قىتايلىق دۇڭگەنتانۋشىلاردىڭ پىكىرىنە جۇگىنەر بولساق, قىتاي مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ قالىپتاسۋى مەن ەتنوس رەتىندە قالىپتاسۋىنا ەڭ اۋەلى ارابتار مەن پارسىلار, سونان سوڭ موڭعول ءداۋىرى كەزەڭىندە قىتايعا بارعان – ورتا ازياداعى مۇسىلمان تۇركى حالىقتارى نەگىزگى ءرول اتقارعان دەپ سانايدى. ءتۇرلى تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا, ارابيالىق, پەرسيالىق مۇسىلمانداردىڭ الدىڭعى لەگى VII عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ قىتاي جاعالاۋلارىنا دەيىن بارىپ, ساۋدا جاساپ تۇرعان. وسى ساۋداگەرلەردىڭ كەيبىرى قىتاي جەرىندە ۇزاق ۋاقىت تۇرىپ, جەرگىلىكتى حالىقپەن ءسىڭىسىپ, وتباسىن قۇرىپ, مەكەندەپ قالدى. قىتايلار ولاردى «فانكە» (番客-fاnkە, ياعني «شەتەلدىك قوناقتار») دەپ اتاپ ولارعا ەرەكشە جەڭىلدىكتەر جاساپ وتىردى. فانكەلەر مۇسىلمان الەمىمەن بايلانىسىن جوعالتپادى. مۇسىلمان ارابتار مەن پارسىلاردىڭ قىتاي ەلىمەن اراداعى بۇل قارىم-قاتىناسى VII-XII عاسىرلار اراسىندا تۇتاستاي جالعاسىن تاۋىپ وتىردى. قىتايلىق دۇڭگەنتانۋشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ العاشقى توبى وسى كەزەڭدە قالىپتاستى دەپ سانايدى. قىتايدا مۇسىلماندار سانىنىڭ ەسەلەپ ارتۋى, سونداي-اق بۇكىل قىتاي اۋماعىندا اۋقىمدى تۇردە تارالۋى موڭعول جورىعىنان باستالدى.
XIII عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنان باستاپ شىڭعىس حان مەن ونىڭ مۇراگەرلەرىنىڭ باتىس ازيا, ورتا ازيا, پەرسيا جانە ارابياعا جاساعان جورىقتارىنان كەيىن موڭعولدار جاۋلاپ الىنعان ەلدەردىڭ مۇسىلماندارىنان ارناۋلى قوسىندار جاساقتاپ, ولاردى قىتايعا جورىقتارعا اتتاندىردى. ولاردىڭ قاتارىندا تەك جاۋىنگەرلەر عانا ەمەس, عۇلاما عالىمدار, ءدىني ادامدار, ءتۇرلى سالانىڭ بىلىكتى ماماندارى, قولونەر شەبەرلەرى, ارحيتەكتورلار, قۇرىلىس شەبەرلەرى, قارۋ-جاراق جاساۋشى ۇستالار, دارىگەرلەر, ءىرى ساۋداگەرلەر, تالانتتى قولباسشىلار جانە ت.ب. بولدى. ولار شىڭعىس ۇرپاقتارىنىڭ قىتايدا قۇرعان مەملەكەتىنىڭ دامۋى مەن كەمەلدەنۋىنە دە ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى.
