شارۋالاردى الاڭداتقان ۆەدوموستۆو باسشىسىنىڭ مىنا دايەكتەرى.
«سۋبسيديانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن تەحنولوگيالىق ورتانشى پروتسەستەردى ەمەس, تەك قانا تۇپكىلىكتى ناتيجە الاتىنداي وڭاي باقىلاۋدا ۇستايتىن پروتسەسستەردى سۋبسيديالاۋ كەرەك. سۋبسيديانىڭ ءبارىن الىپ تاستاپ, جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ جەڭىل جول بولىپ وتىر. ءبىز 350 ملرد تەڭگەدەي سۋبسيديا ءبولىپ وتىرمىز. ونىڭ شامامەن 100 ملرد تەڭگەسى ليزينگتىڭ تولەماقىسىن ارزانداتۋعا جىبەرىلەدى. قارجىنى ارزان كرەديتتەرگە ءبولىپ, باسقا سۋبسيديانىڭ ءبارىن الىپ تاستاۋعا مۇمكىنشىلىك بار ەدى, دەگەن بولاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆ.
الايدا شارۋالار سۋبسيديا سانىن قىسقارتۋعا قارسى. ويتكەنى ولاردىڭ كاسىبىنە ايتارلىقتاي شىعىن اكەلەدى. قانشا ۋاقىتتان بەرى شىعىنعا ۇشىراپ كەلە جاتقان جۇمىرتقا وندىرۋشىلەرىنىڭ دە ايتارى بار. مەملەكەت قولداۋى بولماسا بىرنەشە فابريكا قۇس باسىن ازايتىپ, ءتىپتى جابىلىپ قالۋى مۇمكىن.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اگروونەركاسىپ كەشەنى تابيعي جولمەن دامۋى ءۇشىن مەملەكەت قولداۋىن ازايتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. الايدا وندىرۋشىلەر مۇنىمەن كەلىسپەيدى. سەبەبى سۋبسيديا كوپتەگەن فابريكانىڭ اياقتان تۇرۋىنا كومەك بولىپ, ءوندىرىس كولەمىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتكەن.
جۇمىرتقا وندىرۋشىلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلى سۋبسيديالاردىڭ الىنىپ تاستالۋى بارلىق سالاعا اۋىر سوققى بولادى دەگەن پىكىردە.
«جۇمىرتقانى سۋبسيديالاۋدى الىپ تاستاۋ قۇس فابريكالارىنىڭ تابىسىنىڭ ازايۋىنا اكەلەدى. پايدا كورمەي شىعىندالىپ جۇمىس ىستەۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان وندىرۋشىلەر جۇمىرتقا باعاسىن كوتەرۋگە ءماجبۇر بولادى. بىراق قازىر قازاقستاندا جۇمىرتقا ىشكى نارىقتا تۇتىنىلاتىن كولەمنەن الدەقايدا كوپ وندىرىلەدى. ۇسىنىس سۇرانىستان اسىپ كەتكەن جاعدايدا باعانى كوتەرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان فابريكالار بانكروت بولماس ءۇشىن ءوندىرىس كولەمىن قىسقارتۋعا ءماجبۇر», دەيدى قاۋىمداستىق وكىلى.
سونداي-اق, «اقكول قۇس» جشس باسشىسى ساپارعالي ءابدىرايىموۆ فاريكانىڭ تەك شىعىنمەن جۇمىس ىستەپ جاتقانىن ايتادى.
«سۋبسيديانى الىپ بيدايعا بەرەيىك دەيدى. ونىمەن ەشتەڭە وزگەرمەيدى. ءبىز الاتىن سۋبسيديا – ءبىر جۇمىرتقاعا ءۇش تەڭگە. جاڭا جىل الدىندا مينيسترلىك بىزگە جۇمىرتقانى 32 تەڭگەدەن قويساڭدار ءۇش تەڭگە سۋبسيديا بەرەمىز, سوندا شىعىندالىپ جۇمىس ىستەمەيسىڭدەر دەدى. بۇكىل فابريكالار كەلىسىپ سول باعاعا تۇسىردىك. ونىڭ ۇستىنە مونوپولياعا قارسى ورگان 32 تەڭگەدەن جوعارى بولماسىن دەگەن شارت قويدى. ءارى قاراي كەلىسىلگەن شارت جۇزەگە اسپادى. قازىر ءبىرىنشى ساناتتاعى جۇمىرتقانى 25 تەڭدەگەن ساتىپ جاتىرمىز. ال ءبىر جۇمىرتقانىڭ فابريكاداعى وزىندىك قۇنى قوسالقى قۇن سالىعىن قوسا العاندا – 36-37 تەڭگە. پايدا جوق, تەك شىعىن», دەدى ول.
