ابايتانۋدىڭ ەتالونى

ومىردەن ۇيرەنگەنى, تۇيگەنى كوپ, عا­لىم رەتىندە دە, ادام رەتىندە دە كوپكە جاقسى ۇلگى كورسەتىپ جۇرگەن تۇلعا. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ويلاۋدان, جازۋدان توقتاعان ەمەس, قاشاندا عىلىمنىڭ العى شەبىندە. قىلشىلداعان جاس جىگىتتەردىڭ جۇرەگى داۋالامايتىن كۇردەلى تاقىرىپتارعا قالام تارتىپ ءجۇر. بۇل سوزىمىزگە دالەل 90 جاسىندا جارىق كورگەن «تولىق ادام ءىلىمى» اتتى كۇردەلى زەرتتەۋ ەڭبەگى. بۇل ەڭبەگى ارقىلى ابايتانۋداعى كوپ ادامنىڭ ءتىسى باتا بەرمەيتىن, ەڭ ءبىر كۇردەلى تاقىرىپتى اشىپ بەرىپ وتىر.

مەن 1996 جىلى ق.ا.ياساۋي اتىن­داعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسي­تە­تىنىڭ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنا اسپي­رانتۋراعا ءتۇستىم. مەكەمتاس اعانىڭ جە­­تەك­شىلىگىمەن 2005 جىلى «قازاق ادە­بيە­­تىنىڭ تاريحىن داۋىرلەۋ ماسەلەسى» تا­­قى­رىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتا­تسيا قورعادىم. عىلىمي جەتەكشىم بول­عان­­دىقتان, ول كىسىمەن ءجيى ارالاستىم, جا­قىننان تانىدىم. ارينە, ءبىز بىلمەيتىن قىر­لارى دا بولار, دەگەنمەن ويلاۋ جۇ­يە­سىن, عىلىمداعى ۇستانعان باعىتىن, ەڭ­بەكتەرىن ءبىرشاما جاقسى بىلەمىن دە­سەم قاتەلەسپەيمىن. مەكەمتاس اعا مىر­زاحمەت ۇلى ۇنەمى شىعارماشىلىق وي ۇستىندە جۇرەتىن, اباي ايتقانداي وزى­نەن-ءوزى كۇن سايىن ەسەپ الىپ وتىراتىن عالىم. سونداي قاتاڭ تالاپ پەن قا­جىر­لى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە قازاققا اباي­تانۋدان 10 تومدىق ەڭبەك بەرىپ وتىر. سانى عانا ەمەس, ساپاسى دا بىرەگەي قۇن­دى دۇنيە. بولاشاق ۇرپاققا قالدىرار ۇلتىمىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىعى دەسەم ارتىق ايتقان بولماسپىن. «قارتى بار ءۇيدىڭ قازىناسى بار» دەمەكشى, وسىنداي ابىز اقساقالدارى بار حالىقتىڭ مەرەيى قاشاندا ۇستەم.

