شەكارادا جاتقان قارابالىق جەرى مەن رەسەيدىڭ چەليابى وبلىسىنىڭ ۆارنا مۋنيتسيپالدىق اۋدانى توعىزاق وزەنىنىڭ ەكى جاعىنا ورنالاسقان. سۋدىڭ تولقىنىنداي وركەشتەنگەن قىراتتار ەكى اۋدان جەرىنىڭ سۇلۋلىعى دەر ەدىك, توپىراعى قۇنارلى. ءبىر وزەننەن سۋ ىشەدى, ەكى اۋدانعا جەل دە, قار دا, جاڭبىر دا ورتاق. ۇقساستىعى كوپ. بىراق قاتار جاتقان اۋداندار شەكارا سىزىعى وتكەلى كوپ ارالاس-قۇرالاس بولا بەرمەگەن. ءبىر-بىرىنە ارالاسپاسا, كورمەسە, ۇيرەنبەسە, الىس-بەرىس بولماسا, قىزىقپاسا, ءبىر-بىرىنە ايتپاسا دامۋدىڭ دا ءمان-ماڭىزى قالمايتىن سەكىلدى. سوڭعى جىلدارى قارابالىقتىقتار «ۆارنادا نە بولىپ جاتىر ەكەن؟» دەپ ويلاپ قوياتىنداي. «قارابالىقتىقتار قالاي ەكەن؟» دەگەندى ۆارنالىقتار ويلامايدى دەيسىز بە؟ جاقىندا قۇرامىندا كاسىپكەرلەر, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن ءوندىرۋشىلەر, شەنەۋنىكتەر بار قارابالىق اۋدانىنىڭ اكىمى المات ىسماعۇلوۆ باسقارعان دەلەگاتسيا ۆارناعا بارىپ كەلدى. دەلەگاتسيا كورشىلەرىنىڭ ءومىرىن, نەگە ۇمتىلىپ جاتقانىن, باعدارلى ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن قانداي كۇش, رەسۋرس جۇمساپ وتىرعانىن كوزىمەن كورىپ قايتتى.
ۆارنا چەليابى وبلىسىنىڭ ەڭ كوركەيىپ ءوسىپ كەلە جاتقان اۋداندارىنىڭ بىرىنەن سانالادى.
– بۇل جەردى جازدا كورسەڭ كوزىڭ تويار ەدى, بىراق اۋدان ورتالىعىنىڭ كوركەمدىگىن جەر-كوكتى جاپقان قار دا جاسىرا الماي تۇر, – دەيدى دەلەگاتسيا مۇشەسى مارات ايتقازين. وندا كوپ قاباتتى ۇيلەر تىم از, بارلىعى دا كادىمگى اشەكەيلەپ سوققان ۇيلەر, سوندىقتان پوسەلكەنىڭ دە كولەمى ۇلعايىپ جايىلىپ بارادى. سوڭعى جىلدارى ساۋلەتتى كوتتەدجدەر قاتارى كوبەيگەن. مۇندا قۇرىلىس ەكپىندى جۇرەدى, رەسمي مالىمەت بويىنشا, ءبىر جىلدا 70 ءۇي پايدالانۋعا بەرىلگەن.
ۆارنا مۋنيتسيپالدىق اۋدانى قارابالىق سەكىلدى نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. وتكەن جىلى مىس كونتسەنتراتىن وندىرەتىن ميحەەۆ كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ ىسكە قوسىلۋى اۋدان ءۇشىن ۇلكەن وقيعاعا اينالدى. بۇل جۇزەگە اسۋى بىرنەشە جىلعا سوزىلعان ينۆەستيتسيالىق جوبا ۆارنالىقتاردىڭ ۇكىلى ءۇمىتى بولىپ وتىر. ءوندىرىستىڭ اتى – ءوندىرىس, قادامى قارىمدى. بيۋدجەتتى تولتىرۋدا كوپ ءۇمىت وسىنداي ءىرى كاسىپورىندارعا ارتىلادى. ولاردىڭ بيۋدجەتى نەگىزىنەن بۇرىنعىداي سۋبۆەنتسيالىق سيپاتتا قالعان. ولارداعى الەۋمەتتىك سالانىڭ دامۋى قارابالىقتىق دەلەگاتسيا مۇشەلەرىن ەرىكسىز تاڭعالدىردى.