قۇبىلاي قۇرعان يۋان پاتشالىعى داۋىرىندە (1271-1368 جج.) مۇسىلمانداردىڭ قوعامدىق ورنى باسقالارعا قاراعاندا جوعارى بولدى. سەبەبى يمپەريانىڭ ءبىرىنشى دەڭگەيلى حالقى – موڭعولدار بولدى. مۇسىلماندار بولسا يمپەريادا موڭعولداردان كەيىن ەكىنشى ساناتتاعى ازامات سانالعان «سىمۋجەن» توبىنا جاتتى. «سىمۋجەن» توبىنا جاتقاندار اراسىندا ارابتار مەن پارسىلار, موڭعول داۋىرىنە دەيىن ورتالىق ازيادا بيلىك ەتكەن بىرقاتار مۇسىلمان تۇركى تايپالارى, سونىڭ ىشىندە قىپشاقتار, قاڭلىلار, قارلۇقتار, ارعىندار, جەتىسۋلىق باسقا دا تۇركى تايپالارى, كاۆكازدىق حالىقتاردىڭ ۋاكىلدەرى, ورىستار, شىعىس تۇركىستاندىق تۇركى ءتىلدى مۇسىلماندارى, اسۋتتار بولدى.
يسلام ءدىنىنىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ۋاعىزدالۋى اسەرىندە ءدىن دوگمالارى مەن راسىمدەرىن تاراتاتىن يسلام ورتالىقتارى قالىپتاستى, مۇسىلماندار بار جەردىڭ بارىندە دەرلىكتەي مەشىت-مەدرەسەلەر بوي كوتەردى. مۇسىلمانداردى جاپپاي «حۋەيحۋەي» (دۇڭگەن) دەپ اتاۋ رەسمي تۇردە ورنىعا باستادى.
1368 جىلى يۋان پاتشالىعى جويىلىپ, موڭعول اقسۇيەكتەرىنىڭ قىتايداعى بيلىگى قۇردىمعا كەتتى. قىتايدا ەتنيكالىق قىتايلار قۇرعان مين ديناستياسى ورنادى. موڭعول اقسۇيەكتەرىنىڭ ءبىر بولىگى موڭعولياعا كوشىپ كەتتى. الايدا موڭعولدارمەن بىرگە قىتاي جەرىنە كەلگەن مۇسىلمانداردىڭ ۇرپاقتارى قىتاي جەرىندە قالا بەردى. ولار قىتايدىڭ سولتۇستىك باتىس جانە وڭتۇستىك باتىس اۋداندارىندا شوعىرلى تۇردە قونىستانىپ وتىردى. ولار يۋان داۋىرىندە قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا «حۋەيحۋەي» دەپ اتالدى. كەي جەردە «حۋەيجەن» (回人) دەپ اتالدى. يۋننان پروۆينتسياسى اۋماعىنا قونىستانعان توبى «حان چۋان حۋەي» (汉穿回 - قىتايشا كيىنەتىن مۇسىلماندار) دەپ تە اتالدى.
مانجۇرلەردىڭ تسين پاتشالىعى بيلىك جۇرگىزگەن داۋىردە (1636 -1912 جج.) كۇللى مۇسىلمانداردى جاپپاي «حۋەيحۋەي» نەمەسە «حۋەيمين» ء(Huىmىn) دەپ اتادى. XVIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تسين پاتشالىعى قاشقاريانى جاۋلاپ العاننان كەيىن ونداعى تۇركى ءتىلدى مۇسىلمانداردى (كەيىن كەلە ءبىر تۇتاس ۇيعىر اتانعان مۇسىلمان تۇركىلەر) قىتاي جەرىندەگى مۇسىلمانداردان پارىقتاۋ ماقساتىندا «چان حۋەي» (Chاn ءhuى) نەمەسە «چانمين» (Chاn ءmىn) دەپ اتاي باستادى.
تسين پاتشالىعى داۋىرىندە دۇڭگەندەردىڭ نەگىزگى بولىگى شانسي, گانسۋ جانە يۋننان پروۆينتسيالارىندا شوعىرلى تۇردە قونىستاندى. ولار ءوز اتا-بابا ءتىلىن بىرەر ۇرپاق وتكەننەن كەيىن مۇلدە ۇمىتىپ, قونىستانعان ايماقتارىنداعى ەتنيكالىق قىتايلاردىڭ جەرلىك ديالەكتىسىندە سويلەيتىن بولدى.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى قۇرىلعاننان كەيىن رەسمي بەيجىڭ ولاردى «حۋەيتسزۋ» (回族) دەپ اتاپ, «ۇلت» مارتەبەسىن بەردى ءارى رەسمي تۇردە ەلدەگى 56 ۇلتتىڭ ءبىرى دەپ سانادى. 2010 جىلعى ساناق بويىنشا قىتايدا حۋەيتسزۋلاردىڭ (دۇڭگەن) سانى 10 586 087 ادام بولعان.
XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تسين پاتشالىعى جىل سايىن سالىقتى ءوسىرىپ وتىردى. سودان 1862 جىلى شانسي-گانسۋ پروۆينتسياسىنداعى مۇسىلمان دۇڭگەندەردىڭ كوتەرىلىسى باستالىپ, ونىڭ سوڭى الاپات اۋقىمدى قانتوگىس شايقاسقا ۇلاستى. 1874 جىلى تسين ۇكىمەتى شىعىس تۇركىستاندا ورىن العان ۇلت-ازاتتىق كۇرەستەردى جانىشتاۋعا بەل بۋدى. تسين پاتشالىعى گەنارالدارى تسزو تسزۋنتان مەن شانسي-گانسۋي جانە كوتەرىلىسشىلەردىڭ باسشىلارى بيانحۋ (باي يانحۋ), ما داجەن (ما دالاو-ە), ما احۋن, دا سىفۋلار (ديداو ادە نەمەسە يۋسۋف حاجى) اراسىنداعى شايقاس شىعىس تۇركىستاندا ءوز جالعاسىن تاپتى. 1875 جىلى كوكتەمىندە تسين اسكەرى شىعىس تۇركىستاننىڭ شىعىس بولىگىندەگى قالالاردى باسىپ الدى. 1876 جىلدىڭ كۇزىندە تسزو تسزۋنتانعا «دۇڭگەن قاراقشىلارىنىڭ كوزىن ءبىر جولا قۇرتۋ» تۋرالى پاتشا جارلىعى ءتۇستى. 1877 جىلى تسين پاتشالىعى توقسۋن, تۇرفان, كورلا, قاراشار, اقسۋ, ءۇش-تۇرفان جانە قاشقاريانى تولىعىمەن باسىپ الدى. ەندى دۇڭگەندەرگە رەسەيگە (رەسەيگە تاۋەلدى ورتا ازياعا) قاشۋدان باسقا امالى جوق ەدى.
ما داجەن باسقارعان دۇڭگەندەر جازالاۋشى قوسىنداردان جەڭىلىپ 1 000 اداممەن وش قالاسىنا كەلىپ جەتتى. دا سىفۋ باستاعان گانسۋلىق دۇڭگەندەر 1878 جىلى كوكتەمدە 1 130 اداممەن پرجەۆالسك قالاسىنا (قاراكول) جەتتى. بيانحۋ باستاعان توپ (3 314 ادام) قىرعىزستان اۋماعىنداعى توقماققا كەلىپ جەتتى.
ودان جەتىسۋ جەرىنە قونىس اۋدارعان دۇڭگەندەرگە قازاق حالقى ىستىق قۇشاعىن اشىپ, جەرىنەن ەنشى ءبولىپ بەردى. اتاپ ايتقاندا, قورداي اۋدانىنا كەلگەن دۇڭگەن جۇرتىنىڭ الدىنان شىعىپ, قازاق حالقىنىڭ تۋا ءبىتتى دارقاندىعىن تانىتقان, شۇرايلى جەرىنەن جەر ءبولىپ بەرىپ, قونىستاندىرعان نوعايباي ءبيدىڭ (نوعايباي داۋلەتباق ۇلى) جومارتتىعى مەن ىزگى ىستەرى كۇنى بۇگىن ەل اۋزىندا اڭىز بولىپ ايتىلىپ كەلەدى.
دۇڭگەن كوشىنىڭ ەكىنشى لەگى 1881 جىلى رەسەي مەن قىتايدىڭ ىلە ايماعىنداعى شەكارا ماسەلەسىن ايقىنداۋعا ارنالعان «پەتەربۋرگ شارتى» نەگىزىندە مۇمكىن بولدى. اتالعان كەلىسىمشارتتىڭ قاتىستى تارماقتارىندا دۇڭگەندەر مەن ۇيعىرلاردىڭ قىتايدىڭ ىلە ايماعىندا قالۋىنا نەمەسە رەسەي اۋماعىنا قونىس اۋدارۋىنا بولاتىنى تۋرالى ناقتى قۇقىقتارى قاراستىرىلعان. وسى تارماقتارعا بايلانىستى جەتىسۋ وڭىرىنە دۇڭگەندەر مەن ۇيعىرلار كەلە باستادى. سەبەبى دۇڭگەن كوتەرىلىسىن جانشۋ كەزىندەگى تسين جازالاۋشىلارىنىڭ قاتىگەزدىگىنەن ابدەن تۇڭىلگەن قۇلجا اتىرابىنداعى ۇيعىرلار مەن دۇڭگەندەردىڭ بەلگىلى بولىگى تسين پاتشالىعىنىڭ تاعىلىق بيلىگىنەن قۇتىلۋ ءۇشىن اتا مەكەندەرىن تاستاپ, رەسەيگە كەتۋگە ىنتالى بولدى. 1884 جىلعى مالىمەت بويىنشا ىلە (قۇلجا) ولكەسىنەن جەتىسۋ وڭىرىنە 4 682 دۇڭگەن قونىس اۋدارىپ, جاركەنت, ۆەرنىي, پىشپەك ۋەزدەرىنە قونىستانعان.
دۇڭگەندەردىڭ قازاقستانعا كەلۋى وتكەن حح عاسىردا دا جالعاستى. بۇل جولعى قونىس اۋدارۋشى دۇڭگەندەر نەگىزىنەن سينتسزياندىق دۇڭگەندەر بولدى. ولاردىڭ ەلەۋلى توبى 1950-1966 جىلدارى كسرو مەن قحر قارىم-قاتىناسىندا قالىپتاسقان جاعدايلارعا بايلانىستى قازاقستانعا قونىس اۋدارىپ, الماتى قالاسىنا, جاركەنتكە جانە ت.ب. جەرلەرگە ورنىقتى. دۇڭگەندەر قازاقستانعا قونىستانعاننان كەيىن ولاردىڭ ءومىرى قازاق حالقىنىڭ تاريحي تاعدىرىمەن ساباقتاسىپ كەتتى. جەرگىلىكتى قازاقتار ولاردى بارىنشا باۋىرىنا باسىپ, ولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ وسى توپىراقتا بەيبىت ءومىر سۇرۋىنە, ءوسىپ-وركەندەۋىنە اسا زور قامقورلىق جاساپ كەلەدى.
150 جىلداي دۇڭگەندەر مەن قازاقتار ءبىر شاڭىراق استىندا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ, دوستاسىپ, اعايىن-تۋىس بولىپ كەتتى. دۇڭگەندەر قازاقتارمەن XX عاسىردىڭ باسىندا ورىن العان جۇت پەن اشارشىلىق قيىنشىلىعىن بىرگە كورگەن. رەسەي پاتشالىعىنا قارسى كوتەرىلىستە دۇڭگەندەر قازاقتارمەن بىرگە بەلسەندىلىك تانىتقان. مىسالى, دۇڭگەن ەتنوسىنىڭ باتىرى ماعاز ماسانشى 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ باسشىسى, اتاقتى قازاقتىڭ باتىرى امانگەلدى يمانوۆپەن بىرگە بولعان.
دۇڭگەندەر قازاق جەرىنە ورنىققاننان بەرى قازاق حالقىنىڭ وزدەرىنە جاساعان باۋىرمالدىعى مەن جاناشىرلىعىن ءبىر ءسات ەستەرىنەن شىعارماي كەلەدى. بۇل رەتتە, اسىرەسە دۇڭگەن حالقىنىڭ باتىر ۇلى بۇلار ماگۋەۆتىڭ قازاق حالقىنا جاساعان جاقسىلىعىن ايرىقشا اتاپ ايتۋعا بولادى. بۇلار باتىر 1870 جىلى قىتايدىڭ شانسي ولكەسىندە ومىرگە كەلگەن. 1877 جىلى دۇڭگەن كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ باسشىسى بيانحۋ باتىر باستاعان 3314 ادامنان تۇراتىن بوسقىن توپتىڭ ىشىندە بۇلاردىڭ اكەسى ماگۋي باتىر دا بار ەدى.
قازاق, قىرعىز, دۇڭگەن حالىقتارىنىڭ تاربيەسىن تەڭ كورىپ, مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن تەل ەمىپ وسكەن جاس بۇلار ىسكەر, شەشەن, ادىلەتشىل, باتىر بولىپ ەسەيەدى. وسە كەلە بۇلار ماگۋەۆ قاراقوڭىز (نيكولاەۆ) بولىسىنا بولىس بولىپ سايلانادى. ول قازاق-قىرعىزدىڭ شابدان جانتاەۆ, ءدۇر ساۋرانباەۆ, عالي وزبەكوۆ, بارلىبەك سىرتانوۆ, ىدىرىس سادىبەكوۆ, بەكبولات اشەكەەۆ, ءسات نيابەكوۆ, ىبرايىم جايناقوۆ سەكiلدi بەلگiلi كiسiلەرiمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولىپ, جەتiسۋ وڭiرiندەگi ساياسي جانە مادەني-كوپشiلiك ءىس-شارالارعا دا بەلسەندi تۇردە قاتىسىپ وتىرادى.
1916 جىلعى كوتەرiلiس باستالعاندا دۇڭگەندەردىڭ باسىم بولiگi قازاق-قىرعىزعا تiلەۋلەس بولدى. ەلگە تونگەن تاۋقىمەتتى جىلداردا قازاقتار وزگە ەتنوس وكىلدەرىنە, سونىڭ ىشىندە دۇڭگەندەرگە قامقورلىق كورسەتىپ وتىردى. ال دۇڭگەن ەتنوسى ءوز تاراپىنان قولدان كەلگەن كومەگىن بەردى. مىسالى, قاراقوڭىز بولىسى بۇلار ماگۋەۆتiڭ باسشىلىعىمەن ەل بولىپ, جابىلا جۇرگiزگەن سۋلاندىرۋ جۇيەلەرi قوردايلىقتارعا ءالi كۇنگە قىزمەت ەتiپ كەلەدi. قازاقستانداعى دۇڭگەندەردىڭ 70 پايىزىنا جۋىعى قورداي وڭiرiندە تiرشiلiك ەتۋدە. سونىڭ بiراز بولiگiن بۇلار باتىردىڭ ۇرپاقتارى جانە اعايىن-تۋىستارى قۇراپ وتىر. سونداي-اق بۇلار باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارى قازاقستاننىڭ عىلىم, ءبىلىم, ءوندىرىس, اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىندا دا جەمىستى ەڭبەك ەتۋدە. سولاردىڭ ءبىرى – كورنەكتى قوعام قايراتكەرى ءىلياس ءجۇسىپ ۇلى بۇلاروۆ. ول 30 جاسىندا-اق «كوممۋنيستيچەسكي» (قازiرگi سورتوبە) اۋىلىنىڭ كولحوز توراعاسى قىزمەتiنە كوتەرiلiپ, نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋدiڭ العاشقى قيىندىقتارى تۇسىندا باسشىلىق قىزمەتتە بولدى. ءارىسى تۇتاس ەلىمىزدەگى, بەرىسى قورداي وڭىرىندەگى كوپتەگەن قايىرىمدىلىق iس-شاراعا مۇرىندىق بولعان Iلياس ءجۇسىپ ۇلى رەسپۋبليكامىزداعى ەكi بiردەي جوعارعى وقۋ ورنىن بiتiرگەن ينجەنەر, ۇزاق جىلدار «كازترانسگاز-الماتى» اكتسيونەرلiك قوعامىندا ابىرويلى قىزمەت ەتتى. بۇگىندە ءماجىلىس دەپۋتاتى.
جالپى, دۇڭگەن حالقى قازاق حالقىنىڭ, ونىڭ ىشىندە نوعايباي بي باستاعان ەل ازاماتتارىنىڭ قامقورلىعى مەن جاقسىلىعىن ەشقاشان ەستەن شىعارعان ەمەس, اسىرەسە دۇڭگەن حالقىنىڭ ۋاكىلدەرى وزدەرىنىڭ العاش قازاق اراسىنا كەلگەن كەزدەگى ازىپ-توزعان تاعدىرىن ءالى كۇنگە ءجيى ەسكە الادى ءارى قازاق حالقىنىڭ «باۋىرىم» دەپ اشقان ىستىق قۇشاعىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزىپ, ماڭگى ەستە ساقتاۋدى ناسيحاتتاپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قوردايداعى دۇڭگەندەر نوعايباي ءبيدىڭ باسىنا ەسكەرتكىش ورناتىپ, جانىنان شاعىن مەشىت سالدى. 2013 جىلى دۇڭگەندەر قازاق حالقىنا تاعى ءبىر ەرەكشە قۇرمەت كورسەتتى. بيانحۋ باتىر ۇرپاقتارى مەن حالىق بىرىگىپ «سيان – ماسانچي» اتتى قاشىقتىعى 6300 شاقىرىم بولاتىن حالىقارالىق ۆەلوشەرۋ وتكىزدى. ۆەلوكوماندا ماسانشى اۋىلىنا قايتا ورالعان ساتىندە « ۇلى قازاق حالقىنا دۇڭگەن ەتنوسىنان» دەگەن ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ ءراسىمىن جاسادى. 2018 جىلى «ۆەنحۋا» دۇڭگەن ەتنومادەني ورتالىعى, اقساقالدار جانە اكىمشىلىك بىرىگىپ سورتوبە اۋىلىندا نوعايباي بيگە ەسكەرتكىش ورناتتى.
دۇڭگەندەر وزدەرىنىڭ ادال ەڭبەگىمەن قازاق حالقىنا زور قۇرمەت كورسەتىپ, ەل ەكونوميكاسى مەن ءوڭىردىڭ دامۋىنا ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار دۇڭگەندەر ەلىمىزدىڭ سپورت سالاسىنىڭ دامۋىنا دا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ەسىمى كۇللى الەم جۇرتىنا بەلگىلى مايا مانەزا, زۋلفيا چينشانلو, راشيد داۋروۆ, شاميل فۋشانلو, يسكاندەر حارسان سەكىلدى جەرلەستەرىمىز قازاقستاننىڭ كوك تۋىن الەمدىك ارەنادا سان مارتە جەلبىرەتتى.
كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى قارسا-
ڭىندا, ياعني 1989 جىلعى ساناق بويىنشا قازاقستانداعى دۇڭگەن حالقىنىڭ سانى 30 165 ادام بولسا, 2014 جىلعى سوڭعى مالىمەتتەردە دۇڭگەن حالقىنىڭ سانى 62 029 ادامعا جەتكەن. مۇنى قازاقستان دۇڭگەندەرىنىڭ تاريحىندا دۇڭگەندەردىڭ باسىنا «قوي ۇستىنە بوز تورعاي جۇمىرتقالاعان» بەيبىت زامانى ورناپ, باي-باقىتتى ءومىر كەشە باستاعانىنىڭ ناقتى دالەلى دەۋگە بولادى.
دۇكەن ماسىمحان ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
جانىمحان وشان ۇلى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ
كانديداتى, دوتسەنت
