2017 جىلى ارقالىقتان تورعايعا باراتىن تاس جولدىڭ بويىنداعى تاستى اۋىلىنىڭ تۇسىندا عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بويى جات قولىندا جاتقان باتىردىڭ باس سۇيەگى تۋعان جەر قوينىنا تاپسىرىلىپ, ەڭسەلى كەسەنە تۇرعىزىلعانى بەلگىلى. قابىرگە قاس ءباھادۇردىڭ قانى توگىلگەن جالاۋلى قونىسىنان اكەلىنگەن توپىراق سالىندى. مۋزەيگە جيىلعان كوپشىلىك كەيكى كەسەنەسىنىڭ بۇگىندە ءوڭىر جۇرتشىلىعىنىڭ ارنايى كەلىپ ات بايلاپ, دۇعا ەتىپ, قۇران باعىشتايتىن كيەلى ورىنعا اينالعانىن ايتتى.
حالىق باتىرىنىڭ كوركەم ادەبيەتتەگى بەينەسى تۋرالى بايانداعان اقىن ءارى جاس تا بولسا ولكە تاريحىنىڭ ءتىرى شەجىرەسى اتانعان زەردەلى عالىم باتىرلان ساعىنتاەۆ اتى اڭىزعا اينالعان قول مەرگەنگە ارنالعان سول كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن حالىق اقىندارىنىڭ جىرلارىنان باستاپ, كەيىنگى جىلدارى جازىلعان تاريحي داستاندارعا دەيىنگى ارالىقتاعى شىعارمالار جايىندا تارقاتا ايتىپ ءوتتى.
– كەيكى باتىردىڭ ەرلىك ونەگەسى حالىق جادىندا ماڭگى ساقتالعانىمەن, كەڭەس داۋىرىندە ەسىمى عىلىمي-زەرتتەۋلەردەن الىنىپ تاستالدى. سوعان قاراماستان, باتىردىڭ بەينەسى كەڭەستىك ادەبيەتتە كەڭ كورىنىس تاۋىپ, مايتالمان جازۋشىلارىمىزدىڭ شىعارمالارىندا شىندىق استارلانىپ بەرىلدى. مۇنداي تۋىندىلارعا ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «امانكەلدى» پەسساسىن, م.قاراتاەۆتىڭ «دالاداعى داۋىل», ق.سارسەكەەۆتىڭ «قىزىل جالاۋ», ا.نۇرمانوۆتىڭ «قۇلاننىڭ اجالى» روماندارىن جاتقىزۋعا بولادى. م.قاراتاەۆ, ق.سارسەكەەۆ, ا.نۇرمانوۆ سىندى جازۋشىلار باتىر جايلى ەستەلىكتەردى جاستايىنان بويلارىنا ءسىڭىرىپ وسكەندىكتەن تاريحي اقيقاتتان الشاق كەتپەگەن. زاڭعار جازۋشى ع.مۇسىرەپوۆ حح عاسىردىڭ 30-جىلدارى امانكەلدى يمانوۆقا قاتىستى ماتەريالدار جيناۋ ءۇشىن تورعاي ءوڭىرىن ارالاعان, 1916 جىلى شايقاس بولعان جەرلەردى كوزى كورگەن, باتىردىڭ جارىمەن كەزدەسكەن, كونەكوز قاريالاردىڭ ەستەلىكتەرىن تىڭداپ قاعازعا تۇسىرگەن ادام جانە وسى ساپارىندا كەيكىگە قاتىستى اڭگىمەلەرگە دە قانىققان, – دەدى ب.ساعىنتاەۆ.
كەيكى جايلى كوركەم شىعارمالاردىڭ ەڭ سوقتالىسى – اقان نۇرمانوۆتىڭ 1968 جىلى باسىلىپ شىققان «قۇلاننىڭ اجالى» رومانى.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, تاريحتاعى كەيكى مەن قۇلاننىڭ اراسى الشاق. كەيكى 1922 جىلى قازا تاپسا, روماندا 1924 جىلعى وقيعالار سۋرەتتەلەدى: «1922 جىلى كەڭەس وكىمەتى ابدەن مويىندالدى. بىراق قۇلان كەڭەس وكىمەتىنەن قاشىپ-پىسىپ ءجۇر. سول زاماننىڭ وزبىرلىعىن, بەلسەندىلەردىڭ حالىققا قالاي تىزە باتىرعانىن كەڭىرەك سۋرەتتەمەك بولعان. مۇنىڭ ارعى جاعىندا قىزىل تەررور جاتىر. رومان وسىنداي كوركەمدىك شىندىعىمەن دە قۇندى بولا تۇسەر ەدى, اتتەڭ! ويتكەنى روماننىڭ باسى مەن ىشىندە سۋرەتتەلەتىن وقيعالار سوعان مەڭزەپ تۇر».
تاۋەلسىزدىك جىلدارى كەيكىنىڭ كوركەم بەينەسىن جاساعان اقىن سەرىك تۇرعىنبەكوۆ بولدى. كەيكى باتىرعا ارنالعان ادەبي شىعارمالاردىڭ تاعى ءبىر پاراسى باتىر بابامىزدىڭ باسى ەلگە ورالىپ, تۋعان توپىراعىنا جەرلەنگەندە جازىلدى.
