قازاقستاندىقتارعا تەاترمەن دوس بولۋ ۇسىنىلدى
اۋەلگى ەلەۋلى جاڭالىق – «استانا وپەرا» تورىندە «دوستار كلۋبى» دەپ اتالاتىن ارنايى جوبانىڭ ىسكە قوسىلۋى. ايتۋلى شىعارماشىلىق باستاما وتكەن اپتادا سالتاناتتى جاعدايدا كوزى قاراقتى كورەرمەن مەن ۇلى ونەرگە ىنتىق تالعامپاز قاۋىمعا تانىستىرىلدى. جوبا تۇساۋكەسەرىنە قاتىسقان مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ تەاتردىڭ باستاماسىن قولداپ, ءوز سوزىندە مۇنداي جوبالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
– بۇل – شىعارماشىلىق ورتا ءۇشىن وتە قاجەتتى جوبا. «دوستار كلۋبى» تەاترعا ونىڭ كوپ قىرلى قىزمەتىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ, الداعى دامۋىنا ءوز ۇسىنىستارىن بىلدىرە الاتىن جاڭا كورەرمەندەردى تارتاتىنىنا سەنىمدىمىن. كلۋب قاتىسۋشىلارىن كوپتەگەن قىزىقتى كەزدەسۋلەر, جاڭالىقتار مەن باستامالار كۇتىپ تۇر, سەبەبى «استانا وپەرا» تالعامپاز كورەرمەنگە ايرىقشا شىعارماشىلىق تۋىندى سىيلايدى. جاڭا جوبا جەمىستى ءارى ۇزاعىنان بولسىن, تەاتر مەن ونىڭ ترۋپپاسى وركەندەپ, دامىپ, كورەرمەندەردى عاجاپ قويىلىمدارىمەن قۋانتا بەرسىن دەپ تىلەيمىن, – دەدى مينيستر. سونداي-اق «دوستار كلۋبىن» قۇرۋ يدەياسىن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ تە قولداپ, مۇنداي تاجىريبە الەمدە بار ەكەنىن جانە بۇل تەاتر ونەرىن قولداۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنىن اتاپ ءوتتى.
جاڭا جوبانىڭ ءمانى – مۇشەلىككە نيەت بىلدىرۋشىلەردىڭ بارلىعى, سونداي-اق كوممەرتسيالىق جانە كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمداردىڭ, ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك كومپانيالار مەن كاسىپورىنداردىڭ «دوستار كلۋبىنا» قابىلداناتىنىمەن ءتۇسىندىرىلدى. تەاتردىڭ «دوستار كلۋبىنا» مۇشە بولۋ – بۇل «استانا وپەرانىڭ» قىزمەتىنە, ەلىمىز بەن ەلوردامىزدىڭ مادەني يگىلىگىن ساقتاۋعا جانە ارتتىرۋعا تەڭدەسسىز ۇلەس قوسۋىمەن قاتار, كلۋب مۇشەلەرى ءۇشىن دە جاعىمدى جاڭالىقتار مەن باستامالارعا باي. اتاپ ايتساق, كلۋب قۇرامىنا قابىلدانعاندار ءۇشىن كەلەشەكتە ارنايى تەاترلىق شارالار وتكىزىلىپ, «نيەتتەستىك باعدارلامالارى» قۇرىلادى, سونىمەن قاتار كلۋب مۇشەلەرى «استانا وپەرانىڭ» ومىرىنە بەلسەندى ارالاسىپ, ساحنا سىرتىندا وتەتىن ەكسكۋرسيالارعا, ارتىستەرمەن بىرگە شىعارماشىلىق كەشتەرگە قاتىسادى جانە تەاتردىڭ جوبالارى مەن باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋعا قولعابىس ەتە الادى. ەڭ باستىسى, «استانا وپەرانى» ەلىمىزدىڭ ءىرى مادەني ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ودان ءارى دامىتۋ جولىندا بىرلەسە اتسالىسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى.
– «دوستار كلۋبى» كەز كەلگەن الەمدىك تەاتردا بار, سول سەبەپتى ءبىز ءساتتى حالىقارالىق تاجىريبەدەن ۇلگى الىپ, قازاقستاندىق تەاتر سالاسىن جاڭاشا دامىتۋعا ۇمتىلۋدامىز. البەتتە, كوپشىلىك بۇل باستامامىزدى قولدايدى دەگەن ۇمىتتەمىز, – دەپ اتاپ ءوتتى «استانا وپەرا» ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى عالىم احمەدياروۆ.
