قوعامدىق كەڭەس – كوپ ماسەلەنىڭ شەشىمى
قالا تىرشىلىگىن جۇيەلەۋ ءۇشىن قۇرىلعان قوعامدىق كەڭەستىڭ جوباسى تۇزىلگەندە-اق شاھار 14 اۋماققا ءبولىنىپتى. ارينە, ءار اۋماققا ەل ىشىندە بەدەلى بار ازاماتتاردى جەتەكشى ەتۋ ويلاستىرىلعان. بۇل شاھار تۇرعىندارى ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەنى ايقىنداپ, تالقىعا سالىپ, دۇرىس شەشىم قابىلداۋعا قاجەت. ەل ىشىندە قوردالانىپ جاتقان ماسەلە كوپ, ونى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قالا باسشىلىعىنا جەتكىزە بەرمەيتىندىگى جانە انىق. وسىندايدا كوپتىڭ كوكەيىندەگىنى ايتاتىن, اقىل قوساتىن قوعامدىق كەڭەس كەرەك.
– بۇل تاجىريبەنى سىرداريا اۋدانىن باسقارىپ وتىرعان تۇستا قولعا العانبىز. جاسىراتىنى جوق, اۋەلگىدە ونى تۇسىنبەگەندەر كوپ بولدى. بەس جارىم جىل ىشىندە كەڭەس بارلىق سالاعا ارالاسىپ, تالاي وزەكتى پروبلەمالاردى تالقىلادى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا اسكەرگە بارۋدان جالتارىپ جۇرگەندەر جايىن دا كەڭەس تالقىسىنا سالدىق, – دەيدى قالا اكىمى عانيبەك قازانتاەۆ.
سىرداريادا سىنالعان باستاما قىزىلوردادا دا وڭ ناتيجەسىن بەرۋى كەرەك. مىسالى, قازىر وبلىس ورتالىعىنداعى باستى ماسەلە – قوعامدىق كولىك جايى. الەۋمەتتىك جەلىنى اشىپ قالساڭ, وسى پروبلەما جايلى جازبادان اياق الىپ جۇرە الماي قالعان كەزدەر دە بولعان. قازىر شامالى سايابىرسىدى. مىسالى, قالا ىشىندە جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتەتىن «قىزىلوردا اۆتوبۋس پاركى» اتتى مەكەمە بار. ونداعى اۆتوبۋستار 5-اق باعىتتا جۇرەدى. شىنىن ايتۋ كەرەك, ايالداماعا كەشىگىپ كەلەتىن, سيرەك قاتىناپ, جۇرتتىڭ جۇيكەسىنە تيەتىن دە وسىلار. كەيدە «نەگە كەلمەي جاتىر؟» دەپ تىز ەتە قالعانىمىزبەن بايىبىنا بارساق, ولاردىڭ دا ەرىگىپ جۇرمەگەنىنە كوز جەتكىزۋ قيىن ەمەس. مىسالى, مارشرۋت ۇزاق. كەيبىر باعىتتارداعى كولىكتەر كۇنىنە 300-400 شاقىرىم جول جۇرەدى. كۇندەلىكتى مۇنداي جۇرىسكە شىداس بەرمەي, بۇزىلىپ جاتقان اۆتوبۋس كوپ. قالعان 21 مارشرۋت جەكە تاسىمالداۋشىلار يەلىگىندە. ء«وزىم دەگەندە وگىز قارا كۇشىم بار» دەگەندەي, جەكەلەر قالايدا تۇتىنۋشىنىڭ كوڭىلىن تابۋعا تىرىسادى. پارك مەنشىگىندەگى اۆتوبۋستار مەن جەكە تاسىمالداۋشىلار باعاسى بىردەي – 90 تەڭگە. نەگىزى, بۇل 126 تەڭگە بولۋى كەرەك. قالا اكىمدىگى قويعان باعا ۇستىندەگى ايىرماشىلىق تاسىمالداۋشىعا سۋبسيديا تۇرىندە بەرىلەدى. بۇل ماسەلە دە الدىمەن قوعامدىق كەڭەستە تالقىلانىپ, ارتىنشا جاۋاپتى مەكەمەلەر قارادى. ودان كەيىن تاۋەلسىز ساراپتاما جاسالدى, ءتيىستى مينيسترلىك تالقىسىنان ءوتتى. تابانى كۇرەكتەي ءتورت اي زەرتتەلگەن جوبانى ءماسليحات دەپۋتاتتارى ءبىراۋىزدان قولدادى.
