قازىر كريپتوۆاليۋتا ماينينگى بويىنشا ەلىمىز جاھاندىق كوشباسشىلاردىڭ قاتارىندا. اقش-تىڭ ۇلەسى 35,4 پايىزدى قۇراسا, قازاقستان 18 پايىزبەن ەكىنشى ورىندا. ءبىرى بۇل ماقتاناتىن جاعداي ەمەس ەكەنىن العا تارتسا, كەيبىرى كريپتوۆاليۋتانىڭ بولاشاعى زور دەپ توپشىلاپ, ودان ۇرىكپەۋگە كەڭەس بەرەدى. جاسىراتىنى جوق, وسىدان 3-4 جىل بۇرىن ەلىمىزدە كريپتوۆاليۋتا, بيتكوين تۋرالى اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىندار از ەدى. قازىر بۇعان قوعامنىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ ىنتاسى اۋىپ, ماينينگتىڭ مايىن تامىزىپ ايتىپ بەرۋگە ءازىر.
تسيفرلى يۋانعا تولىق كوشۋدى ماقسات ەتكەن قىتاي وعان باسەكە بولۋى مۇمكىن كريپتوۆاليۋتا اينالىمىنا جانە وندىرىسىنە قاتاڭ تىيىم سالعانى بەلگىلى. سالدارىنان قىتاي ەلىنىڭ ماينينگ فەرمالارى جاپپاي قازاقستان مەن اقش-تىڭ تەحاس شتاتىنا شاتىر تىگۋگە اسىقتى. ليدەرلەر ءتىزىمىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى بالكىم وسى شىعار. شىنتۋايتىندا, ەلىمىزدەگى ەلەكتر باعاسىنىڭ ارزان بولۋى جالعىز قىتايلىقتاردى عانا ەمەس, بۇل ىسپەن اينالىسامىن دەگەن كەز كەلگەن كاسىپكەردى قىزىقتىرىپ وتىر. كاسىپكەر دەمەكشى, زاڭ بويىنشا تىركەلىپ, سالىعىن تولەپ, شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان ماينينگ ورتالىقتار جەتەرلىك. دەسە دە, سوڭعى ۋاقىتتا كولەڭكەلى بيزنەستىڭ تىزگىنىن ۇستاپ, جاسىرىن تۇردە تابىس تاۋىپ وتىرعاندار جايلى اقپاراتتار ءجيى قىلاڭ بەرىپ ءجۇر.
بۇل ماسەلەگە جۋىقتا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جەكە توقتالدى.
– كريپتوۆاليۋتا ءوندىرىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق اسەرى از. جاپپاي جۇمىس ورىندارى قۇرىلمايدى, ناقتى ءونىم جوق. سونىمەن قاتار بۇل سالا ەلەكتر ەنەرگياسىن بىرنەشە وبلىس سياقتى پايدالانادى. كەيبىر جوسىقسىز كريپتوۆاليۋتا وندىرۋشىلەر حالىققا بەرىلەتىن تاريفتەردەن تومەن تاريفتەردى پايدالانادى. يمپورتتىق جابدىققا سالىقتار مەن باج سالىعى تولەنبەيدى. ەڭ باستىسى, بۇرىنعى رەسۋرستاردى سارقىپ, اقشا تاۋىپ جاتىر. بارلىق كريپتوۆاليۋتا ءوندىرۋشىسىن انىقتاپ, سالىق جانە كەدەن ماسەلەلەرىن تەكسەرىپ, تەحنيكالىق كەلىسىمشارتتاردى, سونداي-اق قىزمەتتىڭ باسقا دا اسپەكتىلەرىن مۇقيات زەردەلەۋ قاجەت. 19 ناۋرىزعا دەيىن ەسەپ بەرۋدى تاپسىرامىن. بۇل سالادا جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىندەردىڭ ءتيىستى ليتسەنزياسى بولۋى, سايكەس تاريف بويىنشا ەلەكتر قۋاتىن الۋى, كىرىستەرىن دەكلاراتسيالاۋى جانە سالىق تولەۋى, جاسىل ەنەرگەتيكا جوبالارىن ىسكە قوسۋى كەرەك. قازىرگى مولشەرلەمە – ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءبىر كيلوۆاتىنا 1 تەڭگە ماردىمسىز. ۇكىمەتكە بۇل سالىقتى تەز ارادا ەسەلەپ كوتەرۋدى پىسىقتاۋدى تاپسىرامىن. ۇكىمەتكە تسيفرلى ماينينگ جۇمىسىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ بويىنشا تولىققاندى شەشىمدەر پاكەتىن ازىرلەۋ كەرەك. ناتيجەسىن 1 ساۋىرگە دەيىن كۇتەمىن, – دەپ تاپسىردى ەل پرەزيدەنتى.