سالىستىرمالى تۇردە ايتقاندا اباي­تانۋ عىلىمىندا ەكى باعىت بار. ءبىرى – اباي­­دىڭ اقىندىق ورتاسىن تانۋ. بۇل – اقىننىڭ ومىرىنە, شاكىرتتەرىنە, تۋىس-تۋ­عاندارىنا قاتىستى دەرەكتەردىڭ جي­­نالۋى مەن زەرتتەلۋىن قامتيدى. ەكىن­­­شىسى – ابايدىڭ اقىندىق ۇلگىسىن تانۋ. اقىن ويىنىڭ تەرەڭىنە بويلاپ, پوە­­­تيكالىق كۇش-قۋاتىن جان-جاقتى با­­عام­­داۋ, فيلوسوفيالىق ويلارىن, دۇ­نيە­­تانىمىنىڭ قاينار كوزىن اشۋ. وسى اتال­عان ەكى باعىتتىڭ دا نەگىزىن سالۋ­شى – م.اۋەزوۆ ەكەنى بارشاعا ايان. اباي­­دىڭ ومىرباياندىق دەرەكتەرىن جي­ناۋ م.اۋەزوۆكە قيىنعا تۇسپەگەنى بەل­گىلى. ويتكەنى ءوزى اباي اۋىلىندا تۋىپ وسكەن, ۇلى اقىندى كورگەن, ەل اۋزىن­دا­عى اباي تۋرالى ايتىلاتىن ءار الۋان سوزگە جاستا­يىنان قانىق, كوز كورگەن ۇلكەندەردەن اباي جايىندا نەبىر سىرعا تولى اڭگىمەلەردى ەستىگەن كىسى. بىزگە جەتكەن دەرەكتەر بويىنشا بالا كەزىندە اباي ولەڭدەرىن جاتقا بىلگەن كورىنەدى. قىس­قاسى, ابايدىڭ ءومىرى, ولەڭدەرىنىڭ تابيعاتى مۇحاڭا جات بولماعان عوي. الايدا دەرەكتەردى جيناۋ قيىنعا سوقپاسا دا, كەڭەستىك ساياساتتىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان زاماندا اباي تۋرا­لى شىندىقتى ايتۋ قيامەت ەدى. ال اباي­دىڭ اقىندىق ۇلگىسىن تانۋ­دىڭ جولى ءتىپ­تى كۇردەلى بولعان. ول كەزدە ۇلتتىق دۇنيە­تانىم, ۇلتتىق بولمىس حاقىندا تەرەڭ پى­كىر ءبىلدىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. بۇل رەتتە م.اۋەزوۆكە كوركەم ادە­بيەتتىڭ كومەگى كوپ تيگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. عىلىمدا ايتا المايتىن ويلا­رىن كوركەم شىعارما ارقىلى بەرىپ وتىرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. «اباي» پەساسى مەن «اباي جولىن» وقىعان كىسى بۇعان كۇمان كەلتىرمەۋگە ءتيىس. ۇلى اقىندى قازاق حالقىنا عانا ەمەس, الەمگە تانىتقان ىرگەلى ەڭبەگى – «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى. ول ومىرباياندىق جازبا ەمەس, ەپيكالىق كوركەم شىعارما. اۆتور بۇل رومان ارقىلى ءحىح عاسىرداعى قازاق ءومىرىنىڭ كوركەم شەجىرەسىن جاساپ, قازاق قوعامىن جان-جاقتى سۋرەتتەپ, قا­زاق حالقىنىڭ رۋحاني الەمىن اشىپ بەر­گەن. رومانداعى باستى كونتسەپتسيا – «اباي جولى». بۇل – ماحابباتتىڭ, ىزگى­­لىكتىڭ جولى, ونەر مەن عىلىمنىڭ جو­لى, ادىلەتتىڭ, شىندىقتىڭ جولى, ەڭ باس­­تىسى كۇرەس جولى ەدى. مۇنىڭ ءبارى تۇپ­­تەپ كەلگەندە م.اۋەزوۆ ارمانداعان قا­زاق­تىڭ بولاشاقتا جۇرۋگە ءتيىستى جولى بولاتىن-دى. ابايتانۋداعى تاعى ءبىر تۇيت­­كىلدى تۇس اقىن شىعارمالارىن وزىنەن سوڭعى بۋىننىڭ باعالاۋى سۋبەكتيۆتى فاك­تورلارعا تاۋەلدى بولعانى. وسىنداي جاعدايلارعا بايلانىستى اباي شىعار­مالارىن تۇسىنە الماۋشىلىقتار مەن بۇر­مالاۋشىلىقتار كوپ ورىن العان. ابايدىڭ دۇنيەتانىمىنا بايلانىستى تۋىنداعان جاڭساق ۇعىمدار دا از ەمەس. عۇلاما اۋەزوۆتىڭ: «ابايدىڭ بارلىق پوە­زيالىق مۇراسىندا شىعىستىڭ ورنى ورىس كلاسسيك پوەزياسىنان الدەقايدا از» [م.اۋەزوۆ, اباي قۇنانباەۆ. ال­ماتى, سانات 1995 ج] دەيتىنى بار. الاي-­
­دا بۇل پىكىردى بىلمەستىكتەن ەمەس, شارا­-
سىزدىقتان ايتقانى انىق, شىندىقتىڭ جولى تارىلعان زاماندا كوپ نارسەنى اس­تارلاپ جەتكىزۋگە ءماجبۇر بولعان عوي. ونى ابايدىڭ ورىس جانە شىعىس مادەنيەتىنەن, ەكى ارنادان بىردەي ءنار العانىن ايتا كەلىپ, «ابايدىڭ ءوز ءپىشىنى – قازاق تۇلعاسى جوق دەمەيمىز, جاعا – جاعا دا, ارنا – ارنا. ۇلى ارناسى مەن جول ارناسىنىڭ ءتۇپ-تۇبىمەن شىعىپ جاتقان, قاينار كوزدەر – اقىن­نىڭ نەگىزگى قازاقتىق تۇلعاسىن قۇرايدى», دەيتىن تۇجىرىمىنان اڭعارامىز. بۇل ەمەۋ­رىننىڭ استارىن تۇسىنە الماۋ اباي دانا­لىعىنىڭ توركىنىن ورىس ادەبيە­تى­نەن, ەۋروپا مادەنيەتىنەن عانا ىزدەۋگە ۇرىن­دىرعان. م.اۋەزوۆ ايتقان شىعىس ءسوزى اراب, پارسى مادەنيەتىنە عانا ەمەس, ورتا عاسىرلىق تۇركى مادەنيەتىنە دە قاتىستى ايتىلىپ وتىرعانى بەلگىلى.

