كەيبىر فيلوسوفيالىق قيسىندارعا سۇيەنسەك, و باستاعى ايەل زاتى مەن ەر ادامنىڭ تابيعاتى ءبىر-بىرىنەن مۇلدەم الشاق جاتىر دەسە دە بولعانداي. ايتالىق, كوپ جاعدايلاردا ەر-ازاماتىنان ايىرىلعان جەسىر ايەل تاعدىردىڭ دەگەنىنە تەز كوندىگىپ ءارى قاراي ەشبىر قينالماستان ءومىر سۇرە بەرەدى ەكەن. ايەلدىڭ قىرىق جانى بار دەگەن وسى دا. ال جارىقتىق ەر ادامدار تۋرالى بۇلاي دەپ ايتۋدىڭ قيسىنى كەلە بەرمەيدى. ويتكەنى, ايەلسىز ولاردىڭ كۇنى قيىنداۋ دا قاراڭداۋ دەسەك شىندىقتان الشاق كەتە قويمايتىن شىعارمىز.
زايىبى ءمارزيا سوناۋ جەتپىسىنشى جىلداردىڭ اياق كەزىندە كەسە-كولدەنەڭ كەلگەن كەساپاتتان كوز جۇمعان كەزدە جاڭاباي ەردىڭ جاسى – ەلۋگە ەندى عانا ىلىككەن ەدى. ءسويتىپ, ءتورت ۇل مەن ءتورت قىزدىڭ بارلىق تاربيەسى مەن تاۋقىمەتى قوساعىنا قاراپ قالدى. ءمارزيا مارقۇم ەڭ بولماعاندا قۇرساعىن جارىپ شىققان ۇل-قىزدارىنىڭ وتباسىن قۇرعانىن كورە الماي كەتتى. ول كەزدە ەكەۋىنەن وربىگەن پەرزەنتتەردىڭ تۇڭعىشى ادەمى جيىرمانىڭ ۇستىنە شىقسا, كەنجەلەرى بەكەن ءتورت جاستا عانا بولاتىن.
ارينە, ادامي تۇرعىدان العاندا جاڭابايدىڭ قايتادان توسەك جاڭعىرتۋىنا تولىق مورالدىق قۇقى بار ەدى. ويتكەنى, دەنساۋلىعى تەمىر ۇزەردەي ازاماتقا ەلۋ دەگەن نە ءتايىرى. ونىڭ ۇستىنە ءسوز سالسا, ەل ىشىندە قۇداي قوسقان قوساعى دۇنيەدەن وتكەن سوقتالداي ەر ازاماتقا, قاراپايىم ەڭبەك تورىسىنا قارسى كەلە قويمايتىن, ءتىپتى, بۇدان دامەلى دەرلىكتەي ايەل زاتى دا از بولمايتىن.
ءومىردىڭ وسىنداي سىنى دا جاڭاباي قايىرباەۆتى مۇقالتا المادى. توسەك جاڭعىرتۋدان سانالى تۇردە باس تارتقان ازامات بۇدان كەيىنگى جىلداردا اكەلىك قامقورلىعى مەن ماحابباتىن ۇل-قىزدارىنا توگۋمەن بولىپتى.
بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا سەكسەن بەس جاسقا قاراعان شاعىندا ومىردەن وزعان, ەل ىشىندە ابىروي بەدەلى جوعارى بولعان جاڭاباي اقساقالدىڭ ەڭبەك كىتاپشاسىنا ۇڭىلە قارايمىز. مۇندا ول ۇزاق جىلدار بويى تابان اۋدارماستان قىزمەت جاساعان ءبىر عانا شارۋاشىلىقتىڭ اتاۋى كورسەتىلىپتى. بۇل جىمپيتى اۋدانىنا قاراستى بۇرىنعى ستالين كولحوزى. كەيىن ارتەلدىك-اۋىل- شارۋاشىلىق قۇرىلىم تاراتىلىپ, ونىڭ ورنىنا قوسوبا سوۆحوزى قۇرىلعان ەكەن.