ەندىگى قالعان شارۋا جەكە تاسىمالداۋشىعا تىكەلەي بايلانىستى. 1 ملرد تەڭگەلىك سۋبسيديانىڭ تالابى بويىنشا, تاسىمالداۋشىلار ەلەكتروندى بيلەت ەنگىزۋى كەرەك. كولىك يەسىنىڭ قانشا ادام تاسىمالداعانى وسى ارقىلى انىقتالادى. ودان بولەك, جولاۋشىلار دا اۆتوبۋستىڭ قوزعالىس باعىتىن, ايالداماعا كەلەتىن ۋاقىتىن ءبىلىپ وتىرعىسى كەلەدى. ول ءۇشىن قاجەتتىسى – GPS. قالا اكىمدىگى وسىنى كولىك قىزمەتىندەگى تاسىمالداۋشىلارمەن كەزدەسىپ, ءتۇسىندىردى. وسى تالاپتاردى ورىنداعاندار سۋبسيديا الا الادى. ال بۇل تالاپتى اينالىپ ءوتىپ, ءتۇرلى ايلا-شارعىمەن اقشالى بولعىسى كەلەتىندەردىڭ دەگەنى بولمايدى. ويتكەنى سۋبسيديانىڭ تالابى اشىقتىق.
– بۇل سۋبسيديانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى تىڭايتقىشقا, جانارمايعا, سۋعا تولەنىپ جاتقان سۋبسيديادان ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. اگروسالاداعىلار جاڭاعى قارجىنى العانىمەن دە كۇرىشىن بەلگىلەنگەن باعامەن ساتپايدى عوي. نارىقتاعى قۇنمەن قىمباتقا ساۋدالايدى. ال كولىك قىزمەتىنە جۇمسالىپ وتىرعانى ناعىز سۋبسيديا. بۇل جولاۋشى تاسىمالى قۇنىنىڭ قالتاعا قونىمدى, ساپاسى ەل كوڭىلىنەن شىعۋى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان قادام, – دەيدى قالا باسشىسى.
جالپى, كەڭەستە تالقىلانعان ماسەلە كوپ. مىسالى, داريا جاعالاۋىنا ورىن تەپسە دە اياق سۋ جەتپەي قاقسىپ وتىرعان قالانى سۋلاندىرۋ ءۇشىن ۇڭعىمالار قازۋدا, كوممۋنالدىق قىزمەتتى جولعا قويىپ, شاھار ىرگەسىندەگى كۇنى-ءتۇنى جانىپ جاتقان قوقىس ماسەلەسىن شەشۋدە كوپ بولىپ كەڭەسۋدىڭ پايداسى ءتيدى.
«مەيىرىمدى قىزىلوردا» قانداي قور؟
ادەتتە قازاقتىڭ دەموگرافيالىق وسىمىنە دەم بەرىپ وتىرعان وسى وڭتۇستىك ءوڭىر. اسىرەسە, تۇركىستان, قىزىلوردا وبلىستارى. بۇل ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر قىرى – الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ ۇستىنەن كومەك سۇرايتىنداردىڭ كوپتىگى. ولاردىڭ ىشىندە شىن مۇقتاج دا, جورتا جوقشىلىق جولىنا تۇسكەندەر دە بار ەكەنى تاعى راس. وسىنىڭ اراجىگىن اجىراتۋ ءۇشىن قالا باسشىلىعى كاسىپكەرلەر, ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, الەۋمەتتىك قورعاۋ سالالارى وكىلدەرىنىڭ باسىن قوستى. باس-اياعى 20 كۇنگە جەتپەيتىن ۋاقىت ىشىندە جوعارىدا ايتىلعان قور دۇنيەگە كەلدى. «مەيىرىمدى قىزىلوردا» قورى جونىندە تۇرعىندارمەن كەزدەسۋدە تۇسىندىرمە جاسالدى. ءوتىنىش بەرگەن ادامنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوميسسيا تەكسەرەدى. ەڭ باستىسى, قالا باسشىلىعىنىڭ ۇسىنىس بەرگەننەن باسقا قور جۇمىسىنا قاتىسى بولمايدى. كوميسسيا دۇرىس دەپ تاپقاننىڭ وزىندە ارىز بەرۋشىنىڭ قولىنا قولما-قول اقشا بەرىلمەيدى. سۇراعان ءدارى-دارمەگىن, باسقا دا كومەگىن الادى. بۇل اكىمدىككە ايعايدى سالىپ كەتسە, اقشاسىز قايتپايتىنىنا ۇيرەنگەندەر ءۇشىن قيىن بولدى. «كورگەن جەردە اۋىل باردىڭ» ىزىمەن ءسويتىپ كەلگەندەردىڭ ءبىرازىن بەينەجازباعا ءتۇسىرىپ, كەيبىرىنە اكىمشىلىك ءىس قوزعاپ, ايىپپۇل سالىندى. وسىلايشا ناقتى كومەكتى قاجەت ەتەتىندەر ىرىكتەلدى. بىراق ءالى دە «بەرە بەرسە, الا بەرسەم» دەيتىندەر تابىلىپ قالىپ جاتىر.