ىلە-شالا ەكىباستۇز وڭىرىندە جاڭبىردان سوڭ باس كوتەرگەن ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاعان ماينينگ فەرمالاردىڭ يەلەرىنە حابارلاستىق. ءبارى اقپارات بەرۋدەن باس تارتىپ, ات-تونىن الا قاشتى. سول ساتتە «ماينينگ فەرمالاردىڭ كوبى جوعارىدا وتىرعان كورىنبەيتىن كوكەلەردىكى» دەگەن قاڭعىما ءسوز شىندىققا جاناسادى ما دەگەن ويعا قالدىق. ايتەۋىر ارالارىنان باتىل بىرەۋ تابىلدى-اۋ. «اق» ماينينگتىڭ وكىلى بولعاندىقتان «جاسىراتىن ەشتەڭە جوق» دەپ اعىنان جارىلدى.
– ءاۋ باستا ەلىمىزدە جۇيەلى باقىلاۋ بولماعاندىقتان, ماينينگ ورتالىقتار ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارلى كاسىپورىنداردىڭ ايماعىنا جاعالاي جايعاسىپ الدى. ارتىق اقشا قالتا تەسە مە؟ كاسىپورىن باسشىلارى ءتيىمدى ۇسىنىستاردى قابىلداۋدان باس تارتپادى. ماينينگ فەرمالاردىڭ قايسىسى زاڭدى جۇمىس ىستەپ جاتقانىن انىقتاۋ قيىن ەمەس. بۇگىندە ماينينگ قوندىرعىلارىن ەلىمىزگە كىرگىزۋ ءۇشىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ رۇقساتى قاجەت. كەدەندىك دەكلاراتسيادان دا اينالىپ وتپەيسىز. جاۋاپتى ورگاندار جوسپارلى تەكسەرىستەر جۇرگىزسە, تالاي بىلىقتىڭ بەتى اشىلارى ءسوزسىز. دەسە دە, ەلىمىزدە جارىقتىڭ ءجيى ءسونۋ سەبەبىن ماينينگ ورتالىقتارمەن بايلانىستىرۋ قيسىنعا كەلمەيدى. ونسىز دا جىل باسىنان بەرى ەلەكتر ەنەرگياسىنان قاعىلدىق. بۇگىندە قوندىرعىلارىمىزدى جيناپ, رەسەي, نورۆەگيا نارىعىنا اياق باسۋدى كوزدەپ وتىرمىز, – دەيدى «ۆتس KZ» جشس-ءنىڭ قۇرىلتايشىسى دىنمۇحاممەد ماتكەنوۆ.
وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى ەلەكتر ستانساسى – ەكىباستۇز گرەس-1 كاسىپورنىندا ەنەرگوبلوك اپاتتى تۇردە توقتاپ قالعان بولاتىن. كەلەسى كۇنى №8 بلوك ىستەن شىقتى. ارينە, ءىرى كاسىپورىنداعى نەگىزگى قوندىرعىلاردىڭ ىستەن شىعۋى قاۋىپتى. قوس ەنەرگوبلوكتىڭ قۋاتى 500 مۆت ەكەنىن ەسكەرسەك, اپاتتى جاعدايدىڭ سالدارى وڭاي بولماسى انىق. اپاتتىڭ سەبەبى ماينينگ ورتالىقتاردىڭ جۇمىسىمەن بايلانىستى ەمەس پە؟
اتالعان كاسىپورىننىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنشە, اپاتتىڭ سەبەبى گەنەراتسيا كولەمىنىڭ 1000 مۆت-قا تومەندەۋىنەن ورىن العان. سالدارىنان №1 ەكىباستۇز ماەس-تەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعى 1 500 مۆت-قا دەيىن جەتكەن. ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ ارالاسۋىمەن كەيبىر تۇتىنۋشىلارعا ەلەكتر ەنەرگياسىن شەكتەۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. اتالعان ۆەدومستۆو «بۇگىندە ەنەرگوبلوكتاردىڭ بارلىعى قالىپتى جۇمىس ىستەپ تۇر. اپاتتىڭ تۋىنداۋىنا ماينينگ ورتالىقتاردىڭ تۇك قاتىسى جوق», دەپ قىسقا قايىردى.