مىنە, بار بولعانى وسى عانا. وسى جىلداردىڭ ىشىندە جاڭاباي قايىرباەۆ اۆتوماشينا رولىنە يە بولۋمەن بىرگە, ناۋقاندىق كەزدەردە شارۋاشىلىقتىڭ بارلىق جۇمىستارىنا ارالاسقان. ول نە ىستەمەگەن دەسەڭىزشى؟ ەگىن ەگىپ, سابان ايداعان. ماشينامەن مالعا ءشوپ تاسىعان. قاتار جۇرگەن زامانداستارى بوپەنياز ەسقاقوۆ پەن ماتنياز قوجاگەلديننىڭ ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز تۋرالى ايتقاندارى دا ەڭبەك دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن جاننىڭ تىندىرىمدى ءىسىن ايعاقتاپ بەرە الادى.
كەزىندە ءومىردىڭ تاۋقىمەتىن كوپ كورگەن, سونىڭ سالدارىنان وقي الماي قالعان ادامدار اراسىندا ەندىگى جەردە ءوزىم جەتپەگەن بيىكتەر مەن ارمان-ماقساتتارعا كەيىنگى ۇرپاقتارىم جەتسە ەكەن, ولار جوعارى ءبىلىم السا ەكەن دەگەن تابيعي تۇردەگى اتا-انالىق تىلەكتەر مەن مۇددەلەر بولادى. ءدال وسىنداي اكەلىك تىلەك جاڭاباي قايىرباەۆتىڭ بويىندا دا مازداپ جانىپ وتكەنى ايدان انىق.
ول ءار بالاسى دۇنيەگە كەلگەن سايىن ءبىر تال اعاش وتىرعىزۋدى داستۇرگە اينالدىرىپتى. ال بۇگىن سول اعاشتار جايقالىپ نۋ ورمانعا ۇلاسىپ بارادى. قارا جۇمىستان قاجىپ جۇرسە دە ادەبيەت پەن تاريحتان قول ۇزبەگەن كىتاپقۇمار زيالى جان ەدى. بۇگىنگى كۇن بەدەرىنەن قاراعاندا اسىل اكە وسى ماقساتىنا جەتتى دەۋگە بولادى. سونداي-اق, ول ءدام-تۇزى تاۋسىلعانشا ۇل-قىزدارىنان تاراعان نەمەرە-جيەندەرىنە دە اتالىق مەيىرىمى مەن شاپاعاتىن توگىپ ءوتتى. بۇل جاعدايدى ءوز پەرزەنتتەرى بىزگە كوزدەرىنە جاس الا وتىرىپ اڭگىمەلەپ بەردى.
– اكەمىز وتە ەڭبەكقور, شارشاپ-شالدىعۋدى مۇلدەم بىلمەيتىن ادام ەدى. ءتارتىپ پەن تازالىقتى وتە جاقسى كوردى. ءسويتىپ, انامىزدىڭ ومىردەن وتكەنىنە قاراماستان شاڭىراقتى ازدىرماي, توزدىرماي ۇستاي ءبىلدى. ول كىسىنىڭ كۇندەلىكتى قىزمەتى كولىك جۇرگىزۋ, ءشوپ شابۋ, ونى تاسۋ, كولىك جوندەۋ سەكىلدى سان-سالالى ماشاقاتى كوپ ىستەرمەن بايلانىستى بولسا دا ۇستىنە شاڭ تيگىزبەۋگە تىرىستى. بىزدەن دە وسىنداي ۇقىپتىلىقتى تالاپ ەتىپ وتىردى. ارينە, ءبىز اكەمىزدىڭ ايتقانىن ەكى ەتكەن ەمەسپىز. ءبارىمىزدى ادام ەتىپ تاربيەلەپ وسىرگەن, ارقايسىمىزعا قارا اعاشتاي پانا, بايتەرەكتەي سايا بولا بىلگەن اكەمىزدىڭ رۋحىنىڭ الدىندا شەكسىز قارىزدارمىز,– دەيدى مارقۇمنىڭ ۇلكەن ۇلى مۇحتار جاڭاباي ۇلى.