تەاتردىڭ «دوستار كلۋبىنا» مۇشەلىكتى ارنايى پلاستيكالىق كارتامەن راستاۋعا بولادى, ول تۇتاس تەاتر ماۋسىمى بويى قولدانۋعا جارامدى. «دوس» ساناتىنا «استانا وپەرانىڭ» تۇراقتى قوناقتارى جاتقىزىلادى. ولارعا ارنالعان كلۋب كارتالارىنىڭ جالپى سانى – 70. ەكىنشى سانات – «قۇرمەتتى دوس», وعان 50 كارتا قاراستىرىلعان. بۇدان بولەك, ۇيىمدار مەن كوممەرتسيالىق كومپانيالار ەنگەن «سەرىكتەس» جانە «دەمەۋشى» دەپ اتالاتىن تاعى ەكى سانات بار. ولار ءۇشىن كلۋب كارتالارى قىرىق قىرىقتان ازىرلەندى. بارلىق ساناتتار ءۇشىن ءتۇرلى مۇشەلىك جارنا ۇيعارىلىپ وتىر.
«التى بي» – استانالىقتارعا ايرىقشا تارتۋ
حالىقارالىق تەاتر كۇنىنە وراي «استانا وپەرادا» تۇساۋى كەسىلگەن تاعى ءبىر اۋقىمدى جوبا – حح عاسىر اياعىنداعى ەۋروپالىق زاماناۋي بي قويۋ جۇمىسىندا ەڭ كوپ سۇرانىسقا يە حورەوگرافتارىنىڭ ءبىرى, ايگىلى چەح بالەتمەيستەرى كەمەڭگەر يرجي كيليان قولتاڭباسىندا قازاق ساحناسىنا العاش رەت جول تارتقان موتسارتتىڭ مۋزىكاسىنا قويىلعان «التى بي» بالەتىنىڭ پرەمەراسى دەسەك, تيتتەي دە ارتىق ايتقاندىعىمىز ەمەس. جاھان تامسانا قول سوققان بالەتتىڭ الەمدىك پرەمەراسى وسىدان تۋرا 36 جىل بۇرىن امستەردامدا, نيدەرلاند مۋزىكالىق تەاترىنىڭ ساحناسىندا وتكەن بولاتىن. سودان بەرى بۇل سپەكتاكل شۆەيتساريا, اقش, چەحيا, جاڭا زەلانديا مەن باسقا دا ەلدەردىڭ اتاقتى تەاترلارى افيشاسىنىڭ ءسانىن كەلتىردى. ايگىلى بالەتتىڭ «استانا وپەرا» تەاترى رەپەرتۋارىنا قوسىلۋى – ۇلتتىق بالەت ونەرىنىڭ زور تابىسى ەكەندىگى انىق. سپەكتاكلدە اڭىز يرجي كيلياننان وزگە زاماناۋي كلاسسيكا جاۋھارىنىڭ نيدەرلاندىلىق قويۋشىلارى, ماەسترو اسسيستەنتتەرى – بەدەلدى بي ماراپاتتارىنىڭ يەگەرى جارىق بويىنشا سۋرەتشى شيرلي ەسسەبۋممەن جانە قويىلىم ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى يۋست بيگەلاردىڭ جۇمىسى دا جارقىراي كورىندى.
بالەت اڭىزى يرجي كيلياندى جەلدى نيدەرلاندىدان شالعايدا بالەتتەر قويۋعا كوندىرۋ قاشاندا ۇلكەن ساتتىلىك ەكەندىگى ءسوزسىز. سول قاجىرلى قايرات «استانا وپەرا» بالەت ترۋپپاسىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, رەسەيدىڭ حالىق ءارتىسى التىناي اسىلمۇراتوۆانىڭ قولىنان كەلدى. اتاقتى بالەت جۇلدىزى يرجي كيليان سەكىلدى كاسىبي ماماندارمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ تەاتر ترۋپپاسى ءۇشىن قانشالىقتى قۇندى ەكەنىن جاسىرمادى.
– وسىناۋ بىرەگەي بالەتمەيستەرمەن, ونىڭ حورەوگرافياسىمەن قازاقستاندىق كورەرمەندەردى بۇرىننان تانىستىرعىم كەلەتىن. ونىڭ مۋزىكالىق قابىلەتى زور, بالەتتەرىنىڭ بارلىعى وتە نازىك تالعاممەن, شاماسىن سەزىنە وتىرىپ جاسالعان. ياعني بۇل تالانتتى جان, بي ونەرىنىڭ اڭىزى شىن مانىسىندە جوعارى ونەردى دۇنيەگە اكەلۋدە. وعان بارلىق حورەوگرافتارعا بىردەي قونا بەرمەيتىن ەرەكشە قابىلەت ءتان – ول سپەكتاكلدەردى ازىلمەن قويا بىلەدى. تاڭعالارلىق كورىنگەنىمەن, بۇلاي جاساۋ كەيدە كۇردەلى دە. بىراق كيليان قويىلىمدارى سونىسىمەن قۇندى. ءيرجيدىڭ ءبىزدىڭ تەاتردا ء«ومىر سۇرگەنىن» قالايتىن قويىلىمدارى كوپ. دەگەنمەن شىعارماشىلىق وداعىمىزدىڭ القيسساسىن «التى بيدەن» باستاۋدى قۇپ كوردىك. ويتكەنى «التى بي» – كلاسسيكا! الدا دا جەمىستى جۇمىستار جالعاسادى دەپ سەنگىم كەلەدى. ەندىگى كەزەكتە وسى ساحنادا ونىڭ «كىشكەنتاي ءولىم» بالەتىنىڭ قويىلعانىن ارماندايمىن, – دەدى التىناي اسىلمۇراتوۆا.
ءيرجيدىڭ ەرەك يىرىمدەرى
چەح بالەتمەيستەرى يرجي كيليان الەم بويىنشا ءوز بالەتتەرىنە ەرەكشە تولعانىسپەن قارايتىن ناعىز كاسىبي مامانداردىڭ ءبىرى سانالادى. سول سەبەپتى دە ونىڭ سپەكتاكلدەرىن كورسەتۋ قۇقىعىنا يە بولۋ – كەز كەلگەن
تەاتر ءۇشىن زور مارتەبە ءارى ترۋپپانىڭ جوعارى شەبەرلىگىنىڭ مويىندالۋى دەپ قابىلدانادى. ونىڭ ەڭبەكتەرىنە كۇللى الەم ك ۇلىپ ءارى جىلاپ قارايدى. سەبەبى ءيرجيدىڭ ەرەك يىرىمدەرىندە كۇلدىرىپ وتىرىپ جىلاتاتىن ءومىردىڭ بوياماسىز بەينەسى جاسىرىنعان. سونىسىمەن دە حورەوگراف ەڭبەگى ەلەۋلى, الەمدىك بالەت كەڭىستىگىندە جوعارى باعاعا يە.
جالپى, «استانا وپەراداعى» ايتۋلى ونەر وقيعاسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن باعالاۋ ءۇشىن الەمدىك ءبيدىڭ كوركەم بەينەسى – يرجي كيلياننىڭ ءومىربايانىنا زەر سالۋ جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىز. ونىڭ مانسابى ويداعىداي ءارى باس اينالارلىقتاي تەز قالىپتاستى. يرجي شىعارماشىلىق قىزمەتىن شتۋتگارت بالەتىمەن باستاپ, كوپ كەشىكپەي ونىڭ ءسوليسى اتاندى. 1975 جىلى نيدەرلاندى بي تەاترىنا ارتىستىك ديرەكتور قىزمەتىنە شاقىرىلىپ, NDT ترۋپپاسىنىڭ ەڭ باي رەپەرتۋارىن قۇردى. قويۋشىعا الەمدىك اتاق 1978 جىلى سپولەتو حالىقارالىق فەستيۆالىندە لەوش ياناچەكتىڭ مۋزىكاسىنا ونىڭ «سيمفونيەتتا» بالەتىنىڭ كورسەتىلىمىنەن كەيىن كەلدى. سودان باستاپ داڭقى ۇزدىكسىز ورلەگەن حاس تالانت بۇگىندە زاماناۋي بالەت ونەرىنىڭ اڭىزىنا اينالدى.
كاسىبي ورتادا چەح حورەوگرافىن كلاسسيكا مەن قازىرگى زاماندى ۇيلەستىرە بىلگەنى, دەنەنىڭ باتىل يىلىمدىلىگى مەن بۇلشىق ەتىنىڭ تىرىلىگى ءۇشىن باعالايدى. ال ايتۋلى بالەتتە يرجي كيليان XVIII عاسىرعا دەگەن ءوزىنىڭ كومەديالىق كوزقاراسىن ءبىلدىردى. وندا ناقتى سيۋجەت جوق, بىراق زامانىنىڭ كەربەز حانىمدارىنىڭ, ەسەر دە ەسسىز عاشىقتاردىڭ, بەلدەمشە كيگەن وزگەشە ەر-ازاماتتاردىڭ ساۋىق-سايرانى تۋرالى قىسقا حيكايا بار. ءار كورەرمەن قيسىننان الىس قيالدىڭ وسىناۋ شەكسىزدىگىنەن دە وزىنە كەرەگىن تابادى, زامانىن تانيدى ءھام باستىسى قويىلىمنان ويلانىپ شىعادى.
– قويىلىمعا موتسارتتىڭ مۋزىكاسىن تاڭداپ الدىم. سەبەبى ونىڭ ءومىرى قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا بولسا دا, ول ادام مۇمكىندىگى مەن تالانت شەكسىزدىگىنىڭ اسقان ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. ول ءومىردى بار بايلىعىمەن, قيالىمەن, ويىن-وسپاعىمەن جانە ەسالاڭدىعىمەن قوسا تۇسىنە ءبىلدى. موتسارت ءوزىنىڭ «نەمىس ءبيىن» جازعان كەزەڭنەن ءبىزدى ەكى عاسىر الىستاتىپ تۇر. بۇل – تاريحتاعى سوعىستار, توڭكەرىستەر مەن ءتۇرلى الەۋمەتتىك تولقۋلار وتكەن ۇلكەن ارالىق. وسىنى ەسكەرە وتىرا, مەن ءازىل مەن كومپوزيتوردىڭ مۋزىكالىق عالاماتىن بەينەلەيتىن قانداي دا ءبىر بي نومىرلەرىن عانا قۇرۋ دۇرىس ەمەس دەپ سانادىم. ونىڭ ورنىنا ءبىر قاراعاندا ماعىناسىز كورىنەتىن التى كومپوزيتسيا قويدىم. ولاردىڭ اينالاداعى شىندىققا جاناسپايتىنى انىق. الايدا سول قيسىنسىز كومپوزيتسيادا ءومىردىڭ بار شىندىعى جاتىر. شىعارماداعى ءازىل ءوز قۇندىلىقتارىمىزدىڭ سالىستىرمالىعىن كورسەتۋ قۇرالى رەتىندە قىزمەت اتقاردى. «استانا وپەرانىڭ» بالەت ارتىستەرى ايتۋلى حورەوگرافيانى كەدەرگىسىز مەڭگەرىپ, ءمىنسىز ورىنداپ شىقتى. ەڭ اۋەلى سوعان قۋانىشتىمىن دەپ اقتارىلدى ءوز ىزدەنىستەرى جونىندە حورەوگراف يرجي كيليان.
ءيا, «التى بي» بالەتىنىڭ ۇزاقتىعى 15 مينۋتتان اسپايتىنى ەرەكشە جاعداي, بىراق ونىڭ ورىندالۋىنداعى كۇردەلىلىك ارتىستەردەن اسا ۇلكەن فيزيكالىق جانە ەموتسيونالدىق توزىمدىلىك كورسەتۋدى تالاپ ەتكەنى ءسوزسىز. قۋانتارلىعى – بۇل سىندى «استانا وپەرا» ترۋپپاسى ەش قيىندىقسىز ەڭسەردى.
– جەتى جىل ميۋنحەندە جۇمىس ىستەۋىمنىڭ ارقاسىندا ماعان يرجي كيلياننىڭ بالەتتەرىن, ونىڭ ىشىندە تەك ميۋنحەندىك تەاتردا عانا كورسەتىلەتىن Zugvögel-ءدى ورىنداۋ باقىتى بۇيىردى, سونداي-اق وسىناۋ كەرەمەت قويۋشىنىڭ حورەوگرافياسىندا Nuages پا-دە-دەسىندە ونەر كورسەتتىم. ستيليستيكاسى «التى بيگە» ايتارلىقتاي ۇقساس, بالەتتە «بۇلشىقەت جادى» دەگەن تۇسىنىك بار. دايىندىققا كىرىسكەن كەزدە كيلياننىڭ سول مانەرىن بىردەن ەسىمە ءتۇسىردىم. مۇنداعى دۋەتتەر وتە ديناميكالىق جانە ءاربىر ىم-يشارانىڭ ءوز نوتاسى بار, سوعان ءتۇسىپ ۇلگەرۋ كەرەك, سونىمەن قاتار ءبىر مەزگىلدە باسقا دا كوپتەگەن قيمىلداردى جاساۋ قاجەت. بۇل بالەتتى جاقسى ورىنداۋ ءۇشىن مازمۇندى حورەوگرافيانى ءمىنسىز ءبىلىپ, ول تۋرالى ساحنادا ويلاماۋ, ەسەسىنە سەزىمگە, اكتەرلىك شەبەرلىككە, يشاراتقا بەرىلۋ كەرەك. ترۋپپانىڭ الدىندا بىزگە دەيىن بولعاندى سول كۇيى قايتالاماۋ مىندەتى قويىلدى. ءبيدى ءوز قالاۋىمىزشا سەزىنىپ, تۇسىندىرە ءبىلۋىمىز قاجەت. جالپى, بۇل ارتىستەر ءۇشىن اشىلۋعا جانە «قىلمىڭداۋ» كەدەرگىسىن جەڭۋگە وتە جاقسى ماتەريال. ءبىز كلاسسيكالىق بالەتتىڭ ادەمىلىگىنە ۇيرەنىپ قالدىق, بىراق «التى بيدە» ول مۇلدە باسقاشا ساراپتالدى, – دەپ دايىندىق بارىسىنداعى ءوز اسەرىمەن ءبولىستى تەاتر ءسوليسى ولجاس تارلانوۆ.
اق-قارا ءتۇستى بالەت
«التى بي» چەح قويۋشىسىنىڭ «اق-قارا» ءتۇستى بالەتتەر توپتاماسىنا جاتادى. وسىلايشا, سپەكتاكلدە قارا جۇمساق دەكوراتسيالار مەن اياقتارى دوڭعالاق جىلجىمالى كرينولين كويلەكتەر قولدانىلدى. بىراق جالپى العاندا, قويىلىم مينيماليستىك مانەردە سىننان سۇرىنبەي وتكەن. سپەكتاكلدەگى اسا ماڭىزدى ءرول جارىق پەن كولەڭكەنىڭ ويىنىندا جاتىر.
ساحنادا نەبارى سەگىز ءارتىس ونەر كورسەتتى. كاريننىڭ پارتياسىن ادەلينا تولەپوۆا مەن تاجىريبەلى بالەرينا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى انەل رۇستەموۆا جوعارى دەڭگەيدە ورىنداپ شىقتى. پاتريكتىڭ رولىندە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى باقتيار ادامجان مەن سۇلتانبەك عۇمار كەرەمەت ونەر كورسەتىپ قانا قويماي, ونى شىنايى درامالىق تۇردە سومدادى. كلاسسيكالىق ءبيدى شەبەر مەڭگەرگەن باقتيار ادامجان زاماناۋي ساحنالىق بي مانەرىندە دە جەتىك ەكەنىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. ول ءوز پارتياسىن ونىمەن كوپ جىلدار بويى ساحناعا شىعىپ جۇرگەندەي كەرەمەت ورىندادى.
ولجاس تارلانوۆ پولدىڭ پارتياسىندا ەرەكشە جارقىرادى. ەكىنشى كۇنى بۇل كەيىپكەردى ءبىتىمى بولەك جانىبەك احمەديەۆ تانىستىردى. سەيكا تونوساكي مەن شۇعىلا ادەپحان مۇڭلى ءارى قىزبا مىنەزدى كارولينانىڭ بەينەسىن جاسادى. تەنتەك ءارى كورىكتى يوحاننىڭ بەينەسىن الەكساندر كورنيلوۆ پەن دانيار جۇماتاەۆ سومدادى. نۇراي نۇرسافينا مەن ءمولدىر شاكىموۆا ليزانىڭ بەينەسىن تارتىمدى ەتىپ كورسەتتى. نەنسي پارتياسىن ورىنداۋشىلار ءمادينا قوجامجاروۆا, اناستاسيا زاكلينسكايا جانە ۋرتسي – سەرىك ناقىسپەكوۆ, ايبار توقتار ءوز بەينەلەرىن سومداۋ كەزىندە دەنەنىڭ يىلىمدىلىگىن اشۋدىڭ شەكسىز مۇمكىندىكتەرىنە ەكپىن جاسادى.
بالەتتىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى – يرجي كيليان بارلىق كۇردەلى زاماناۋي حورەوگرافياعا تولى بالەتتىك مونولوگتار مەن دۋەتتەردى نەبارى 13 مينۋتقا سىيدىرا بىلگەن. ونى «استانا وپەرانىڭ» ساحناسىنا حورەوگرافتىڭ اسسيستەنتى شيرلي ەسسەبۋم شىنايى تۇردە الىپ شىقتى.
«التى بي» ومىرگە كەلگەن كۇننەن باستاپ وتكەن ۋاقىت اتتاي 36 جىل! بىراق بۇل ۋاقىت سپەكتاكلگە ەشبىر زيانىن تيگىزگەن جوق. قايتا كەرىسىنشە قويىلىم كەشە عانا جاسالعانداي تۇسىنىكتى بولدى ءارى ەلوردالىق كورەرمەن ونى زور تاڭدانىسپەن قابىلدادى. بۇل, البەتتە, قويىلىمنىڭ قازاقستاندىق ساحناداعى ۇزاق ءارى باياندى عۇمىرىنىڭ جارشىسى ەكەنى انىق.