مەكەمتاس اعا ابايتانۋدىڭ تابالدى­رىعىن اتتاعاندا-اق, وسىنداي كۇردەلى پروب­لەمالارمەن بەتپە-بەت كەلەدى. 60 جىل­­دار ابايتانۋ داعدارىسقا ۇشىراعان كە­زەڭ بولعان ەكەن, ول تۋرالى عالىمنىڭ ءوزى «1949 جىلعى قاۋلىدان كەيىن اباي­دىڭ شىعىسى تۋرالى ايتۋعا تىيىم سا­لىن­عان» دەيدى. ابايدىڭ شىعىسى مەن ۇلت­تىق دۇنيەتانىمىنا قاتىستى كوپ سىر­دىڭ كەزىندە اشىلماي قالۋىندا وسىن­­داي ساياسي استار جاتقانىن بۇگىندە كو­بى­مىز بىلە بەرمەيمىز. م.اۋەزوۆتەن كە­­يىنگى زەرتتەۋشىلەردىڭ ابايدىڭ اينالاسى – شاكىرتتەرى, بالالارى, سولاردىڭ ءومىرى حاقىندا كوبىرەك قالام تەربەۋىنىڭ دە سىرى وسىندا جاتسا كەرەك. اقىن­نىڭ فيلوسوفيالىق ويلارىنا تەرەڭ بوي­لاپ, م.اۋەزوۆ مەڭزەپ كەتكەن اباي ءنار العان قاينار كوزدەردى زەرتتەۋگە عا­لىم­­داردىڭ كوڭىلى داۋالاي بەرمەگەن. اباي­دى ورىس كلاسسيكتەرىمەن ۇندەستىرۋ جا­ڭا­لىق سانالعان. مۇنىڭ سالدارى ۇلى اقىندى ورىس ويشىلدارىنىڭ كوشىرمەسى رەتىندە قاراۋعا سوقتىرارىن بىلگەندەر دە, بىلمەگەندەر دە بولعان سەكىلدى. ەگەر قازاق ادەبيەتىنىڭ باعىنا مەكەمتاس اعا مىرزاحمەت ۇلى عىلىمعا كەلمەگەندە ابايدىڭ شىعىسى سول بەتى جابۋلى قالار ما ەدى, قايتەر ەدى؟

اباي «38-قارا سوزىندە»: ء«بىز اللا تاعالانى ءوزىنىڭ بىلىنگەنى حادار عانا بىلە­مىز, بولماسا تۇگەل بىلمەككە مۇمكىن ەمەس. زاتى تۇگىل, حيكمەتىنە ەشبىر حاكيم اقىل ەرىستىرە المادى. اللا تاعالا – ولشەۋسىز, ءبىزدىڭ اقىلىمىز – ولشەۋلى. ولشەۋلى­مەن ولشەۋسىزدى بىلۋگە بولمايدى دەي­تىنى بار. ادامدى اللامەن تەڭەستىرسەك دە­گەن كۇپىرلىكتەن اۋلاقپىز, دەيتۇرعان­مەن, مىنا ماسەلەگە كوڭىل اۋدارماي بولماس. ۇلى اقىن ءوزى ايتقانداي «اللا تاعالاعا ۇقساۋعا» بارىنشا تىرىسقان, شارتتى تۇردە ايتقاندا «ۇقساعان» حاكيم. ونىڭ اقىل-ويى مەن سەزىمىنىڭ تەرەڭدىگى ءبىزدىڭ اقىلىمىزبەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىن, ادامي ولشەممەن ايتقاندا شەكسىزدىككە جەتكەن. «ولشەۋلىمەن ولشەۋسىزدى بىلۋگە بولمايدى» دەگەنگە كەلىسسەك, ازبەن كوپتى جەتە ءتۇسىنۋ دە مۇمكىن ەمەس ەكەنىن مو­يىنداۋىمىز كەرەك. ابايتانۋ تاريحىنا كوز سالساق, ابايدىڭ ۇلىلىعى جايىندا قالام تارتپاعان زەرتتەۋشى از. الايدا ءبىزدىڭ تاني الماي كەلە جاتقانىمىز دا سول ۇلىلىق. ويشىلداردىڭ ءوزى اباي شىعارمالارىنىڭ ىشكى وزەگىنە بويلاي الماعان, بۇل زاڭدى قۇبىلىس. ۇلىلىقتى قاشاندا پاراسات-پايىمى جەتكەن كىسى عانا تاني الماق. اقىننىڭ:

قابىل كورسە ءسوزىمدى,

كىم تانىسا, سول السىن, –

دەگەنى ەستى وقىرماننىڭ كوپ بولمايتىنىن بىلگەنى عوي.

