەپ, ورشەلەنىپ قۇلاشتاپ, ماعىنالى, ساليقالى شىعارمالار تۋىنداتقان نەمات اعا كەلىمبەتوۆتى 1969 جىلدىڭ كوكتەمىندە س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, مەيىربان تالىمگەر حانعالي سۇيىنشاليەۆتىڭ ۇيىندە (ۋشاكوۆ كوشەسى, 82 ءۇي, تاستاق) كورگەن ەدىم. بويى ەسىك پەن توردەي, قاق-سوقپەن ءىسى جوق, ارتىق اۋىز ءسوزى جوق كىسى سىڭايلى سياقتى كورىندى.
...سونان سوڭ 1992 جىلى مەنىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياما پىكىر بەرگەنى, نەمات اعا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دە دوكتورلىق قورعاعاندا باسى-قاسىندا بولعانىم دا بۇل كۇندە كوڭىلگە ەرەكشە ءبىر جىلىلىق اكەلەدى.
پروفەسسور نەمات كەلىمبەتوۆ گرەك تاريحشىلارى گەرودوت, سترابون, پوليەن, ەفور ەڭبەكتەرىندەگى, گومەردىڭ «وديسسەيا», «يليادا» ەپوستارى جانە ەللادا اقىنى ەسحيل شىعارمالارىنداعى, «اۆەستا» كىتابىنداعى, ءفيردوۋسيدىڭ «شاحناماسىنداعى», بيرۋني, قاشعاري, حامزا يسفاحاني, راشيد-اد-دين, مۇحامەد حايدار دۋلاتي, ابىلعازى ەڭبەكتەرىندەگى ساقتار الەمىنە, ولاردىڭ شارۋا-كاسىبى, نانىم-سەنىمدەرىنە, تۇران ەلىنىڭ امىرشىلەرىنە, ەل مەن جەردى قىزعىشتاي قورعاعان قىراندارىنا تىكەلەي قاتىستى قۇندى دەرەكتەردى, ماعلۇماتتاردى جىپكە تىزگەن مەرۋەرتتەي سيپاتتاپ, اتام زاماندا عۇمىر كەشكەن تۇمار (توميريس), شىراق, الىپ ەر توڭعا (افراسياب), شۋ سىندى ايبارلى قولباسشى باتىرلار جايىنداعى قاھارماندىق داستانداردىڭ زەرتتەلۋ تاريحناماسىنا, يدەيالىق-مازمۇنىنا وي جارىعىن تۇسىرگەن. تۇمار پاتشانىڭ, شىراق باتىردىڭ كەرەمەت ەرلىك ىستەرى, وتانشىلدىق رۋحىنىڭ اسقاقتىعى, تاكتيكالىق, ستراتەگيالىق شەبەرلىگى, تاپقىرلىقتارى ۇرپاققا ۇلگى. ادەبيەت تاريحشىسى «الىپ ەر توڭعا» داستانىنا نازىك تالداۋلار جۇرگىزۋ بارىسىندا قىرۋار دەرەكتەردى جەتىك سويلەتەدى. اسىرەسە, «الىپ ەر توڭعانى جوقتاۋ» جىرىنىڭ كونە تۇركى فولكلورىنىڭ ءداستۇرى رۋحىندا شىعارىلعانى ءارى قازاقتىڭ باتىرلىق ەپوسىندا, اقىن-جىراۋلار ونەرناماسىندا ناقتى كورىنىس تاپقاندىعى تياناقتى دايەكتەلەدى.
تاريحي سانا-زەردەمىزدى جاڭعىرتاتىن, جاڭارتاتىن, تەرەڭدەتەتىن «اتتيلا» داستانى جونىندەگى تاريحي-مادەني دەرەك كوزدەرى, قاداۋ-قاداۋ وي-پىكىرلەرى زەرتتەۋدىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن جەتىلدىرە, ايقىنداي تۇسەدى. مۇندا باتىس عۇن يمپەرياسىنىڭ بيلەۋشىسى, قۇدىرەتتى قولباسشى, مايتالمان ديپلومات اتتيلانىڭ رۋم اسكەرىمەن شايقاسى مەيلىنشە اسەرلى, كوركەم سۋرەتتەلەدى. ەكى ءجۇز مىڭ ساربازدارىن باستاپ رۋم قولىن داڭقتى قولباسشى اەتسي باستاپ شىقسا, ودان ەكى ەسە از جاساعىمەن اقبوز اتتىڭ ۇستىندە وتتى سەمسەر ۇستاعان اتتيلا قاراما-قارسى شىعادى. ەسەپسىز اسكەر سانىمەن, سونشالىقتى ءنوپىر ات تۇياقتارىنىڭ دۇرىلدەگەن دۇبىرىنەن قارا جەر دۇركىرەپ-كۇركىرەپ قاڭىلتىرشا قالتىراعانداي, كوكجيەكتى شەگىرتكەنىڭ بۇلتىنداي تاستاي قاراڭعى عىپ جىبەرگەندەي. سوعىس ءتارتىبى بويىنشا, ساداقتىڭ جەبەسى جەتىپ جىعىلاتىنداي اراقاشىقتىقتا ەكى جاقتىڭ اسكەرى دە شۇعىل كىدىرىپ, قولباسشى كوسەمدەرى جەكپە-جەككە شىعادى ەكەن.
سول ساتتە التىن جالدى تۇلپارىمەن اتتيلا ويقاستاپ, داۋىلپاز داۋىسىمەن ساڭق ەتەدى:
– ەي, اەتسي! شىق بەرى! رۋمدى ۇياتقا قالدىرما!
ايبىندى سوزگە ازۋلى اەتسي سەلك ەتپەيدى. ماڭعاز, سىرباز, تاكاپپار قالپىنان اينىمايدى. بۇ دا سەس كورسەتۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى شىعار. ءسويتىپ, تور كوز ساۋىت كيگەن, نايزا ۇستاعان اەتسي اتتيلاعا وق جىلانداي اتىلادى. كىرپىك قاققانشا اتتيلا ونى ات ۇستىنەن ج ۇلىپ تۇسىرەدى. دەرەۋ جويقىن, الاساپىران سوعىس وتى تۇتانىپ, قان سۋشا اعادى, ولىكتەر تاۋ-تاۋ بولىپ ۇيىلەدى... سونىمەن اۋپىرىممەن ءتىرى قالعان رۋم اسكەرى جىم-جىلاس بولىپ تابانىن جالتىراتادى. قاھارمان اتتيلا اسكەرىن باستاپ, رۋم قايداسىڭ دەپ سۋىت ءجۇرىپ كەتەدى. رۋم قالاسىنىڭ قاقپالارىنا جەتكەندە, رۋم پاپاسىنىڭ ءوزى باستاعان ءبىر توپ وكىلدەر ۆيزانتيا سەناتىنىڭ شەشىمىن تاپسىرادى. وندا بىلاي دەلىنگەن: «اتتيلاعا تۇگەل باعىنامىز, ايتقانىن ىستەيمىز, قازىنانىڭ بار بايلىعىن بەرەمىز, تەك ول قاسيەتتى قالا رۋمدى ورتەمەسىن».
ار-نامىستان جارالعان اتتيلا ءباھادۇر بارشا نويانزادالارىمەن شاھارعا سوقپاي, شىعىسقا بەت تۇزەيدى.
پروفەسسور نەمات كەلىمبەتوۆ كەلتىرگەن «اتتيلا» داستانىنىڭ سيۋجەتى وسىنداي.
قىتاي كونە جازبالارىندا ساقتالعان «كوكبورى» داستانى عۇندار تايپاسىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى «ەلۋ شاڭىراق» اشينا رۋى جايىنداعى اڭىزداردان قۇرالعان. نەمات كەلىمبەتوۆ «اشينا» ۇعىمىنىڭ ءتۇپ-توركىنىنە نازار اۋدارادى. بۇل تۋىندى ءسوز «اسىل تەكتى قاسقىر, ءبورى» دەگەن ماعىنانى بەرەدى ەكەن. تۇركى تايپالارى مەن تۇرىك مەملەكەتىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان قايراتكەر اشينا ەسىمدى بولعان دەيدى. تۇركىلىك دۇنيەتانىم بويىنشا, كوكبورى – قاسيەتتى, كيەلى توتەم.
پروفەسسور نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ كورسەتۋىنشە, ەرتە زاماندا التاي ولكەسىندە عۇن تايپاسىنىڭ ءبىر بۇتاعى كۇنباتىس جاققا كوشەدى. وندا قالا سالىپ, مەملەكەت قۇرىپ, قارۋلى اسكەر ۇيىمداستىرىپ, باقىتتى زامان قۇشاعىندا ەركىن تىنىستاپ جاتادى. ايدىڭ امانىندا وسى ەلگە جاۋ قىرعيداي ءتيىپ, حالقىن قىرىپ جىبەرەدى. تەك 9 جاسار ۇل امان قالادى. تۇزدە جورتىپ جۇرگەن ءبورىنىڭ قانشىعى قانسىراعان بالانى ىنىنە اپارىپ, اسىراپ, ساقتايدى. اقىرىندا قانشىق وسى ۇلدان جۇكتى بولادى. ورشەلەنگەن دۇشپان قايتىپ ورالىپ, جەتكىنشەكتى تاۋىپ الىپ, كەسكىلەپ ولتىرەدى. ۇرەيى ۇشقان بۋاز قانشىق يت ارقاسى قيانداعى التايدى پانالاپ, ون بالانى جارىق دۇنيەگە اكەلەدى. ولار ءوسىپ, ەسەيىپ, وركەندەپ, تۇتاس ءبىر ۇلىسقا اينالادى.
ادەبيەتتانۋشى ن.كەلىمبەتوۆ عاسىرلار تەرەڭىندە تۋعان «كوكبورى» داستانىنىڭ ادەبي-تاريحي جانە ەتنوگرافيالىق سيپاتتارىن زەردەلەۋ بارىسىندا ن.يا.بيچۋرين, مەحمەت فۋات كوپرۇلۇ, ل.ن.گۋميلەۆ, ن.س.بانارلى ءتارىزدى ايتۋلى وقىمىستىلاردىڭ تۇجىرىمدى وي-پىكىرلەرىنە ءجۇگىنىپ وتىرادى. «ەرگەنەكون» داستانى ءتۇركى حالىقتارىنىڭ قونىستانۋى نەمەسە جەرۇيىقتى ىزدەپ تاپقانى تۋرالى تولعاۋ دەسە دە بولادى. اۆتوردىڭ تۇسىندىرۋىنشە, «ەرگەنەكون» «شاتقالداعى قونىس» دەگەن ۇعىمدى مالىمدەيدى. وسىناۋ قۇتتى-قايىرلى قونىستا جانى دا, مالى دا كوبەيىپتى, كوركەيىپتى.
بىردە ەل تىزگىنىن ۇستاعان ءامىرشى: اقىلگوي, باتىر بورتە شەنە حالقىنا جالىندى ءسوز ارنايدى:
– ۋا, قاسيەتتى كوك ءبورى انانىڭ ەرجۇرەك وعىلاندارى مەن اۋلەتى! ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزعا ەرتە داۋىرلەردەن بەرى وسى ەرگەنەكون جەرى قۇتتى مەكەن بولعان. كوك ءتاڭىرى ءبىزدى قولداپ, وستىك, وندىك. ەرگەنەكون جەرىنە بارشامىز باس ءيىپ, تاعزىم ەتەيىك. ايتسە دە ۇلى بابالارىمىزدىڭ زيراتى جاتقان قاسيەتتى اتامەكەنىمىز زاڭعار تاۋلاردىڭ ارعى جاعىندا ەكەنىن ۇمىتپايىق, اتاجۇرتقا اتباسىن بۇرايىق. تابعاشتاردى جەرىمىزدەن الاستايىق.
داستانداردا ۇلى كوشتىڭ اتاجۇرتقا بەت تۇزەگەنى, بيىك تاۋلاردان كوشتىڭ وتە الماي داعدارعانى, سوندا تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن ۇستانىڭ جەتپىس تۇيەنىڭ تەرىسىنەن كورىك جاساعانى, ءسويتىپ, تاۋدى بالقىتىپ ەرىتكەنى, كەرۋەننىڭ وتكەنى, تابعاشتاردان قۇتىلعانى, تۇرىك قاعاناتى مەملەكەتىن قۇرعانى كەڭىنەن جىرلانادى.
زادىندا, ۇلتتىڭ رۋحاني-مادەني تۇرعىدان كوركەيۋى جولىندا قادىم زامانداعى رۋحاني سۇلۋلىققا بولەنگەن ىزدەنىستەر, ىزگى مۇراتتار, يدەيالىق-كوركەمدىك داستۇرلەر مەيلىنشە ومىرشەڭ. بۇل ورايدا ويشىل بورتە شەنەنىڭ ارناۋ ءسوز ايتۋ ءداستۇرى «كۇلتەگىن», «ەر قوساي» جىرلارىندا, اسان قايعى تولعاۋلارىندا جالعاستىق تاپقانىن پروفەسسور ن.كەلىمبەتوۆ ناقتى دايەكتەرمەن دالەلدەيدى.
ساقتار مەن عۇندار زامانىندا تۋعان ەجەلگى تۇركى ادەبي جادىگەرلىكتەرىنىڭ ىشىندەگى قاھارماندىق داستانداردىڭ ادەبي-تاريحي ەرەكشەلىكتەرى كوركەمدىك ءداستۇر زاڭدىلىقتارى نەگىزىندە سارالانادى.
* * *
جازۋشى نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «قاريالار», « ۇلىما حات» دەيتىن ەسسەلەرىندە بابالار تاعىلىمى مەن تاجىريبەسى, اتا-انانىڭ ارداقتى ىستەرى مەن ونەگەسى, «تولىمدى-ءبىلىمدى», «ساۋلەلى كىسى» تاربيەلەۋ ىسىندەگى, ۇلتتىق بولمىس, وي-سانا جايىنداعى كەلىستى وي-تولعامدارى, «التى باتپان ازاپقا باتقان قاسىرەتتى كۇندەرىنىڭ» كورىكسىز سۋرەتتەرى, «زىلدەي اۋىر ويلارى, بىلگەنى ەلگە قىرۋار قىزمەت كورسەتكەن كەمەڭگەرلەردىڭ دانالىق, ىزگىلىك, ادامگەرشىلىك دارىستەرى, قازاق حالقىنىڭ زاماندار مەن داۋىرلەر بويعى جاساعان رۋحاني تاريحى, اتا-تەك شەجىرەسىن تاراتىپ ايتۋ ءداستۇرى, ەل باسقارۋ مەن ادامدى ويلاي بىلۋگە ءۇيرەتۋ ونەرى, بيلىك-شەشەندىك كەسىمدەرى, دوستىق, باقىت, تاتۋلىق, سىيلاستىق ءمانىسى, قايىرىم-مەيىرىم, ار-وجدان, قاھارماندىق, تۇلعاتانۋ, دۇنيەقوڭىزدىق, ىشمەرەزدىك, قىزعانشاقتىق, تاكاپپارلىق, اشكوزدىك, مەنمەندىك, جاتىپاتارلىق, جانتىقتىق, جاتىپىشەرلىك, مانساپقورلىق, قۇباقاندىق (ەكىجۇزدىلىك), «زىمىران-ۋاقىت» ماسەلەلەرى تەرەڭ پاراساتپەن پايىمدالىپ, تەبىرەنىستى باياندالادى.
ويشىلدىق پەن كوركەمدىكتى شىعارماشىلىق ەڭبەگىنىڭ قازىعى ەتكەن قايسار مىنەزدى, وت جىگەرلى نەمات اعانىڭ اسىل ويلارىنا ءبىر مەزەت زەيىن-زەردەمىزدى اۋدارايىق: «مەيىرىمدىلىك» دەپ اتالاتىن پاننەن انام مارقۇم ماعان عۇمىرلىق ءدارىس بەرىپ كەتكەن ەكەن», «اقساقال اتانۋ – ەر-ازامات باقىتىنىڭ ءبىر كورىنىسى», «بەرىلگەن ءومىر – امانات. ەتە ءبىل سوعان قاناعات» جانە ت.س.س.
«ەستىلەردىڭ ايتقان سوزدەرىن ەسكەرىپ جۇرگەن كىسى ءوزى دە ەستى بولادى» دەپ اباي ايتقانداي, قالامگەر ن.كەلىمبەتوۆ «اقساقالدىققا دايىندىق جاستىق شاقتان باستالادى» اتتى سۇحباتىندا: «كەزىندە اكەم بۇحاراداعى كوكەلتاش مەدرەسەسىن بىتىرگەن ەكەن. ول اراب, پارسى جانە شاعاتاي تىلدەرىن جەتىك بىلەتىن. ۇيىمىزدە اراب ارپىمەن جازىلعان قيسسا-داستاندار كوپ بولاتىن... اكەم جوق كەزدە سول كونە داستانداردى مەن دە وقي بەرەتىنمىن. ارابشا جازۋدى ماعان اكەم ۇيرەتكەن ەدى» دەپتى. قيسسا-حيكايالاردىڭ مەرۋەرت تولقىندارىن, سىرلى دا سيقىرلى سۋرەتتەرىن جۇرەگىنە ۇيالاتقان نەمات اعانىڭ ءسوز ونەرىنە دەگەن جان قۇمارى, ءىلتيپاتى ەرتە ويانعانى, ءاۋ باستا-اق قيال قۇسى قاناتتانعانى, سەزىم دۇنيەسى گۇلدەنىپ كوركەيگەنى, دۇنيەتانىمىنىڭ كەڭەيگەنى كورىنىپ-اق تۇر. قايراتكەر اكەسى كەلىمبەت قالدىبەك ۇلىنىڭ «مەنىڭ يمانىم جۇرەگىمدە» دەگەن قاسيەتتى ءسوزى ءارى تۇركىتانۋشى, ءارى دراماشى, ءارى جازۋشى, ءارى ۇستاز نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ شىعارماشىلىق ءومىربايانىندا جارىق ساۋلە شاشىپ, جارقىن كورىنىس تاپقان. وسى ورايدا اكەسى كەلىمبەتتىڭ قىران قۇس تۋرالى حيكايانى جۇتىنتىپ, تامىلجىتا جەتكىزگەنىن بىلايشا سويلەتەدى:
– بۇركىت كوپ ءومىر سۇرەدى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن اكەم. – بىراق ول ءوزىنىڭ ۇزاق ومىرىندە ۇيادا جاتقان ءار بالاپانىن نەبارى ءبىر رەت قانا ۇشىرىپ ۇيرەتەدى. ەندى عانا تەمىر قانات بولىپ كەلە جاتقان بالاپانىن بۇركىت تىستەپ العان كۇيىندە كوز جەتپەس بيىك اسپان تۇڭعيىعىنا سامعاپ ۇشىپ شىعادى دا, كەنەت اۋزىنداعى بالاپانىن تومەن قاراتا لاقتىرىپ جىبەرەدى. ءالى ءبىر رەت تە قانات جازىپ, ۇشىپ كورمەگەن ءوز بالاپانىن ايامايدى ەكەن-اۋ دەپ قالاسىڭ. بىراق قاس-قاعىم ساتتە ءالسىز قاناتتارىن اشۋعا شاماسى كەلمەي, جەرگە قاراي قۇلدىراپ بارا جاتقان بالاپانى سوڭىنان انا بۇركىت قۇيىنداي اعىپ كەلەدى. ەگەر بالاپان جەرگە جاقىنداعانشا قاناتىن اشا الماسا, وندا انا بۇركىت ءشۇيىلىپ كەپ ونى قاعىپ الادى دا, قايتادان بيىك شىڭ باسىنداعى ءوز ۇياسىنا اپارىپ قويادى. بىراق انا قىران شەكسىز اسپان الەمىندە ءوز كۇش-قۋاتىمەن بىردەن سامعاپ كەتە الماعان تەمىر قانات بالاپانىنا قايتا مويىن بۇرىپ قارامايدى ەكەن.
ەندى الگى بالاپان ءوزىنىڭ جەر باۋىرلاپ جۇرەتىن جىلان ەمەس, اسپان الەمىندە قۇيىنداپ ۇشاتىن قىران ەكەنىن تەك ءوز قايراتىمەن, ەرىك-جىگەرىمەن عانا دالەلدەي الادى. ەگەر وعان رۋحى جەتپەي قالسا, وندا قايىرىمسىز قاناتتارىنا قارعىس ايتىپ, ءۇن-ءتۇنسىز مىنا جارىق دۇنيەمەن ماڭگىلىككە قوشتاسادى ەكەن, – دەپ ءبىتىردى اڭگىمەسىن اكەم.
ول ەپيستوليارلىق مۇراسىندا: «مەنىڭ ماقساتىم – بابالارىمىز ەشكىمنەن كەم بولعان ەمەس, ولارمەن تەرەزەسى تەڭ تۇرعان دەگەندى ايتپاقپىن» دەپ جازادى.
* * *
وي مەن ءسوز زەرگەرىنىڭ اقىلدىڭ التىن استاۋى ىسپەتتى «كۇنشىلدىك» اتتى سۇحبات-ديالوگى «ازاپ شەككىڭ كەلمەسە, كۇنشىل بولما», «دوسىڭنىڭ باقىتتى بولعانىن كەشىرە الاسىڭ با؟», «كۇنشىل ادام – مۇڭشىل ادام», «ايەلى سۇلۋ جىگىتتىڭ شىنايى دوسى بولمايدى», «دۇشپانىڭدى قۇرمەتتەسەڭ دوسىڭداي...», «سابىر دەيتىن مىقتى بار», «جارعانات جارىقتى جاقتىرمايدى», «ەسىل جاستىق, قايران جاستىق كۇندەرىم», «وتىرىك, وسەك, ماقتانشاق...», «سەن ءوزىڭدى-ءوزىڭ الداي الاسىڭ با؟», «...اشكوزدىلەر جاھاندى جەپ, تويار ما؟», «تاكاپپارلىق – تەكسىزدىكتىڭ بەلگىسى», «كۇنشىل ادام ولسە دە, كۇنشىلدىك ولمەيدى» سياقتى باپتاردان ءتىزىلىپ تۇزىلگەن. اۆتور كۇنشىلدىكتىڭ سەبەپ-سالدارىن, زاردابىن ءتۇسىندىرىپ, اشكەرەلەيدى. جاماندىق دەگەنىمىز ءبۇيى مەن شايان ءتارىزدى. مۇنى الۋان ءتۇرلى مىسالدار, تامسىلدەر, سالىستىرۋلار ارقىلى كورسەتىپ وتىرادى. ايتالىق: «قىزعانشاق جان ءوزى قىزعانىپ وتىرعان ادامعا دۇربىمەن قارايدى. سوندا الگى ادامعا تۇيمەدەي كەمشىلىك تۇيەدەي بوپ, ويماقتاي ويى وراسان زور شىندىق بوپ كورىنەدى». توبىقتان قاعۋ, ىشتەن شالۋ, ءسوز تاسۋ – كورگەنسىزدىك. ەندەشە, بىلىق-شىلىقتارعا تاس اتۋ, كوزىن جويۋ, ارامشوپتەردەن تازارتۋ – وسەر ەلدىڭ باستى پارىزى.
جازۋشى ن.كەلىمبەتوۆتىڭ «كۇنشىلدىك» دەيتىن فيلوسوفيالىق شىعارماسى وقىرماندارعا «ۇياتىڭ, ارىڭ ويانسىن» دەگەن ويدى ۇقتىرادى. دانالىق ءىلىم تاريحىنداعى «كابۋسناما», «رابعۇزي قيسسالارى», الىشەر ناۋايدىڭ «عاشىق جۇرەك» دۇنيەتانىمىڭدى, الەۋمەتتىك-ەتيكالىق كوزقاراسىڭدى, تاجىريبەڭدى, ءبىلىم-بىلىگىڭدى قالاي تەرەڭدەتسە, تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ رۋحاني كوركەيۋىنە, تۇلەۋىنە سونشالىقتى اسەر ەتەرى ءسوزسىز.
* * *
حح عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىندا جازۋشى نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» دەگەن پوۆەسى جارىق كورگەندە اتاقتى اقىن ءابدىلدا تاجىباەۆ: «مەن بۇگىن ادام تۋرالى اسەم اڭگىمەلەر ايتقان جاس جازۋشىمەن كەزدەستىم. وقىماساڭدار – وقىڭدار!» دەپ جار سالعان-دى. مەن سونىڭ كۋاگەرىمىن جانە ابەكەڭمەن ءبىر بولىمدە قىزمەتتەس ەدىم. دەرەۋ عالىم, جازۋشى, عىلىم دوكتورى مىرزابەك دۇيسەنوۆ (1928-1988) «لەنينشىل جاسقا» «ەرلىك مونولوگى» دەيتىن جالىندى پىكىر جازدى. وندا بىلاي دەلىنگەن: «شىنىندا دا بۇل تاعدىردىڭ قاتال سىنىنا تۇسكەن ازاماتتىڭ سىن ساعاتى سوققان ساتتە اقتارىلا ايتقان ىشكى سەزىمىنىڭ تولقىنىسى ەكەن.
...ۇرەي, قورقىنىش قانا ەمەس, ماحاببات پەن عاداۋاتتىڭ, باقىت پەن باقىتسىزدىقتىڭ, سيىقسىزدىق پەن سۇلۋلىقتىڭ جىگى نەسىمەن كورىنەدى؟ ۋاقىت – كەڭىستىك تۋرالى قالاي تۇسىنەمىز؟ نە ءۇشىن ءومىر سۇرەمىز؟ مىنە, وسىنىڭ بارىنە مۇگەدەك ەرجاننىڭ كوزىمەن ءبىر قاراپ كورەلىكشى, سوندا ءبىز ءومىردىڭ ءبۇگە-ءشىگەسىنە تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, جاڭاشا باعالايمىز.
قانشا نالا, وكىنىش, قينالۋ مەن قىنجىلۋدى وتكەرگەنمەن, ءتۇڭىلۋ جوق. بولار ىسكە بولاتتاي بەرىكتىك, قايسار مىنەز بار.»
سىنشى مىرزابەك دۇيسەنوۆ «ادالدىقتىڭ تاڭىرىسىندەي» گاۋھار, ەرجان, قۋات بولمىسىندا «تابيعاتتىڭ ءدال وزىندەي تازالىق بايقالاتىنىن» دايەكتەپ كورسەتەدى.
ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, نەمات اعاداي تاعدىردىڭ تاقسىرەتىن كورگەن, كونگەن, و دۇنيەدەن قايتا ورالعان ۇستازىم مىرزابەك اعا ءوزىنىڭ ۇباق-شۇباق بەينەتقورلىعى حاقىندا ويىندا ءپىسىرىپ جۇرگەن ەدى, مىناداي كەرەمەت شىعارمانى وقىعاننان كەيىن, شۇعىل رايىنان قايتتى.
تەگەۋرىندى تالانت ءتارجىما ونەرىمەن دە شۇعىلداندى. ول ۋكراين جازۋشىسى ۆاسيل كازاچەنكونىڭ «نايزاعاي», وزبەك جازۋشىلارى سايد احمادتىڭ «كوكجيەك», پىرىمقۇل قادىروۆتىڭ «جۇلدىزدى تۇندەر» دەيتىن روماندارىن كەمەل سۋرەتكەرلىكپەن اۋدارعان. اۋدارماشى ن.كەلىمبەتوۆ «تۇپنۇسقاداعى گۇلدەي قۇلپىرىپ تۇرعان عاجايىپ كورىنىستەردى» تابيعي اجار-كوركىمەن, ءتولتۋما قاسيەتتەرىمەن جەتكىزگەن.
* * *
جۇرەك قازىناسى, اسىل وي دۇنيەسى «قورقىت جاققان شىراقتاي» جالىنداپ-جارقىراپ وتىرادى ەكەن-اۋ! سوقىر كوزدەن جاس اعىزاتىن, تاسجۇرەكتى بالقىتاتىن «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» دەگەن پوۆەسى ادەبيەت مايدانىنداعى باسەكە-جارىستا تاعى ءبىر بيىك مارتەبەگە يە بولىپتى. ادەبيەت داستۇرلەرى بەرىك ورنىققان رەسەيدەي ەلدە جىلدىڭ ۇزدىك كىتابى بولىپ نەمات اعانىڭ «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» حيكاياتى تانىلىپتى. قۋانامىز. ماقتانامىز.
سەرىك نەگيموۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