ادامنىڭ سىيلى بولۋى, ەل-جۇرت پەن اعايىن-تۋىس اراسىنداعى قادىر-قاسيەتىنىڭ بيىكتىگى ونىڭ لاۋازىمدى قىزمەت اتقارۋىمەن ولشەنبەسە كەرەك. ءيا, قاراپايىم ەڭبەك يەسى, تۇلا بويى كىسىلىك پەن كىشىلىكتەن جاراتىلعان جانى جايساڭ جان جاڭاباي قايىرباەۆتى بىلەتىن, ونىمەن ارالاس-قۇرالاس بولا قالعان ازاماتتاردىڭ قاي-قايسىسى دا ونى كوزى تىرىسىندە تورەدەي قۇرمەتتەپ تورىنە شىعاردى. اسىرەسە, بار سانالى عۇمىرى مەن اكەلىك ماحابباتىن ءوز پەرزەنتتەرىنە ارناعان ءىس-ارەكەتى ارقىلى ءوزى كورۋگە ءتيىستى قىزىقتاردىڭ ءبارىن تارك ەتكەن اكە ونەگەسىنىڭ گەوگرافيالىق اۋقىمى مەن ادامي كەسكىن-كەلبەتى وتە كەڭ دەپ وي تۇيە الامىز. بىردە وعان باجاسى ەلامان: «جاكە, قۋ تىزەڭدى قۇشاقتاپ قاشانعى جۇرەسىڭ؟ ۇيلەنبەيسىن بە», – دەپ ءازىل شىنىن ارالاستىرا ءۇن قاتقاندا ول: «ۇيلەنبەيىن دەپ ءجۇر دەيسىڭ بە؟ ۇيلەنەر ەدىم-اۋ, بۇلاي ىستەسەم, «بالالارىمنان ايىرىلىپ قالامىن عوي. ولاردىڭ كوزىنە جاس, كوڭىلىنە سىزات ءتۇسىرىپ الامىن با دەپ قورقامىن. قارا باسىمنىڭ قامى ءۇشىن بالاپاندارىمنىڭ سەنىمىنە قيانات جاساماي-اق قوياىنشى», – دەپ جاۋاپ قايتارىپتى.
قايران, العاۋسىز اكە كوڭىلى, ءوز كىندىگىنەن تاراعان ۇل-قىزدارىنا دەگەن اكەلىك ماحاببات دەگەنىمىز دە مۇمكىن وسى شىعار. مۇنى نەگە ايتپاسقا, وزگەلەرگە ۇلگى-ونەگە ەتىپ تاراتپاسقا دەگەن وي كەلدى. وسى ويدىڭ جەتەگىمەن وسى جولداردى جازعاندى ءجون كوردىك.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
باتىس قازاقستان وبلىسى,
سىرىم اۋدانى,
قوسوبا اۋىلى.
____________________
سۋرەتتە: جاڭاباي اقساقال ۇشەم نەمەرەلەرىمەن بىرگە.
زايىبى ءمارزيا سوناۋ جەتپىسىنشى جىلداردىڭ اياق كەزىندە كەسە-كولدەنەڭ كەلگەن كەساپاتتان كوز جۇمعان كەزدە جاڭاباي ەردىڭ جاسى – ەلۋگە ەندى عانا ىلىككەن ەدى. ءسويتىپ, ءتورت ۇل مەن ءتورت قىزدىڭ بارلىق تاربيەسى مەن تاۋقىمەتى قوساعىنا قاراپ قالدى. ءمارزيا مارقۇم ەڭ بولماعاندا قۇرساعىن جارىپ شىققان ۇل-قىزدارىنىڭ وتباسىن قۇرعانىن كورە الماي كەتتى. ول كەزدە ەكەۋىنەن وربىگەن پەرزەنتتەردىڭ تۇڭعىشى ادەمى جيىرمانىڭ ۇستىنە شىقسا, كەنجەلەرى بەكەن ءتورت جاستا عانا بولاتىن.
ارينە, ادامي تۇرعىدان العاندا جاڭابايدىڭ قايتادان توسەك جاڭعىرتۋىنا تولىق مورالدىق قۇقى بار ەدى. ويتكەنى, دەنساۋلىعى تەمىر ۇزەردەي ازاماتقا ەلۋ دەگەن نە ءتايىرى. ونىڭ ۇستىنە ءسوز سالسا, ەل ىشىندە قۇداي قوسقان قوساعى دۇنيەدەن وتكەن سوقتالداي ەر ازاماتقا, قاراپايىم ەڭبەك تورىسىنا قارسى كەلە قويمايتىن, ءتىپتى, بۇدان دامەلى دەرلىكتەي ايەل زاتى دا از بولمايتىن.