جاڭساق ۇعىمداردان, قاتە كوزقاراس­تار­دان قۇتىلىپ, ابايدىڭ اقىندىق بول­­­مىسىن اشۋعا جاڭا كوزقاراس, جاڭا با­­عىت, تىڭ ىزدەنىس كەرەك ەدى. ول مىن­دەتتى ارقا­لاۋ م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ماڭ­دا­يىنا جازىلىپتى. ابىرويمەن ورىنداپ شى­عۋ باقىتى دا سول كىسىگە بۇيىرعان. م.اۋە­زوۆتەن كەيىن ابايدىڭ ءسوزىن تولىق تانىپ, دارا جول سالعان عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى بۇل سالاداعى كۇردەلى پروبلەمالاردى تاراتىپ شەشىپ بەرۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.

وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار,

ەڭبەگىڭ مەن قايراتىڭ ەكى جاقتاپ, –

دەيتىن اقىن ءسوزىن ۇستانىم ەتكەن عالىم, اقىل-پاراساتىن دا, قاجىر-قايراتىن دا اباي شىعارمالارىن زەرتتەۋگە ارناعان. 1965 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعايدى. ابايدى زەرتتەۋشىلەردىڭ باسىپ وتكەن جولىن كەزەڭدەرگە ءبولىپ جۇيەلەگەن ول ەڭبەگى كەيىن «ابايتانۋ تاريحى» دەگەن اتپەن جەكە مونوگرافيا بولىپ باسىلىپ شىققان. عىلىم تاريحى جايىندا جازىلعان ەڭبەكتەردىڭ كوبىندە سول سالانى زەرتتەۋشىلەردىڭ اتتارىن اتاپ, ماقتاۋ­مەن شەكتەلۋ, ونان قالسا حرونولوگيالىق تۇر­عىدان سىدىرتا بايانداۋ باسىم بو­لىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. مەكەمتاس اعا اتالعان ەڭبەگىندە ابايتانۋ تاريحى­نا باسقاشا قىرىنان قارايدى. بۇ­رىنعى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن تالداي وتىرىپ, ۇلى اقىن جايىندا اعات ايتىلعان پىكىرلەر مەن عىلىمي نەگىزى جوق, شالاعاي تۇجىرىمداردى سىناپ وتىراتىنى بار. ءسويتىپ بۇل تاقىرىپ حاقىندا نە ايتىل­عانىن تۇگەندەپ, ايتىلۋعا ءتيىستى بىراق ايتىلماي قالعان ويلاردى, اشىلماي قالعان دەرەكتەردى انىقتاپ الادى. كەيىنگى ىزدەنىستەرىنە نەگىز بولعان كوپ ويلاردىڭ باستاۋى وسىندا جاتقانداي.

قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنداعى ەڭ كۇردەلى سالانىڭ ءبىرى – ابايتانۋ. سە­بەبى, ول تەك ءسوز ونەرىن تانۋ عانا ەمەس, قا­زاق حالقىنىڭ رۋحىن, جان-دۇنيەسىن تانۋ. اباي ءوز شىعارمالارىندا فيلوسو­فيا, مورال, ءدىن, جانتانۋ قاتارلى كۇر­دەلى عىلىم تۇرلەرىن اسا شەبەرلىكپەن ۇشتاستىرىپ, پوەتيكالىق جولمەن بەرگەن عوي, سوندىقتان ابايدى جالاڭ كوركەمدىك تۇرعىدان تالداۋ جەتكىلىكسىز بولار ەدى. مەكەمتاس اعا اباي ويىنىڭ توركىنىن تانۋعا جان-جاقتىلى ۇلكەن دايىندىقپەن كەلەدى جانە ۇزاق ىزدەنەدى. ابايعا قاتىستى دەرەكتەرگە ەرەكشە ءمان بەرىپ, ىجداعاتپەن تەكسەرىپ, سودان ۇل­كەن وي ءتۇيىپ, وزىنە جاڭا باعىت, جول اشىپ وتىرعان. سونىڭ ارقاسىندا اباي ويىنىڭ توركىنىن تاني العان دەپ ويلايمىن. قىسقاسى, عالىمدى بۇگىنگى بيىگىنە جەتكىزگەن قاجىرلى ەڭبەك پەن ۇزدىكسىز ىزدەنىس. ابايدىڭ شىعىسىن اشۋدا كوپ قيىندىقتارعا جولىققانىن ءوزى دە ايتىپ وتىرادى. ساياسي كەدەرگىلەردەن تىس, عىلىمي تۇرعىدان اياققا ورالعى بولار دۇنيەلەر از بولماپتى.

