تۇرعىن ءۇي باعاسى قۇبىلىپ تۇر

رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى شيەلەنىس, سولتۇستىكتەگى كورشىمىزگە سا­لىنعان ەكونوميكالىق سانكتسيا­لار ءرۋبلدىڭ, تيىسىنشە ءبىزدىڭ تەڭ­گەنىڭ دە جاعدايىن ناشارلاتىپ جىبەردى. تەڭگەنىڭ السىرەۋى تۇرعىن ءۇي نارىعىن تەڭسەلتىپ جى­بەر­دى. قازاقستان قۇرىلىس سالۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ پرە­زي­دەن­تى ۆيكتور ميكريۋكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى كومپانيالاردىڭ ءبىرا­زى پاتەر ساتىلىمىن ۋاقىتشا توقتا­تىپ­تى. ولار باعانى قايتا قاراۋعا نيەتتى. قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ ەندى ءبىر توبى تۇرعىن ءۇي باعاسىن قا­زىردىڭ وزىندە 5-7 پايىزعا قىم­بات­­تاتىپ ۇل­گەرگەن. قۇرىلىس كوم­­پا­نيالارى ۇل­كەن تاۋەكەلدىڭ ال­دىن­دا­ تۇر. بۇعان تەڭگەنىڭ قۇلدىراۋى سەبەپ بولىپ وتىر.

ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ازا­مات­تىق زاڭنامادا تاراپتاردىڭ جا­سال­عان شارتىنا وزگەرىستەر ەن­گىزىل­­ۋى مۇمكىن جاعدايلار بەلگى­لەن­­گەن.

– قۇرىلىس كومپانيالارى مەن كليەنتتەر اراسىنداعى شارت­تار­دىڭ كوبىندە بەلگىلەنگەن با­عانى وزگەر­تۋ مۇمكىندىگىنە قا­تىستى تا­لاپ­تار قامتىلعان. شارت­تى مۇ­قيات وقىعان ادامدار مۇنى جاق­سى بىلەدى. ياعني قارجى نارى­عىن­­داعى دەۆالۆاتسيا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدەن اسىپ كەتسە نەمەسە باس­قا دا وزگەرىستەر ورىن السا تاراپتار كەلىسكەندەي باعا وزگەرۋى مۇمكىن. دەمەك, قازىرگى جاعدايعا بايلانىستى شارتتاردىڭ تولەم بولىگىنە قاتىستى وزگەرىستەر ەنگى­زىلۋى مۇم­كىن, – دەيدى قا­زاق­ستان قۇ­رىلىس سالۋشىلار قاۋىم­داس­تى­عىنىڭ پرەزيدەنتى.

ۆ.ميكريۋكوۆ قارجى نارى­عىن­دا­عى جاعداي تۇراق­تال­عان­عا دەيىن تولەمدى ءبولىپ تولەۋ تەتىگى الىنىپ تاستالۋى مۇمكىن ەكەنىن جەتكىزدى.

– تاراپتاردىڭ كەلىسىمى بو­­يىن­شا اعىمداعى شارتتاردىڭ تالاپ­تارى وزگەرۋى ىقتيمال. ويت­كە­­نى ماتەريالداردىڭ قىم­بات­­تاۋىنا بايلانىستى قۇرى­لىس­­تىڭ اعىمداعى قۇنى دا ايتارلىقتاي وزگەرەدى. مۇنداي كەلىسىم تاراپتار­دىڭ ورتاق ماقساتى ءۇشىن, ياعني نىسان قۇرىلىسىنىڭ ۋاقتىلى اياقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كەرەك, – دەيدى ۆ.ميكريۋكوۆ.

قازاقستان جىلجىمايتىن مۇ­لىك فە­دەراتسياسىنىڭ باسشىسى ەرمەك مۇسىرەپوۆ تە ۆيكتور ميكريۋكوۆتىڭ پىكىرىن قولداپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, گەوساياسي جاع­دايعا بايلانىستى ەلىمىزدىڭ قا­زىرگى تۇرعىن ءۇي نارىعى پەس­سيميستىك سيپاتقا يە.