ءومىردىڭ وسىنداي سىنى دا جاڭاباي قايىرباەۆتى مۇقالتا المادى. توسەك جاڭعىرتۋدان سانالى تۇردە باس تارتقان ازامات بۇدان كەيىنگى جىلداردا اكەلىك قامقورلىعى مەن ماحابباتىن ۇل-قىزدارىنا توگۋمەن بولىپتى.
بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا سەكسەن بەس جاسقا قاراعان شاعىندا ومىردەن وزعان, ەل ىشىندە ابىروي بەدەلى جوعارى بولعان جاڭاباي اقساقالدىڭ ەڭبەك كىتاپشاسىنا ۇڭىلە قارايمىز. مۇندا ول ۇزاق جىلدار بويى تابان اۋدارماستان قىزمەت جاساعان ءبىر عانا شارۋاشىلىقتىڭ اتاۋى كورسەتىلىپتى. بۇل جىمپيتى اۋدانىنا قاراستى بۇرىنعى ستالين كولحوزى. كەيىن ارتەلدىك-اۋىل- شارۋاشىلىق قۇرىلىم تاراتىلىپ, ونىڭ ورنىنا قوسوبا سوۆحوزى قۇرىلعان ەكەن.
مىنە, بار بولعانى وسى عانا. وسى جىلداردىڭ ىشىندە جاڭاباي قايىرباەۆ اۆتوماشينا رولىنە يە بولۋمەن بىرگە, ناۋقاندىق كەزدەردە شارۋاشىلىقتىڭ بارلىق جۇمىستارىنا ارالاسقان. ول نە ىستەمەگەن دەسەڭىزشى؟ ەگىن ەگىپ, سابان ايداعان. ماشينامەن مالعا ءشوپ تاسىعان. قاتار جۇرگەن زامانداستارى بوپەنياز ەسقاقوۆ پەن ماتنياز قوجاگەلديننىڭ ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز تۋرالى ايتقاندارى دا ەڭبەك دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن جاننىڭ تىندىرىمدى ءىسىن ايعاقتاپ بەرە الادى.
كەزىندە ءومىردىڭ تاۋقىمەتىن كوپ كورگەن, سونىڭ سالدارىنان وقي الماي قالعان ادامدار اراسىندا ەندىگى جەردە ءوزىم جەتپەگەن بيىكتەر مەن ارمان-ماقساتتارعا كەيىنگى ۇرپاقتارىم جەتسە ەكەن, ولار جوعارى ءبىلىم السا ەكەن دەگەن تابيعي تۇردەگى اتا-انالىق تىلەكتەر مەن مۇددەلەر بولادى. ءدال وسىنداي اكەلىك تىلەك جاڭاباي قايىرباەۆتىڭ بويىندا دا مازداپ جانىپ وتكەنى ايدان انىق.
ول ءار بالاسى دۇنيەگە كەلگەن سايىن ءبىر تال اعاش وتىرعىزۋدى داستۇرگە اينالدىرىپتى. ال بۇگىن سول اعاشتار جايقالىپ نۋ ورمانعا ۇلاسىپ بارادى. قارا جۇمىستان قاجىپ جۇرسە دە ادەبيەت پەن تاريحتان قول ۇزبەگەن كىتاپقۇمار زيالى جان ەدى. بۇگىنگى كۇن بەدەرىنەن قاراعاندا اسىل اكە وسى ماقساتىنا جەتتى دەۋگە بولادى. سونداي-اق, ول ءدام-تۇزى تاۋسىلعانشا ۇل-قىزدارىنان تاراعان نەمەرە-جيەندەرىنە دە اتالىق مەيىرىمى مەن شاپاعاتىن توگىپ ءوتتى. بۇل جاعدايدى ءوز پەرزەنتتەرى بىزگە كوزدەرىنە جاس الا وتىرىپ اڭگىمەلەپ بەردى.