اباي ويىنىڭ جۇلگەسىن تابۋعا اقىننىڭ وقىعان كىتاپتارىن زەردەلەۋدىڭ تيگىزگەن پايداسى كوپ بولعانىن بايقايمىز. ارينە, بۇل ايتۋعا عانا وڭاي. ەڭ اۋەلى اباي كى­تاپحاناسى ساقتالماعان, ونان قالسا ول كىتاپتار ورتا عاسىرلىق تۇركى ويشىلدارى مەن يسلام عۇلامالارىنىڭ ەڭبەكتەرى. كەڭەستىك كەزەڭدە ولار ورىس تىلىنە دە, قازاق تىلىنە دە اۋدارىلماعان. عالىمنىڭ اباي كىتاپحاناسىنا ەركىن كىرە الۋى وزبەك, شاعاتاي تىلدەرىن مەڭگەرگەندىگىنىڭ ارقاسى. بۇل ۇزاق جىل زەرتتەپ جازعان «مۇحتار اۋەزوۆ جانە ابايتانۋ پروب­لەمالارى» اتتى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا­سىندا ايقىن كورىس تاپقان. اباي شىعار­مالارىنىڭ سىرىنا تەرەڭ بويلاپ, بۇرىن اشىلماعان قىرلارىن اشىپ بەرگەن كۇردەلى ەڭبەگى وسى. عالىمنىڭ اباي تۋرالى زەرتتەۋلەرىنىڭ بيىك شىڭى دەۋگە بولادى. ولاي دەيتىنىمىز اتالعان مونوگرافيادا ابايدىڭ ويلاۋ جۇيەسىن تا­ۋىپ, ۇشى-قيىرسىز تەرەڭ ويلارىن قولدىڭ سالاسىنداي تاراتىپ بەرگەن. ابايدىڭ «يسلامعا قاتىسى», «مورال فيلوسو­فياسى» «ابايدىڭ اقىندىق اينالاسى», «ابايدىڭ اقىندىق ءداستۇرى» حاقىندا كۇر­­دەلى فيلوسوفيالىق تۇجىرىمدار جا­­سا­عان. «اباي اقىندىق ونەر جولى­نا شىنداپ قۇلاي بەرىلگەنگە دەيىن ونىڭ رۋحاني ءنار العان سۋسىندار بۇلاق­تا­رى, ءوزى تۋعان حالقى مەن شىعىس الە­مىن­­دە جاتقانى بايقالادى» (مۇحتار اۋە­زوۆ جانە ابايتانۋ پروبلەمالارى. الماتى, 1982 ج), دەگەن سياقتى ايتىلۋى قارا­پايىم بولعانمەن, ماعىناسى تەرەڭ بايلامدارى ەشقاشان ماڭىزىن جويماق ەمەس. وكىنىشكە قاراي سول كەزدە بۇل كۇردەلى ەڭبەكتى تۇسىنۋگە عالىمداردىڭ ءوزى دايىن بولماي شىققان كورىنەدى. سونىڭ سال­دارىنان ۇزاق جىلدار بويى قورعاۋعا شىعارماي كوپ توسقاۋىل جاسالعان. اقى­رى ق.ومىراليەۆ, ز.احمەتوۆ سياقتى عا­لىمداردىڭ كەڭەسىمەن ديسسەرتاتسيانىڭ كەيبىر تۇستارىن ازداپ جەڭىلدەتسە دە, نەگىزگى مازمۇنىن وزگەرتپەي 1989 جىلى دوكتورلىق قورعايدى. اتالعان ەڭبەكتى قازىر دە كوبىمىز تۇسىنە بەرمەيمىز.