– باسقانى ايتپاعاندا, ۆارنالىقتاردىڭ سپورتقا كوڭىل ءبولۋى ەرەكشە. ۆارناداعى حوككەي كورتى بىزگە ءالى ارمان ەكەنىن جاسىرۋدىڭ قاجەتى جوق. وعان بيۋدجەتتەن قىرۋار اقشا ءبولىنىپ جاسالعان, كادىمگى ستاندارتتى حوككەي كورتى. ءبىز دە قىس ايلارىندا بالالارعا كورت جاسايمىز, بىراق بىزدەگى ەنتۋزياستاردىڭ قارابايىر جاساعان مۇز ايدىنى مەن ولاردىڭ حوككەي كورتتارىن سالىستىرا المايسىز. ولاردا وسىنداي الەۋمەتتىك نىساندار تەك بيۋدجەتتىڭ قارجىسىمەن جاسالادى ەكەن. ال كاسىپكەرلەر تاۋار وندىرگەنىن, سالىق تولەگەنىن بىلەدى, بيۋدجەتتى تولتىرۋعا اتسالىسادى, – دەپ اسەرىن ءبولىستى مارات ايتقوجين. شاعىن فۋتبول الاڭى دا ءبىزدىڭ دەلەگاتسيا مۇشەلەرىن ريزا ەتىپتى. دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت مەكەمەلەرى سالالارىنىڭ دامۋى دا جوعارى ەكەنىن قارابالىقتىقتار مويىنداپ قايتتى.
– قازاقستانداعى سەكىلدى ولاردا دا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, پروفيلاكتيكالىق جۇمىستارعا اسا ءمان بەرۋ ءىسى تىڭعىلىقتى ءجۇرىپ جاتقانعا ۇقسايدى. ولاردا جالپى تاجىريبەدەگى دارىگەرلەردىڭ عيماراتتارى سىرتكوزدى تاڭعالدىرادى. ەمحانا تۇرعاندا «جالپى تاجىريبە دارىگەرلەرىنىڭ كابينەتتەرى نەگە كەرەك؟» دەگەن وي تۋادى. ۆارنالىق ارىپتەستەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل ميني-ەمحانالار بولىپ سانالادى ەكەن. ءار دارىگەردىڭ ءوزىنىڭ اۋرۋعا ەم جاسايتىن, حيرۋرگيالىق, تەكسەرۋ ءۇشىن قان, ءزار الاتىن, وفتالمولوگيالىق, لور كابينەتى بولادى. ناۋقاس كىسى وسىنداي دارىگەر قاراۋىنان وتەدى, ەگەر بۇل جەردە جوق ماماندارعا قارالۋى كەرەك بولسا جالپى تاجىريبە دارىگەرى ونى كادىمگى ەمحاناعا جىبەرەدى, ولاي بولماعان جاعدايدا ناۋقاس وسى جەردەن دە قاجەتتى ەمىن الىپ كەتەدى. سوندا ءبىر دارىگەر ءبىر جارىم مىڭ ادامدى قارايدى, – دەيدى مارات ايتقوجين.
ۆارناداعى بۇرىنعى ەلەۆاتور قازىر استىق كومبيناتى بولىپ «ءوسىپ», چەليابى وبلىسىنا عانا ەمەس, جالپاق رەسەيدىڭ كوپ شالعايىنا بەلگىلى بولدى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن بۇل كاسىپورىندى «سويۋزپيششەپروم» ءىرى كومپانياسى قاناتىنىڭ استىنا الىپ, جاڭعىرتىپ, بىرنەشە باعىتتاردا ءونىم شىعاراتىن ەدى. مۇنداعى وزىق تەحنيكالارمەن جاراقتالعان ديىرمەن تاۋلىگىنە 280 توننا جۇمساق, 200 توننا قاتتى بيداي تارتادى. تاعى دا سول وزىق تەحنيكا, قۇرال-جابدىقتىڭ ارقاسىندا قىسقا, ۇزىن ەتىپ كەسەتىن ءۇش جەلىدە تاۋلىگىنە بارلىعى 140 توننا ماكارون وندىرىلەدى. سول استىق كومبيناتى كەشەنىندەگى تارتىلعان ۇننان ناننىڭ ءتۇر-ءتۇرى پىسىرىلەدى. ول سول ايماقتاعى ءتورت-بەس اۋداندى نان ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتەدى, نارىعىن جاۋلاپ العان. قامىر مۇندا بىرنەشە تاسىلمەن اشىتىلادى. حيميالىق قوسپاسىز, حالىقتىق تاسىلمەن اشىتىلاتىن اشىتقىلار جارنامالانادى. بۇل كاسىپورىندا نان ونىمدەرىنەن باسقا وسىمدىك مايىن سىعاتىن تسەحتار بار. شەتەلدىك وزىق جابدىقتار ارقىلى وزىق تەحنولوگيامەن ەشقانداي حيمياسىز سۇزىلگەن مايدىڭ داڭقى دا كەتكەن. قاراقۇمىق تازالايتىن شاعىن زاۋىت جۇمىس ىستەي باستاعان. وسىنشا جۇمىستى اتقاراتىن تۇتاس كەشەنگە اينالعان استىق كومبيناتى اۋدانداعى نەگىزگى سالىق تولەۋشى دە ەكەن. التى ءجۇز ۆارنالىق ناپاقاسىن وسى جەردەن تاۋىپ وتىر.