– اكەمىز وتە ەڭبەكقور, شارشاپ-شالدىعۋدى مۇلدەم بىلمەيتىن ادام ەدى. ءتارتىپ پەن تازالىقتى وتە جاقسى كوردى. ءسويتىپ, انامىزدىڭ ومىردەن وتكەنىنە قاراماستان شاڭىراقتى ازدىرماي, توزدىرماي ۇستاي ءبىلدى. ول كىسىنىڭ كۇندەلىكتى قىزمەتى كولىك جۇرگىزۋ, ءشوپ شابۋ, ونى تاسۋ, كولىك جوندەۋ سەكىلدى سان-سالالى ماشاقاتى كوپ ىستەرمەن بايلانىستى بولسا دا ۇستىنە شاڭ تيگىزبەۋگە تىرىستى. بىزدەن دە وسىنداي ۇقىپتىلىقتى تالاپ ەتىپ وتىردى. ارينە, ءبىز اكەمىزدىڭ ايتقانىن ەكى ەتكەن ەمەسپىز. ءبارىمىزدى ادام ەتىپ تاربيەلەپ وسىرگەن, ارقايسىمىزعا قارا اعاشتاي پانا, بايتەرەكتەي سايا بولا بىلگەن اكەمىزدىڭ رۋحىنىڭ الدىندا شەكسىز قارىزدارمىز,– دەيدى مارقۇمنىڭ ۇلكەن ۇلى مۇحتار جاڭاباي ۇلى.
ادامنىڭ سىيلى بولۋى, ەل-جۇرت پەن اعايىن-تۋىس اراسىنداعى قادىر-قاسيەتىنىڭ بيىكتىگى ونىڭ لاۋازىمدى قىزمەت اتقارۋىمەن ولشەنبەسە كەرەك. ءيا, قاراپايىم ەڭبەك يەسى, تۇلا بويى كىسىلىك پەن كىشىلىكتەن جاراتىلعان جانى جايساڭ جان جاڭاباي قايىرباەۆتى بىلەتىن, ونىمەن ارالاس-قۇرالاس بولا قالعان ازاماتتاردىڭ قاي-قايسىسى دا ونى كوزى تىرىسىندە تورەدەي قۇرمەتتەپ تورىنە شىعاردى. اسىرەسە, بار سانالى عۇمىرى مەن اكەلىك ماحابباتىن ءوز پەرزەنتتەرىنە ارناعان ءىس-ارەكەتى ارقىلى ءوزى كورۋگە ءتيىستى قىزىقتاردىڭ ءبارىن تارك ەتكەن اكە ونەگەسىنىڭ گەوگرافيالىق اۋقىمى مەن ادامي كەسكىن-كەلبەتى وتە كەڭ دەپ وي تۇيە الامىز. بىردە وعان باجاسى ەلامان: «جاكە, قۋ تىزەڭدى قۇشاقتاپ قاشانعى جۇرەسىڭ؟ ۇيلەنبەيسىن بە», – دەپ ءازىل شىنىن ارالاستىرا ءۇن قاتقاندا ول: «ۇيلەنبەيىن دەپ ءجۇر دەيسىڭ بە؟ ۇيلەنەر ەدىم-اۋ, بۇلاي ىستەسەم, «بالالارىمنان ايىرىلىپ قالامىن عوي. ولاردىڭ كوزىنە جاس, كوڭىلىنە سىزات ءتۇسىرىپ الامىن با دەپ قورقامىن. قارا باسىمنىڭ قامى ءۇشىن بالاپاندارىمنىڭ سەنىمىنە قيانات جاساماي-اق قوياىنشى», – دەپ جاۋاپ قايتارىپتى.
قايران, العاۋسىز اكە كوڭىلى, ءوز كىندىگىنەن تاراعان ۇل-قىزدارىنا دەگەن اكەلىك ماحاببات دەگەنىمىز دە مۇمكىن وسى شىعار. مۇنى نەگە ايتپاسقا, وزگەلەرگە ۇلگى-ونەگە ەتىپ تاراتپاسقا دەگەن وي كەلدى. وسى ويدىڭ جەتەگىمەن وسى جولداردى جازعاندى ءجون كوردىك.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
باتىس قازاقستان وبلىسى,
سىرىم اۋدانى,
قوسوبا اۋىلى.
____________________
سۋرەتتە: جاڭاباي اقساقال ۇشەم نەمەرەلەرىمەن بىرگە.