عىلىمنىڭ ىستىق-سۋىعىنا ءتوزىپ ىز­­دەن­گەن كىسى عانا جەتىستىككە جەتەرىن جۇرت­­­تىڭ ءبارى بىلەدى, بىراق ونىڭ تەحني­كا­لىق قارا جۇمىسىن جەگىلىپ ىستەۋگە كوپ ادامنىڭ ءتوزىمى جەتە بەرمەيدى. جاسى­راتىنى جوق كوبىمىز سوندايمىز. جال­پىلىق ۇعىمداردى يگەرگەنمەن, ناق­تى ءبىلى­مى از بولعان سوڭ تاقىرىپتىڭ ىشى­نە كىرە الماي, ءۇستىرت بايانداۋعا بە­يىم تۇرامىز. بۇل دا ءبىر ىندەت سەكىل­دى. مەكەمتاس مىر­زاح­مەت ۇلىنىڭ ەڭ­بەك­تەرىنە زەر سالىپ قارا­ساڭىز اباي­تانۋدىڭ قارا جۇمىسىن بە­رىلە ىستەگەنى مەنمۇندالاپ تۇرادى. بۇل ءوزى ۇزاق اڭگىمە, اباي ءومىربايانىنا, تەكستو­لوگيا­سىنا قاتىستى سالىستىرۋلارى, اباي­تانۋشىلاردىڭ پىكىرلەرىن تالداۋى, ت.ب. ونىڭ ءبارىن ءبىر ماقالادا ايتىپ ۇل­گەر­مەسپىز, دەسە دە مىنا ءبىر جاي­دى ايت­پاي بولماس. ابايدا كەزدەسەتىن كو­نە تۇركى جانە يسلام دۇنيەتانىمىنا قا­تىستى اتاۋلار مەن جەكە سوزدەر كوپ. ا.باي­تۇرسىنوۆتىڭ: «ابايداعى مۇنداي كۇردەلى تەرمين سوزدەردى بىلەتىن كىسى ءمانىن اشىپ ءتۇسىندىرىپ بەرمەسە, مىڭ رەت وقىسا دا ونداعى وي-تانىمدى تانىپ بىلە المايدى» دەيتىنى بار. ابايتانۋدىڭ كىلتى اتالعان تەرميندەردە... اباي شى­عار­­مالارىن ءتۇسىنۋدىڭ وسى كىلتىن قازاق وقىر­ماندارىنا ۇستاتقان مەكەمتاس اعا مىر­زاحمەت ۇلى. بۇل رەتتە 2014 جىلى جارىق كورگەن «اباي لۇعاتى» اتتى ەڭ­بەگىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. لۇعاتتا 95 اتاۋعا تۇسىنىك بەرىلگەن. ولاردىڭ ىشىن­دە «سۋىق اقىل», «نۇرى اقىل», «جان قۇ­مارى», ء«تان قۇمارى», «جيبيلي قۋات», «جان قۋاتى», ء«تان قۋاتى», «قىزىلباس», «شار سالۋ», «مۇتاكالليمين مانتيكين», «يمان تاكليدي», «قىنامەندە» «عۇ­لاماھي داۋاني», «حاۋاس ءسالىم» ت.ب., جەكە تەرميندەر دە, «تولىق ادام» «جاۋان­مارتلىك», «يمانيگۇل», «جۇرەكتىڭ كىل­تى», «اقىلدىڭ كىلتى», «يماننىڭ جەتى شار­تى», «ينسانياتتىڭ كامالاتتىعى», «پەن­دەلىكتىڭ كامالاتتىعى», ت.ب., تولىپ جاتقان في­لوسوفيالىق ءمانى تەرەڭ ۇعىمداردا بار. ءىس جۇزىندە لۇعاتتاعى تۇسىنىك بەرىلگەن سوز­دەردىڭ سانى نومىرلەپ كورسەتىلگەننەن الدەقايدا كوپ. سەبەبى, ءبىر شىعارمادا كەزدەسەتىن سوزدەردى ءبىر عانا رەتتىك تسيفر­مەن بەلگىلەگەن, كەيبىر ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىندەگى بىرنەشە ۇعىمعا تۇسىنىك جا­زىلعان. وندايدا ءبىر تۇسىنىكتىڭ ءوزى ىشىنەن «ا, ءا, ب, ۆ,گ, د, ە» بولىپ ءبولىنىپ, جەكە-جەكە قاراستىرىلاتىنى بار. عالىمنىڭ كوز مايىن تاۋسىپ, ءومىر بويى ىزدەنۋ ناتي­جە­سىندە تاپقان بۇل جاڭا­لىقتارىنىڭ يگى­لىگىن بۇگىندە حالىق كورۋدە. كەيدە سونىڭ ءبارىن ءوزىمىز تاپقان­داي-اق, بولماسا اتىن اتاپ سىلتەمە جاساماي-اق پايدالانىپ جاتاتىنىمىز دا جاسىرىن ەمەس.