– ءسوز جوق, قۇرىلىس ماتە­ريال­­^­دارىنىڭ باعاسى قىم­بات­تايدى. سون­دىقتان قۇرى­لىس سالۋ­شى كوم­پا­نيالاردىڭ جارتى­سىنا جۋىعى ۋاقىتشا تايم-اۋت الۋى مۇمكىن. دوللاردىڭ قا­زىر­گى باعامىنا ساي­كەس بيزنەس جانە ەليت كلاستاعى ۇيلەردىڭ ب­ا­عاسى وسەدى. ويتكەنى مۇنداي ۇيلەردىڭ قۇرىلىسىنا يمپورتتىق ماتەريالدار پايدالانىلادى. قولدانىلاتىن قۇرىلىس ماتە­ريال­­دارىنىڭ كەم دەگەندە 70 پايىزى شەتەلدەن اكەلىنەدى. ياعني دوللارعا تاۋەلدى. ال بيۋدجەتتىك جوبالاردا يمپورتتىڭ ۇلەسى تومەن. سوندىقتان تەڭگەنىڭ السىرەۋى ەكونوم جانە كومفورت كلاستاعى ۇي­لەر­دىڭ باعاسىنا اناۋ ايتقانداي اسەر ەتپەۋى مۇمكىن. بىراق بۇل جەردە الىپساتارلار جاعدايدى ۋشىق­تىرىپ جىبەرۋى ىقتيمال, – دەيدى ە.مۇسىرەپوۆ.

نارىقتاعى مامىلەلەردىڭ ءبارى تەڭگەمەن جاسالسا دا, جىلجىماي­تىن م ۇلىك يەلەرى مەن ساتۋشىلار باعانى دوللار باعامىنا بايلانىستىرا وتىرىپ كوتەرەدى. سون­دىق­تان ساراپشى ساتىپ الۋشىلاردى جاعدايدىڭ دامۋىن با­قى­لاۋدا ۇستاۋعا, دۇربەلەڭگە ەرمەۋ­گە, سالقىنقاندىلىق تانىتۋعا شا­قىردى.

– راس, نارىقتا اجيوتاج بار. شامالى كۇتكەن دۇرىس. ال شارشى مەتردىڭ قۇنىنىڭ وزگەرەتىنى انىق. قازىرگى جاعداي ەكونوميكا ءۇشىن دە, نارىق ويىنشىلارى ءۇشىن دە قيىن. مۇنداعى ەڭ ءبىرىنشى ويىنشى كىم؟ ەلىمىزدىڭ اقشاسى جوق, بىراق باسپانا الۋعا نيەتى بار ازاماتتارى. گەوساياسي جاع­داي جىل­جىمايتىن م ۇلىك نارى­عىن­دا ۇلكەن داۋ تۋدىرادى. ەندى «كەپىل­اقى تولەپ قويىپ ەدىم», ء«بىز باس­قا باعاعا كەلىسكەنبىز» دەگەن اڭگىمەلەر ايتىلا باستايدى. مۇ­نىڭ ءبارى قانشا ۋاقىتقا سوزىلاتىنى بەلگىسىز. بەلگىسىزدىك قاشاندا قيىن. اسىرەسە, نارىق ءۇشىن, – دەيدى قازاقستان جىلجىمايتىن م ۇلىك فەدەراتسياسىنىڭ باسشىسى.

ەكونوميست, DM Technology كومپانياسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ەلدار ءشامسۋتدينوۆتىڭ پىكىرىنشە, ءدال قازىر نارىق فورس-ماجور جاعدايىندا تۇر. ال مۇن­داي كەزدە نارىققا بولجام جاساۋ دۇرىس ەمەس. ويتكەنى ءاربىر اقپارات كوپشىلىكتى اداستىرۋى مۇمكىن.

– قىسقا جانە ورتا مەرزىمدى پەرس­­پەكتيۆادا باستاپقى نارىق­تا­عى دا, قايتالاما نارىقتاعى دا باعا كوتەرىلەدى. جالپى, باعانىڭ ءوسۋى بيىلعى قاڭتار وقيعالارىنان كەيىن باستالعان. ال وعان دە­يىن باعانى تۇ­راق­تاندىرۋعا جانە تومەندەتۋ­گە مۇم­كىندىك بەرە­تىن العى­­شارتتار بولدى. بۇل دەگە­نىمىز­ – كارانتيندىك شەك­تەۋ­­­لەردىڭ جەڭىلدەۋى, لوگيستيكا مەن يم­پورتتىڭ جولعا قو­يىل­ۋى. جىل­جى­­مايتىن م ۇلىك – ين­ۆەس­تي­تسيا­لىق اكتيۆ. جۇرتشى­لىق­تىڭ قو­لىندا مۇنداي اكتيۆ كوپ تە ەمەس. بىزدىڭشە, تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا جاتىر. ويتكەنى باعامداعى ايىر­ما­شىلىقتان اقشا تابۋعا نيەت­تىلەردىڭ قولىندا ءبىر عانا كارتا بار. ول – جىلجىمايتىن م ۇلىك. سوندىقتان ولار پايدا كورىپ قالۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي باعاسىن وسىرۋگە تىرىسادى. اسىرەسە, قۇرىلىس سالا­سىنا الدىن الا ينۆەستيتسيا سال­عان­دار پايداعا بارىنشا كەنەلۋدى كوزدەيدى, – دەيدى ە.شامسۋتدينوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, نارىقتاعى سۇرانىس دوللار باعامىنا تاۋەل­دى ەمەس. سۇرانىس دەگەنىمىز – ادام­دار­دىڭ تۇرعىن ۇيگە دەگەن قاجەت­تىلىگى جانە مۇنداي قاجەت­تىلىك تو­مەن­دەگەن ەمەس.

– زەينەتاقى قورىنداعى شەكتى سومانى تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاق­سار­تۋ ءۇشىن شەشىپ الۋدى كوزدە­گەندەردىڭ دەنى وتكەن جىل­دىڭ سوڭىندا-اق قيمىلداپ ۇلگەردى. دەمەك, شەكتى سومانىڭ نەگىزگى بولىگى پايدالانىلدى. ءساۋىر ايىندا بۇعان قاتىستى دۇر­بە­لەڭ مۇلدەم باسىلادى. بىراق اقپاراتتىق دۇربەلەڭ كەزىندە باس­پانا باعاسى ءبىز ويلاعاننان دا قىم­باتتاپ كەتەدى. سوندىقتان با­عانىڭ قاشان تۇراقتالاتىنىن بولجاۋ قيىن. ءدال قازىرگى جاع­داي­دا كورشى مەملەكەتتەردەگى جاعداي مەن حالىقتىڭ سىرتقى ساياسي احۋالعا دەگەن رەاكتسياسى تۇرعىن ءۇي باعاسىنا اسەر ەتەدى. سوندىقتان فورس-ماجور جاع­دايىندا دۇربەلەڭگە ەرمەگەن دۇرىس. دەسە دە, تاجىريبەلى ينۆەس­تورلار وسىنىڭ ءوزىن مۇمكىندىككە اينالدىرىپ كەتەدى. مەنىڭ ايتارىم, جىلجىمايتىن م ۇلىك شىنىمەن قاجەت بولسا, وندا ونى قازىر ساتىپ العان ابزال. ال ەگەر اسا ءبىر قاجەتتىلىك بولماسا, ءالىپتىڭ ارتىن باققان دۇرىس, – دەيدى ەكونوميست.