– ولاردىڭ قاتارىندا جەرگىلىكتى اقىن-جازۋشىلاردان حاميتبەك مۇساباەۆتىڭ «مەرگەننىڭ مونولوگى», اباي قاجيەۆتىڭ «باس سۇيەكتىڭ سىرى», مۇرات ءجۇنىس ۇلىنىڭ «كەيكى بابا», توعايباي بابىروۆتىڭ «باتىرعا ارناۋ» ولەڭدەرىن, سەرىك جۇمابەكوۆتىڭ «قۇلامەرگەن – ۇرانىم» ولەڭدەر توپتاماسىن, ءالپيا ورمانشينانىڭ «كەيكى باتىر» پوەماسىن جاتقىزامىز. قازاقتىڭ كورنەكتى اقىندارىنان داۋلەتكەرەي كاپ ۇلىنىڭ «قاراتورعاي جاعاسى», عازەز ەشتاناەۆتىڭ «كەشىر, بابا», جۇماش سومجۇرەكتىڭ «وتانىنا ورالدى كەيكى مەرگەن», اسكەرحان اقتايدىڭ «بۇلتتان اسقان بايراعى» تولعاۋى, ابىلاي ماۋدانوۆتىڭ «كەيكىنىڭ كيەسىمەن قوشتاسۋى» مەن «اقىرعى قازاعى», جاندوس جۇسىپبەكتىڭ «كەيكى-تاعدىر» ولەڭى دە باتىردىڭ رۋحىن اسقاقتاتاتىن قۇندى دۇنيەلەر بولىپ قالماق, – دەدى جاس عالىم.
باسقوسۋ بارىسىندا كەيكىنىڭ دراماتۋرگيا مەن كينەموتوگرافياداعى كوركەم بەينەسىن سومداعان س.تۇرعىنبەكوۆتىڭ «قۇلان قىپشاق كەيكى باتىرى» مەن ا.ماۋدانوۆتىڭ «كەيكى باتىر» درامالىق شىعارماسى, ابدوللا قارساقباەۆتىڭ «دالاداعى قۋعىن», امانگەلدى تاجىباەۆتىڭ «اقىرعى امانات» كينولەنتالارى جايلى ايتىلدى. سونداي-اق ا.تاجىباەۆتىڭ ا.نۇرمانوۆتىڭ «قۇلاننىڭ اجالى» رومانىنىڭ جەلىسى بويىنشا تۇسىرىلگەن ءفيلمى مەن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ءانۋار بورانباەۆ ويناعان تەلەسپەكتاكلى, مۇرات بيدوسوۆ تۇسىرگەن «كەيكى باتىر» تەلەسەريالى دا نازاردان تىس قالعان جوق.
جەرگىلىكتى ونەرپازدار حالىق باتىرىنىڭ مۋزىكاداعى بەينەسىن جاساعان كۇيشى ايتباي مۇزداحانوۆتىڭ «قۇلان جورتقان», «كەيكىنىڭ سالاۋاتى» كۇيلەرىن, كەنجەبولات احمەتوۆتىڭ باتىردىڭ باس سۇيەگى تۋعان جەر توپىراعىنا تاپسىرىلعاندا شىعارعان «دالا قىرانى» كۇيىن ورىندادى.
تاعىلىمدى شاراعا جينالعاندار ودان كەيىن مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى جاساعان «ەر كەيكى ەل ەسىندە» كورمەسىن تاماشالادى. كورمەگە مۇراجاي قورىنداعى كەيكى باتىر ءۇيىنىڭ كەبەجەسى, ءا.قاستەەۆ سالعان امانگەلدى باتىردىڭ پورترەتى, 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس جايلى شىعارمالار جازعان ومار شيپين, ءسات ەسەنباەۆ سەكىلدى اقىنداردىڭ قولجازبالارى, كەيكى باتىرعا قاتىستى جازىلعان كىتاپتار قويىلعان.
جيىن سوڭىندا كەيكىتانۋشى اۋباكىر قىلىشباي ۇلىنىڭ جاقىن تۋىسقانى مۇحامەد-راقىم سپانديار ۇلى ورتاعا شىعىپ, ۇيىمداستىرۋشىلارعا العىسىن ءبىلدىردى. مۋزەيدەگى ەسكە الۋ شاراسى اياقتالعان سوڭ جيىنعا قاتىسقان باتىردىڭ اتالاس تۋىستارى, ى.التىنسارين اتىنداعى ارقالىق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ جانىنداعى «رۋحاني جاڭعىرۋ» جوبالىق كەڭسەسى مەن مۋزەي قىزمەتكەرلەرى امانگەلدى اۋدانى تاستى اۋىلىنىڭ جانىندا ورنالاسقان كەيكىنىڭ كەسەنەسىنە بارىپ, باتىر رۋحىنا قۇران باعىشتادى.
قوستاناي وبلىسى,
ارقالىق قالاسى