ەستەرىڭىزگە سالساق, بىلتىر قاراشا ايىندا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى اتومدىق جانە ەنەرگەتيكالىق قاداعالاۋ مەن باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى «KEGOC» اق-نىڭ «اقمولا جەت» فيليالى ارقىلى زاڭسىز ارەكەت ەتكەن ماينينگ فەرماسىن انىقتاعان بولاتىن. بۇل – ءبىر عانا مىسال. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنان كەيىن «سۇر» ماينينگتەردىڭ سۇرقيا ارەكەتتەرى اشكەرە بولاتىنىن بولجاي بەرىڭىز. سالىقتان جالتارماي, «تازا» جۇمىس ىستەيتىندەرگە جول اشىق.
ەلىمىزدە ماينينگ ورتالىقتاردىڭ جۇمىسىنا شەكتەۋ قويىلعان جوق. تەك تالاپ كۇشەيمەك. سوعان قاراعاندا مينيسترلىكتەگىلەر بۇل سالادان «بىردەمە» شىعاتىنىنا سەنەتىندەي مە, قالاي؟ دىنمۇحاممەد ماتكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, كريپتوۆاليۋتانىڭ بولاشاعى زور. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە ءالى كۇنگە دەيىن بۇل سالاعا سەنىمسىزدىك باسىم.
– كوپتەگەن مەملەكەتتەر كريپتوۆاليۋتا ارقىلى ەكونوميكانى جانداندىرۋعا بولاتىنىن اڭعارىپ, قازىردەن باستاپ ناقتى شارالاردى قولعا الۋدا. بۇل سالا جاپونيادا 4 جىل بۇرىن رەسمي تۇردە مويىندالعان. اقش-تا دا نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بىزدە شە؟ سالانىڭ دامۋىنا قولايلى جاعداي جوق. ايتپەسە, ەكىباستۇز ءوڭىرىن وندىرىستىك الاڭعا اينالدىرۋعا مۇمكىندىك زور. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرى ورىندى. تالاپ كۇشەيسىن. بىراق ماينينگ ورتالىقتاردىڭ تاعدىرىنا تۇپكىلىكتى بالتا شابۋعا بولماس, – دەيدى د.ماتكەنوۆ.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «جاسىل ەنەرگەتيكا» جايلى تىلگە تيەك ەتۋى تەگىن ەمەس. ەگەر ونى ىسكە قوسپاسا, قازاقستاننىڭ ماينينگ قارقىنىن بۇدان ءارى كوبەيتۋگە ەش مۇمكىندىگى بولمايدى. ياعني ماينينگكە جۇمسالاتىن ەلەكترەنەرگياسىن كومىر مەن مازۋتتان ەمەس, كۇن, جەل مەن سۋ قۋاتىنان الۋعا ءتيىس. نە دەسەك تە, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنان كەيىن بۇل سالادا وزگەرىس ورىن الاتىنى ءسوزسىز. «ۇكىمەت ساۋىردە ءتاۋىر نەمەسە اۋىر شەشىم شىعارا ما؟» دەپ الاڭداپ وتىرعان ماينينگ ورتالىقتارىنىڭ يەلەرى كەز كەلگەن جاعدايعا دايىن بولۋى كەرەك. بۇل – نارىقتىڭ تالابى.
ورالحان قوجانوۆ,
جۋرناليست