اباي كونە تۇركىلىك ولەڭ ۇلگىسىن شى­عار­­ماشىلىقپەن جاڭا ءتۇس بەرىپ, دامى­تا قولدانعان. بىراق ونى قاراپايىم وقىر­مان تاني بەرمەس. مۇنى دا العاش باي­قاعان, زەرتتەپ تۇجىرىمدى پىكىر ايت­قان مەكەمتاس اعا. «ابايدىڭ كەيبىر ولەڭ­دەرىندە ۇلى ناۋاي شىعارمالارىنىڭ اسە­رى ايقىنىراق سەزىلەدى. ءتىپتى ءاليف-بي ولە­ڭىندە اباي ۇستازى الىشەر ناۋايمەن اقىندىق ونەر جارىستىرعانداي مىنەز دە تانىتادى» [مۇحتار اۋەزوۆ جانە اباي­تانۋ پروبلەمالارى. قازاق سسر عىلىم باس­پاسى, الماتى, 1982 جىل]. وسى ويلارىن «جەلى ۇيقاسقا» توقتالعاندا ونان ءارى دامىتا تۇسەتىنى بار. وندا «اااب سسسب» بولىپ كەلەتىن اباي كوپ قولدانعان ۇيقاس­تىڭ توركىنى ەسكى تۇركى پوەزياسىندا جات­قانىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەپ بە­رەدى. بۇل تۇرعىدا عالىمعا كوپ وي سال­عان م.قاشقاريدىڭ «ديۆاني لۇعات يت تۇرىك» سوزدىگىندەگى الىپ ەرتوڭا تۋرالى جوقتاۋدىڭ وسى جەلى ۇيقاسپەن جا­زىل­عانى. سوزدىكتە بۇدان باسقا دا جەلىلى ۇيقاسقا قۇرىلعان ولەڭ كوپ. ولەڭنىڭ بۇل ءتۇرىن «جەلىلى ۇيقاس» دەپ اتاعان مەكەمتاس اعا م.مىرزاحمەت ۇلى ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. جەلىلى ۇيقاستى ءحىح عاسىرعا جەتكىزگەن قازاقتىڭ كلاسسيك اقىنى د.باباتاي ۇلى ەكەنىنە ەرەكشە ءمان بەرەدى. بۇل جەردە دە ءبىز ەسكەرە بەرمەيتىن ءمانى تەرەڭ ءبىر شىندىق جاتقانداي. ءداستۇردىڭ كونەلىگى تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني تۇتاستىعىنىڭ ءبىر ايعاعى. سونداي-اق ولەڭ ۇلگىسىندەگى تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى. ءبىز­دىڭ اراب مادەنيەتىن قابىلداعان سوڭ دا, اراب ولەڭ ولشەمىن الماي, وزىمىزگە ءتان ولەڭ ولشەمىن ساقتاپ قالۋىمىزدىڭ سىرى وسى تامىرى تەرەڭ داستۇردە جاتسا كەرەك. م.اۋەزوۆتىڭ ءوزى اباي پۋشكيننەن الدى دەپ بىلەتىن شالىس ۇيقاس حاقىندا «اباي ولەڭىندەگى شالىس ۇيقاستىڭ شىعۋ توركىنى ءحى عاسىردان الدەقايدا ارىدا جاتىر» [مۇحتار اۋەزوۆ جانە ابايتانۋ پروبلەمالارى. الماتى, 1982 ج] دەيتىن پىكىرىندە دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن سالماقتى ويلار جاتىر. بۇل پىكىردى ايتۋعا دا شالىس ۇيقاستىڭ م.قاشقاري سوزدىگىندە كەزدەسەتىنى سەبەپ بولعان سەكىلدى.

مەكەمتاس اعا مىرزاحمەت ۇلىنىڭ قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا, اسىرەسە, اباي­تانۋعا قوسقان ۇلەسى تەلەگەي تەڭىز. ادەبيەتتانۋدا جان قينامايتىن جەڭىل تاقىرىپتار كوپ-اق, جانكەشتى ەڭبەكتى, تالانتتى قاجەت ەتەتىن كۇردەلى پروب­لەمالار دا جەتەرلىك. عالىم اباي شى­عارمالارىنىڭ سول استارى تەرەڭ, قۇ­پياسى كوپ تۇستارىن تاڭداپ الىپ, سو­نىڭ سىرىن اشۋعا دەن قويعان. اشقان جاڭا­لىقتارى از ەمەس. شىندىقتى ايتۋ كەرەك, ابايدى ول كىسىدەي تەرەڭ زەرتتەگەن, جەتىك بىلەتىن كىسى جوق شىعار. تۇتاس عۇمىرىن اباي شىعارمالارىن زەرتتەۋگە ارناعان عۇلاما بۇگىندە شىن مانىندەگى ابايتانۋدىڭ ەتالونىنا اينالىپ وتىر. ابايتانۋداعى كۇردەلى پروبلەمالاردىڭ شەشىمىن تابۋدا جانكەشتى ىزدەنىستەرگە بارىپ, ۇلتقا مۇرا بولارلىق قۇندى ەڭ­بەكتەر بەردى. «ابايتانۋ تاريحى», «مۇحتار اۋەزوۆ جانە ابايتانۋ پروبلەمالارى», «اباي جانە شىعىس», «اباي مۇراگەرلەرى», «اۋەزوۆ جانە اباي», «اباي­دىڭ شىعىسى», «تولىق ادام ءىلىمى», ت.ب ەڭبەكتەرى ابايتانۋدىڭ بيىگىندە تۇر. ەگەر عا­لىمنىڭ ەڭبەكتەرىن تولىق مەڭگەرە الساق, ابايدى جوعارى دەڭگەيدە تۇسىنگەن بولار ەدىك دەپ ويلايمىن.