استانالىق ريەلتور ايدانا بەيسەكەەۆانىڭ ايتۋىنشا, دوللار باعامىنىڭ وزگەرۋى ءبىرىنشى كەزەكتە باستاپقى نارىقتاعى ۇيلەرگە اسەر ەتەدى.

– دوللاردىڭ باعامى شەتەلدەن يمپورتتالاتىن قۇرىلىس ما­تەريال­دارىنىڭ باعاسىن قىم­بات­تاتادى. سوندىقتان قازىر ءبىزدىڭ ىشكى نارىق ىشتەن تىنىپ تۇر. نارىقتاعى ويىنشىلاردىڭ ءبارى باعامنىڭ تۇراقتالعانىن كۇتەدى. دەمەك, الداعى بىرنەشە اپتادا مامى­لەلەر سانى كۇرت كەميدى. قازىرگىدەي الماعايىپ شاقتا نا­رىققا بولجام جاساۋعا بولمايدى. بىلتىر ەلدەگى باسپانا باعاسى 17 پايىزعا قىمباتتادى. بيىل دا قىمباتتايدى. قازىردىڭ وزىندە ءوسىم بار جانە بۇل جالعاسا بەرمەك, – دەيدى ا.بەيسەكەەۆا.

الەمدەگى ساياسي جاعدايدىڭ جىل­­جىماي­تىن م ۇلىك نارىعىنا قاتىس­­­تى اسەرى تۋرالى ۇلتتىق ەكو­­نو­ميكا ءمينيسترى الىبەك قۋان­تى­روۆ تا پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىن­شا, جاعدايدىڭ كۇرت ناشارلاپ نەمە­سە كۇرت جاقسارىپ كەتۋى دە مۇمكىن. ءبارى رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى كەلىسسوزدەردىڭ قالاي اياقتالارىنا بايلانىستى.

– قازىر بىزدەگى ينفلياتسيا ءدالىزى 5-7 پايىزدى قۇراپ وتىر. بالكىم, تاعى 1-2 پايىز قوسىلۋى مۇمكىن. ءبىز ايتىپ جۇرگەن نەگاتيۆتىڭ سالدارى ءتىپتى باسقاشا بولۋى دا ىقتيمال. سوندىقتان ناقتى بىر­دەڭە ايتۋ قيىن. ويتكەنى جاعداي كۇرت ناشارلاپ نەمەسە كۇرت جاقسارىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. بۇل رەسەي مەن ۋكراينا تاراپى جۇرگىزىپ جاتقان كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىنە بايلانىستى. ەكى ەل اراسىنداعى پروبلەما شەشىلمەي, سوزىلا تۇسكەن سا­­­يىن ونىڭ ەكو­نو­ميكاعا دەگەن كەرى اسەرى دە ۇلعايا بەرەدى. ياعني جاعداي جەدەل رەتتەلسە عانا وڭىردەگى ەل­دەر­دىڭ ەكو­نوميكاسىنا كەلەتىن زالال ازايا­دى. ماسەلەن, گەوساياسي جاع­­داي جىلجىمايتىن م ۇلىك نا­رى­عىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن. تەڭگە السىرەگەن كەزدە كەيبىر قۇرىلىس ما­­تەريالدارىنىڭ باعاسىنا قى­سىم كۇشەيەدى. بىراق بۇگىندە ءبىز قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ كو­بىن وزىمىزدە شىعارامىز. كەيبىر ماتەريالدار بويىنشا جەرگىلىكتى ۇلەستى 80-100 پايىزعا دەيىن جەت­كىزدىك. بۇرىن قازاقستاندا شى­عا­رىل­ماعان كەراميكا, شىنى سە­كىلدى ماتەريالداردىڭ يمپورتىن تولىقتاي وتاندىق ونىمگە الماستىردىق, – دەدى ءا.قۋانتىروۆ.