– مىسالى, كەشەگى قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن قامالعان ەكى كوپبالالى انا ەسىڭىزدە شىعار؟ سولاردىڭ ماسەلەسىمەن كەلگەن ماماندارعا قوردان قانشالىقتى كومەك الىپ وتىرعانىن كورسەتتىك. العان كيىم-كەشەگى, ازىق-ت ۇلىك, ءدارى-دارمەگى, ءتىپتى ەمدەلۋگە بايلانىستى باسقا قالالارعا بەرىلگەن كۆوتالار ەسەبىن ۇسىندىق. ولاردىڭ اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الىپ وتىرعانىن دا ۇمىتپاڭىز. ماسەلە بىردەن شەشىلدى. بىزگە «قازاقستان حالقىنا» قورىنىڭ ماماندارى حابارلاسىپ, تاجىريبە الماسىپ وتىر, – دەيدى عانيبەك قونىسبەك ۇلى.
ەل ەسەپكە سەنە مە؟
بيىل قالا اكىمدىگى حالىقپەن كەزدەسۋلەردى جاڭا فورماتتا ۇيىمداستىرماق ويدا. جۇرت ءبىلىپ وتىرعان جۇمىسقا ساعاتتاپ بايانداما ارناۋ ارتىق, ءتىپتى بوس ۋاقىت ءولتىرۋ. سوندىقتان دا اكىمدىك اتقارىلعان جۇمىستى قىسقاشا بەينەبايان ارقىلى كورسەتىپ, كەزدەسۋدى سۇراق-جاۋاپ, تالقىلاۋعا ارناۋدى ءجون كورىپتى. جۇرتقا ءسوز ەمەس, ناقتى ءىستىڭ ناتيجەسى قىزىقتىراق. سوندا عانا ەل ەسەپكە سەنەدى.
ناقتى ءىس دەمەكشى, بىلتىر قالا باسشىسى جاستار ورتالىعىندا كەيىنگى تولقىن وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزگەن. جاستاردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى تالقىلانعان وسى جۇزدەسۋدەن كەيىن قالالىق اكىمدىكتىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانىپ, ءتۇرلى ماماندىق العانداردى مەكەمەلەردە ءىس-تاجىريبەدەن باستاپ جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جولدارى قاراستىرىلىپتى. وسى جىلى قالاداعى كوللەدجدەردى بىتىرەتىن بالا سانى بەلگىلى, ەندىگى مىندەت سولاردىڭ جۇمىسقا قابىلدانۋىنا جاعداي جاساۋ. بۇل ءۇشىن قالا اكىمدىگىندەگى ماماندار مەكەمەلەردەن باستاپ مەيرامحانالارعا دەيىن ۇسىنىسپەن شىقتى. قۋانارلىعى, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى جاس مامانداردى قابىلداۋعا ءازىر.
قىزىلورداعا ارنايى كەلگەن تۇركيالىق DEMS constraction جانە Tremesheli Holding كومپانيالارىنىڭ باسشىلارىنا دا وسىنداي ۇسىنىس ايتىلدى. جيىرما جىلعا جۋىق شەتەلدەرگە ينۆەستيتسيا سالىپ كەلە جاتقان كومپانيالار كاسىپتىك وقۋدى تامامداعان قىزىلوردالىق جاس مامانداردى قايتا دايارلاپ, جۇمىسقا قابىلداۋعا قارسىلىق تانىتىپ وتىرعان جوق. وبلىس ورتالىعىنان 9 جانە 14 قاباتتى تۇرعىن ءۇي كەشەنىن سالۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىرعان كومپانيا ساپىندا جەرگىلىكتى جاستاردىڭ جۇمىس ىستەپ, تابىس تاپقانى وزدەرىنە, ال تاجىريبە جيناقتاعانى بىزگە جاقسى.
«جاۋىردى جابا توقىمداعاننان» ەندى ەش پايدا جوق. جالعان ۇران مەن جاداعاي ماداقتىڭ كۇنى ءوتتى. ەتەك باستى ەسكىلىكتەن ارىلۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى – كوپپەن كەڭەسىپ, ەل ايتقان ۇسىنىستى ۇتىمدى ىسكە اينالدىرا ءبىلۋ. بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى وسى.
قىزىلوردا