ۆارنا مۋنيتسيپالدىق اۋدانىنداعى تاعى ءبىر ءىرى كومپانيا «ۆارنااگروماش». مۇندا تەحنيكا ءجوندەلىپ قانا قويمايدى, اۋدان ديقاندارى وسىندا شىعارىلعان تەحنيكالاردى پايدالانادى. سونداي-اق, قارابالىقتىق كاسىپكەرلەر اۋداندى سارى مايمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ۆارناداعى ءسۇت زاۋىتىندا دا بولدى. دەمەك, ۆارنالىقتار تەك ەگىن ەمەس, مال شارۋاشىلىعىن دا دامىتىپ وتىر دەگەن ءسوز.
ۆارنا مەن قارابالىق اۋدانى جەرىنىڭ سيپاتى, تابيعاتى جاعىنان عانا ەمەس, حالقىنىڭ سانى جاعىنان دا قاتار. ءبىر تاڭعالارلىعى, ۆارناداعى كاسىپكەرلەر سانى قارابالىققا قاراعاندا ەكى ەسە كەم ەكەن. ال ۆارنادا شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپورىندارىندا ەڭبەك ەتەتىندەر جالپى اۋدان ەكونوميكاسىن دامىتىپ وتىرعانداردىڭ 40 پايىزىن قۇرايدى. مىسالى, 2011 جىلى شاعىن كاسىپكەرلىك كاسىپورىندارى 2 ميلليارد ءرۋبلدىڭ ءونىمىن ءوندىرىپتى. ارينە, قازاقستانداعى سياقتى وندا دا جۇمىس ورىندارىن اشاتىن كاسىپكەرلىك مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ وتىرادى. بۇل تۇرعىدا قارابالىقتا كورشىلەرىنەن كوپ ايىرماشىلىق بار ەكەنىن ايتۋعا بولادى. قارابالىقتا شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارى ءونىم وندىرمەيدى, نەگىزىنەن قىزمەت كورسەتۋگە باعىتتالعان. سوندىقتان قارابالىققا عانا ەمەس, جالپى قوستاناي وبلىسىنا ۆارنادان كەلەتىن يمپورت باسىم.
شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى ۆارنادا قانداستارىمىز دا جەتكىلىكتى. ۆارنالىقتاردىڭ 7 پايىزى قازاقتار. كەدەن وداعى قۇرىلعالى قازاقستانمەن ەكونوميكالىق بايلانىس تا ارتا ءتۇسكەن. اۋدان ورتالىعىندا تەك قازاقستاندىق تاۋارلاردى ساتاتىن 4 دۇكەن سونىڭ جارقىن مىسالى. وندا قوستانايداعى «بايان سۇلۋ» كونديتەر فابريكاسىنىڭ كونفەتتەرى دە ساتىلادى. قارابالىقتىق دەلەگاتسيا مۇشەلەرىن وزدەرىنىڭ تابىستارىمەن تاڭداندىرعان ۆارنالىقتار وزەكتى پروبلەمالارىن دا جاسىرماپتى.
– اۋدان باسشىسى سەرگەي ماكلاكوۆ سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ وزەكتىسى ءوندىرىس كاسىپورىندارىندا بىلىكتى مامانداردىڭ جەتىسپەۋى دەپ ەرەكشە ءبولىپ ايتتى, – دەيدى مارات ايتقوجين.
الداعى كۇندەرى ۆارنا مۋنيتسيپالدىق اۋدانىنىڭ دەلەگاتسياسى قارابالىققا كەلمەك. قوناقتاردى تاڭعالدىراتىن جاقسى ىستەر مۇندا دا جەتكىلىكتى. قازىر كىسى كەلەتىن ۇيدەي, قارابالىقتا دا كوڭىلگە قوش, ابىر-سابىر دايىندىق ءجۇرىپ جاتىر. شەكارا ەكى اۋداننىڭ قارىم-قاتىناسىن ءۇزىپ تاستاماپتى, قايتا ەكى مەملەكەتتىڭ دە ايبىنىن اسىرىپ تۇرعانداي. ۆارنا مەن قارابالىقتىڭ قارىم-قاتىناسى سۇيەك جاڭعىرتقان ەجەلگى قۇدالارداي, بۇرىنعىدان قىزىق بولا تۇسكەن سەكىلدى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي وبلىسى,
قارابالىق اۋدانى.