عىلىمدى كۇنكورىس قامى ءۇشىن ىزدەۋ بار دا, شىندىقتى تابۋ ءۇشىن ىزدەۋ بار. كۇن كورىس قامى ءۇشىن عىلىمعا كەلگەن كىسى عىلىم ءسوزىن سويلەگەنمەن ءوزى ول تالاپتى ورىنداي بەرمەيدى. شىندىقتى ىزدەگەن كىسى ءوزىن عىلىم جولىنا ارناپ, سودان رۋحاني كۇش الىپ, عىلىمنىڭ تالابىمەن ءومىر سۇرەدى. قازىر ابايدى وقىماعان قازاق جوق, بۇل جاعىنان شۇكىرلىك دەۋگە بولادى. الايدا شىندىقتى ءبىلۋ ءۇشىن وقىپ ءجۇرمىز بە, ابايدى وقىدىق دەۋ ءۇشىن ماقتانعا وقىپ ءجۇرمىز بە؟ قانشالىقتى ۇققانىمىز بەلگىسىز. اباي ايتقان كەم­شىلىكتەردى بىرەۋدەن كورسەك تاني كەتەمىز, جەك كورەمىز, بىراق ءوزىمىزدىڭ بويىمىزدان تابا المايمىز, ءتىپتى ىزدەمەيمىز دە. مەكەمتاس اعا مىرزاحمەت ۇلى شىندىق ءۇشىن عىلىم ىزدەگەن, سوندىقتان ابايدى جانىنا سىڭىرە بىلگەن, ابايشا ويلاي الاتىن دەڭگەيگە كوتەرىلگەن عۇلاما. اباي ايتقان جاقسى مىنەزدەردىڭ ءبارىن ول كىسىنىڭ بويىنان تابۋعا بولار, ال اباي سىناعان جامان مىنەزدەردەن اۋلاق. وسى جەردە ءبىر ءسوز قىستىرا كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىن. مەكەمتاس اعانىڭ ءبىر اڭگىمەنىڭ ۇستىندە: «م.اۋەزوۆ بولماعاندا اباي بۇلاي اشىل­­ماس ەدى» دەگەنى بار. ءبىر جاعىنان شىن­­دىق, ەكىنشى جاعىنان قاراعاندا اعا بۋىن­عا, عىلىمعا دەگەن قۇرمەت, ادالدىق. مەن دە ابايتانۋعا ءبىراز ۇلەس قوستىم دەۋ­دەن اۋلاق. ءوزىن عىلىمنىڭ قاتارداعى قىز­مەتكەرى سەكىلدى ۇستايدى, ءبىلدىم دەۋ­گە, بىلەمىن دەۋگە جانى قاس. ءوزى زەرتتەپ جۇر­گەن ماسەلە جايىندا ءسوز بولا قالسا, «وسى تاقىرىپ جونىندە ىزدەنىپ ءجۇرمىن» دەپ وتىراتىنى بار. ناعىز ءبىلىمپاز عا­لىم­نىڭ مىنەزى ەمەس پە؟ «م.اۋەزوۆ بول­ماعاندا اباي بۇلاي اشىلماس ەدى». مە­كەمتاس اعا مىرزاحمەت ۇلى بولماعاندا «اباي­تانۋ» بۇگىنگى بيىگىنە جەتە الماس ەدى. بۇل تالاس جۇرمەيتىن شىندىق.

ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءوز الدىنا ءبىر توبە, مىڭداعان شاكىرت تار­بيەلەپ, 3 عىلىم دوكتورىن, 50 عىلىم كان­ديداتىن قورعاتىپ شىعارعان ۇلعاتتى ۇستاز. بۇل ادەبيەتتانۋدان ءبىر سالالىق ۋني­ۆەرسيتەت اشۋعا جەتەرلىك كۇش, ۇلكەن قو­سىن. كەز كەلگەن كىسى قارجى ءبولىپ زەرتحانا اشسا دا, ءدامحانا اشسا دا قوعامدا ۇل­كەن سىلكىنىس تۋدىرار ەدى, ارينە, ول سولاي بو­لۋعا ءتيىس. حالىق يگىلىگىنە جاراعان زات­تىڭ ۇلكەن-كىشىسى جوق. ال ەن­دى اقىل پاراسا­تىن جۇمساپ تۇتاس ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كادىرىن تاربيەلەپ شى­عۋ جاي عانا ەڭبەك ەمەس, ۇلكەن ەرلىك. مۇن­داي ەڭبەكتىڭ قالاي باعالاناتىنىن بىلمەي­مىن, مۇمكىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى دەگەن اتاق وسىنداي ەڭبەك ەتكەن تۇلعالارعا لايىق شىعار.

يمانعازى نۇراحمەت ۇلى,

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, اقىن,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى