قازاقستان – رەسەي عانا ەمەس, تمد ەلدەرى اراسىنداعى العاشقى بىرلەسكەن جوبا ەكەندىگىمەن ەرەكشەلەنەدى
ەجەلدەن قوڭسى وتىرعان قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ىنتىماقتاستىق, ىسكەرلىك قارىم-قاتىناسىنىڭ كوكجيەگى ءار سالادا كەڭەيىپ كەلەدى. ونىڭ مىسالىن شەكارالاس ايماقتارداعى ءوزارا بايلانىستاردىڭ جاندانعانىنان كورۋگە بولادى. پرەزيدەنتتەر نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ, ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ ورتاق پروبلەمانى بىرلەسە شەشۋگە ۇمتىلىسى كورشىلەس ەلدەر حالىقتارىن بۇرىنعىدان دا جاقىنداتا تۇسۋدە. ەكى ەل اراسىندا بىرلەسكەن جوبالار دا ىسكە اسىرىلۋدا. سونداي جوبانىڭ ءبىرى – قيعاش وزەنى ۇستىنەن سالىنعان كوپىر.
قيعاش – اتىراۋ مەن استراحان وبلىستارىنىڭ شەكاراسىنداعى وزەن. ءبىر بەتىندە قازاقستاننىڭ, ەكىنشى جاعىندا رەسەيدىڭ ەلدى مەكەندەرى قونىستانىپ وتىر. بۇرىن وزەننىڭ ەكى جاعىندا دا كەدەن بەكەتتەرى ورنالاسقان بولاتىن. قازىر تەك شەكاراشىلار عانا تۇر. وزەننەن ءارلى-بەرلى وتەتىن كولىكتەر يەلەرى بىرنەشە جىل بويىنا كوپىردىڭ جوقتىعىنان قيىندىق كورۋشى ەدى. ارينە, كولىكتەر وزەننەن وتە المايدى ەمەس, وتەدى, بىراق, ول ءۇشىن بىرنەشە ساعاتتاپ ۋاقىتىن جوعالتاتىن. سەبەبى, بۇرىن وزەن ۇستىندە كولىكتەردىڭ دامىلسىز ءوتۋىنە ارنالعان كوپىر سالىنبادى. نەگىزگى قاتىناس ءتۇرى – پاروم. جەكە يەلىكتەگى مۇنداي سۋ كولىگىمەن ءبىر رەيستە 10-12 كولىكتەن ارتىق تاسىمالداۋدىڭ مۇمكىندىگى بولمادى جانە ونىمەن كولىكتەر تەك كۇندىز تاسىمالدانادى. تۇندە تاسىمالداۋدىڭ قاۋىپتىلىگى دە جوق ەمەس-ءتى. قىستا وزەنگە مۇز قاتقاندا پاروم دا توقتاپ تۇرادى. بۇل, اسىرەسە, ترانزيتتىك كولىكتەردىڭ وزەننىڭ قوس جاعالاۋىندا ۇزاق تۇرۋىنا سوقتىرىپ, جۇرگىزۋشىلەردىڭ ورىندى رەنىشىن تۋعىزىپ كەلگەن ەدى.
قازىر مۇنداي اڭگىمەنى ايتۋدىڭ ەش قيسىنى جوق. ويتكەنى, ەكى ەل باسشىلارى وسى پروبلەمانى بىرلەسە شەشىپ, قيعاش وزەنىنىڭ ۇستىنەن جاڭا كوپىردىڭ سالىنۋىنا ۇيىتقى بولدى. ەكى ەل ۇكىمەتتەرىنىڭ جەتەكشىلەرى 2004 جىلى ماسكەۋدە وتكەن كەزدەسۋدە قازاقستان – رەسەي اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى تەرەڭدەتە ءتۇسۋ ماقساتىمەن ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە قول قويدى. مىنە, وسى كەلىسىم اياسىندا شەكاراداعى قيعاش وزەنى ۇستىنەن كوپىر سالۋ, ونى بىرلەسە پايدالانۋدىڭ ۇتىمدى جاقتارى قوزعالدى. قازاقستان جاعىنان تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى 2002 جىلى دايىندالىپ قويىلعان كوپىردى بىرلەسە قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى دە وڭ شەشىمىن تاپتى. كوپىر قۇرىلىسىنىڭ جوباسى ءۇش بولىككە ءبولىنىپ جوسپارلانعان. العاشقىسى – قازاقستان جاعىنان كىرەتىن جول, ەكىنشىسى – كوپىردىڭ ءوزى, ءۇشىنشىسى – رەسەي جاعىنان كىرەتىن جول. وسىنداي جوبادان تۇراتىن كوپىردىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارىن 2005 جىلى رەسەيلىك “گيپرودورني» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ساراتوۆتاعى فيليالى ازىرلەدى. كوپىر قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە مەردىگەر تاڭداۋ ءۇشىن استراحان قالاسىندا مەملەكەتارالىق كونكۋرس ءوتىپ, ونىڭ ناتيجەسىندە تاڭداۋ “ۆولگوموست» اكتسيونەرلىك قوعامىنا ءتۇستى. بۇرىننان كوپىر قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدە مول تاجىريبەسى بار بۇل كاسىپورىن مەملەكەتارالىق ماڭىزى زور نىساندى سالۋ جۇمىستارىنا 2006 جىلعى مامىردا كىرىسىپ كەتتى.
ارينە, قازىر ايتۋعا وڭاي بولعانمەن, كوپىر قۇرىلىسى اينالاسىنداعى ءنوپىر جۇمىستاردىڭ كوپتىگىنە قاراماستان, جاۋاپتى نىساننىڭ ساپاسىنا باسا ءمان بەرىلگەن. رەسەيلىك كاسىپورىن قوسالقى مەردىگەرلىككە قازاقستاندىق كاسىپورىنداردى تارتا وتىرىپ, كوپىر قۇرىلىسىن 1 جىل 4 ايدا, ياعني 2007 جىلعى قىركۇيەكتىڭ سوڭىنا تامان تولىقتاي اياقتادى. وسى كەزەڭدە «اتىراۋجولدارى» جشس قازاقستان جاعىنان كوپىرگە كىرەر جولدى, ال «يرماست» سەرىكتەستىگى ينجەنەرلىك جەلى جۇمىستارىن اتقاردى. كوپىردىڭ رەسەي ەلى جاعىنان دا وسىنداي جۇمىستار ءساتتى جۇزەگە اسىرىلدى. كوپىر قۇرىلىسىن ساپالى ءارى كەدەرگىسىز جۇرگىزۋگە قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەتتەرى ەلۋ دە ەلۋ جۇيەسىمەن تەڭ كولەمدە قارجى سالدى. ناقتىلاي ايتقاندا, قيعاش وزەنى ۇستىنەن سالىنعان كوپىر قۇرىلىسىنا قازاقستاننان 827 643 392 تەڭگە, رەسەيدەن 182 936 063 رۋبل جۇمسالىپتى.
مىنە, وسىنداي ماڭىزدى بايلانىستاردىڭ كوكجيەگىن ودان ءارى كەڭەيتۋگە سەپتىگىن تيگىزگەن شەكاراداعى كوپىر ەكى ەل ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن 2007 جىلعى قازان ايىنىڭ باسىندا اشىلدى. كوپىر ۇستىندە وتكەن سالتاناتقا سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ اتىراۋ وبلىسى جاعىنان, ال رەسەي فەدەراتسياسى ۇكىمەتىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى ۆ.زۋبكوۆ استراحان وبلىسى اۋماعىنان كوتەرىلدى. ەل مەن ەلدى جالعاعان جاڭا كوپىردىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا كارىم ءماسىموۆ: «قيعاش وزەنى ارقىلى جاڭا كوپىردىڭ اشىلۋى – قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناس تاريحىنداعى اتاۋلى وقيعا. بۇل ء–بىزدىڭ حالىقتارىمىزدى بىرىكتىرە, ءبىر-بىرىمەن بارىس-كەلىسىن, ءىسكەرلىك, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىسىن ورىستەتە تۇسەتىن دوستىق كوپىرى. سونىڭ دالەلى, ەكى ەل قۇرىلىسشىلارى كوپىر قۇرىلىسىن قىسقا مەرزىمدە جۇزەگە اسىرۋدا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك تانىتتى», دەگەن بولاتىن. ال رەسەي ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى ۆيكتور زۋبكوۆ: «بۇل كوپىر – ەكى ەلدىڭ حالىقتارىن بۇرىنعىدان دا جاقىنداستىرىپ, قازاقستان مەن رەسەي سەكىلدى ەجەلگى كورشىلەردىڭ وڭىرلەرى اراسىندا ورنىققان شەكارالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى», دەپ تۇيىندەپ ەدى ءسوزىن.
جاڭا كوپىر ۇستىمەن ءبىرىنشى بولىپ رەسەيگە بەت العان قازاقستاندىق كولىكتەر تاۋلىك بويى ءبىر توقتامايتىن كولىك قاتىناسىنا داڭعىل جول سالعانى داۋسىز. ويتكەنى, قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينتەگراتسيالىق بايلانىستاردىڭ ارتۋىن ايتپاعاندا, بۇل كوپىر ورتالىق ازيا مەن تاياۋ شىعىس ەلدەرىنىڭ رەسەيمەن, ۋكراينامەن, كاۆكاز جانە ەۋروپا ەلدەرىمەن اراداعى كولىك قاتىناسىن جەتىلدىرۋگە جول اشىپ وتىر. سونداي-اق, قىتاي مەن وڭتۇستىك كورەيانىڭ دا اتالعان ەلدەرمەن كولىك قاتىناسىن تۇزۋىنە زور مۇمكىندىك اشتى, دەيدى ماماندار. ال كوپىردىڭ اشىلۋىنا قازاقستاندىق تۇرعىندار, سونىمەن بىرگە, رەسەيدىڭ استراحان وبلىسىن مەكەن ەتكەن قانداستارىمىز دا قۋانىشتى ەكەنىنە ءالى دە كۋا بولىپ ءجۇرمىز. گازەت تىلشىسىنە استراحان وبلىسىنىڭ كراسنىي يار اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا تۇراتىن قانداسىمىز مۇحيت ورازوۆتىڭ قۋانىشىن بىلايشا جەتكىزگەنى قويىن داپتەرىمىزدە ءالى دە ساقتاۋلى تۇر:
– قازاقستاندا تۇراتىن اعايىندارىمىزعا بارعاندا قيعاش وزەنىنەن ءوتۋ ءۇشىن پاروم كۇتىپ, بىرنەشە ساعات تۇراتىنبىز. كەرى ورالعاندا تاعى دا سولاي. ەندى جاڭا كوپىر سالىنعان سوڭ اعايىندارىمىزعا ءجيى باراتىن بولامىز, ولاردىڭ دا بىزگە ءجيى كەلەتىنىنە قۋانىپ وتىرمىز. ءبىر وزەننىڭ قوس جاعالاۋىنا قونىستانعان ەكى ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ شاراپاتىن قاراپايىم حالىق – ءبىز كورەتىن بولدىق...
ۇشقان قۇستاي زىمىراعان ۋاقىتتا توقتاۋ جوق قوي. قازاقستان – رەسەي شەكاراسىنداعى دوستىق كوپىرى اشىلعالى بەرى جەتى جىلعا جۋىق مەرزىم ءوتتى. سودان وسى كوپىر ۇستىمەن ءارلى-بەرلى اعىلعان سان الۋان كولىكتىڭ لەگى ءبىر ۇزىلگەن ەمەس. كوپىر ۇستىمەن مۇنايلى ءوڭىر دەلەگاتسياسى استراحان وبلىسىنا تالاي رەت باردى. استراحاندىق كورشىلەر دەلەگاتسياسى دا اتىراۋعا بىرنەشە رەت ساپارلاپ كەلدى. ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق, ىسكەرلىك, مادەني بايلانىستاردى نىقتايتىن مۇنداي ساپارلار ءالى دە جالعاسا بەرەدى. بۇعان قازاقستان – رەسەي پرەزيدەنتتەرىنىڭ قولداۋىمەن سالىنعان كوپىر دە قىزمەت ەتە بەرەتىنىنە ەش كۇمان جوق.
جولداسبەك شوپەعۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».
اتىراۋ وبلىسى.