ساپارعالي ءابدىرايىموۆ جۇمىرتقانىڭ قىمباتتاۋىنا وندىرۋشىلەر سەبەپشى ەمەس ەكەنىن العا تارتىپ, قاداعالاۋشى ورگاندار فابريكالاردى ەمەس الىپساتارلار مەن ساۋداگەرلەردى تەكسەرۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
«انتيمونوپوليا ورگانى باعانى كوتەرمەڭدەر دەپ ۇنەمى قىسادى. ولار ءبىزدى ەمەس ورتاداعى دەلدالداردى تەكسەرسىن. ءبىز جۇمىرتقانى 25 تەڭگەدەن ساتامىز, ال دۇكەندە ول نەگە 40 تەڭگەدەن ساتىلادى؟ باعا كوتەرىلسە بولدى اينالىپ كەلىپ ءوندىرۋشىنى تەكسەرەدى. ءوندىرۋشى جۇمىرتقا وندىرگەنىنە كىنالى ەمەس قوي. ءوزى شىعارعان ءونىمدى ءوز باعاسىندا ساتا الماسا بيزنەستىڭ نە قاجەتى بار؟ ءتىپتى بىزگە ءوز قۇنىمەن ساتقىزباي جاتىر», دەيدى فابريكا يەسى.
ونىڭ سوزىنشە, 2020 جىلى سۋبسيديالاۋ ەرەجەسى وزگەرىپ بەرىلۋى كەرەك 55 ملن تەڭگە سۋبسيديانىڭ 20 ملن تەڭگەسىن عانا العان. جاڭا ەرەجەنىڭ شىققانىن كۇتىپ جۇرگەندە «ساتىلعان جۇمىرتقا جارامايدى» دەپ ءوتىنىمدى قابىلداماعان. 2021 جىلى دا جاعداي قايتالانعان. 2021 جىلدان قالعان 20 ملن تەڭگە سۋبسيديا ءالى بەرىلمەگەن.
بۇگىنگى تاڭدا قۇس فابريكالارى 2022 جىلعى وندىرىستىك جوسپارلارىن قايتا قاراپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە ءوندىرىس كولەمىن ازايتۋ بار. بۇدان بولەك, وندىرۋشىلەر قۇس ەتىن مەرزىمىنەن بۇرىن سويۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر.
2022 جىلدىڭ باسىندا ەلدەگى ءار ءۇشىنشى قۇس فابريكاسى امالسىزدان قۇستاردى سويا باستاعان. بۇعان سوڭعى ءۇش ايدا جۇمىرتقانىڭ كوتەرمە باعاسى 30%-عا (37 تەڭگەدەن 26 تەڭگەگە دەيىن) ارزانداۋى اسەر ەتكەن. ال وزىندىك قۇنى – 30 تەڭگە مەن 35 تەڭگەگە ارالىعىندا.
ء«بىز جۇمىرتقانى وزىندىك قۇنىنان دا ارزان باعاعا ساتامىز. تالقىلاپ جاتىرمىز دەيدى, بىراق سۋبسيديا بەرمەيتىن سەكىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ايداربەك ساپاروۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جيىنعا قاتىستىم. ول قاراعاندىعا سۋبسيديالاۋ بويىنشا ۇسىنىستاردى تىڭداۋ ماقساتىندا كەلگەن ەكەن. 2013 جىلدان بەرگى سۋبسيديالاۋ ەرەجەلەرى جۇمىس ىستەپ كەلدى. ەلىمىزدە تاۋىق جۇمىرتقاسىن ءوندىرۋ قالاي وسكەنىن قاراڭىز. بۇل جاقسى ەمەس پە؟ مەملەكەت جۇمىرتقانى ەكسپورتتادى, بۇل دا جاقسى ەمەس پە؟», دەدى قاراعاندى وبلىسىنداعى Ushtobe Qus جشس باسشىسى ۆالەريا سەمەنوۆا.
فابريكا تولقۇجات بويىنشا جىلىنا 126 ميلليون دانا جۇمىرتقا شىعارۋى كەرەك. ال بۇل كورسەتكىش 165 ميلليون داناعا جەتكەن.
ء«بىز سۋبسيديانى كوبىرەك الۋعا ۇمتىلدىق جانە سوعان ساي جۇمىس ىستەدىك. جالپى ىشكى ءونىم كورسەتكىشتەرىنە ەش زيان تيگىزبەيمىز. ال قازىر ءبىز شىعىندالىپ جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. جوسپار بويىنشا قۇستاردى ناۋرىزدا سويامىز دەپ ەدىك, مۇنى قازىر باستاپ كەتتىك. سوعان ساي ءونىم دە ازايادى. ال جاس قۇستى ساتىپ الماساق جۇمىس ورىندارى دا قىسقارادى», دەدى ۆالەريا سەمەنوۆ.
ماكسيم بوجكونىڭ سوزىنشە, بيىل جۇمىرتقالايتىن تاۋىقتار سانىن 10-20%-عا قىسقارتۋ 300-600 جۇمىس ورنىنىڭ قىسقارۋىنا جانە ءوندىرىستىڭ 200-400 ملن دانا جۇمىرتقاعا تومەندەۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. ال بۇل تۇتىنۋشىلاردىڭ قالتاسىنا دا اسەر ەتپەي قويمايدى. جۇمىرتقا وندىرۋشىلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ باعالاۋىنشا جۇمىرتقا 10-30% قىمباتتاۋى مۇمكىن.
ءار فابريكا تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەدى. سوڭعى ەكى جىلدا جۇمىرتقا وندىرەتىن 35 قۇس فابريكاسىنىڭ تورتەۋى جابىلعان. ءتورت وبلىستا 500-دەن استام ادام جۇمىسىنان ايىرىلعان. قۇس فابريكالارىنىڭ جۇمىرتقا ءوندىرىسى 2019 جىلى 4,3 ملرد دانا بولسا, 2021 جىلى 3,5 ملرد داناعا دەيىن تومەندەگەن.
«جاڭا جىل الدىندا ءبىر كۇندە 250 مىڭ دانا جۇمىرتقا شىعاراتىن ەدىك. تاۋىق باسىن ءجۇز مىڭعا ازايۋعا ءماجبۇر بولدىق. قازىر كۇنىنە 140 مىڭ جۇمىرتقا بەرەمىز. قاڭتاردا جيىرما ادامدى جۇمىستان بوساتتىق. پايدا كورمەسەك ولارعا قالاي جۇمىس تاۋىپ بەرەمىز», دەدى «اقكول قۇس» جشس باسشىسى ساپارعالي ءابدىرايىموۆ.
2021 جىلدىڭ سوڭىندا قازاقستاننىڭ ءتورت وبلىسىنان رەسەيگە قۇس ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالىندى. قىرعىزستانعا قۇس ەتى مەن جۇمىرتقاسىن ەكسپورتتاۋعا دا تىيىم سالىندى. بۇل جاعداي شەكارالاس وبلىستارداعى قۇس فابريكالارىنىڭ ارتىق ءونىمىن ەكسپورتقا شىعارا الماۋىنا اكەلدى.
جاڭا جىلدىق مەرەكەلەردەن كەيىن سۇرانىس تومەندەپ, نارىقتا ۇسىنىس سۇرانىستان اسىپ كەتكەن. بۇل جۇمىرتقانىڭ كوتەرمە باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە اكەپ سوقتى. ال زاۋىتتار قازىر شىعىنمەن جۇمىس ىستەۋدە. سول سەبەپتى جۇمىرتقا وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعى قۇس ونىمدەرى ەكسپورتىن شەكتەمەۋدى سۇرايدى. ال وندىرۋشىلەر قىتاي سياقتى ۇلكەن نارىققا ەكسپورتتاۋ جاعدايدى ايتارلىقتاي جاقسارتۋعا كومەكتەسەدى دەپ ەسەپتەيدى.
ساپارعالي ءابدىرايىموۆ «اقكول قۇس» فابريكاسىندا 2021-2025 جىلى جۇمىرتقا باسىن كوبەيتىپ, كۇنىنە 300 مىڭ دانا ءوندىرۋدى جوسپارلاعان. سوعان ساي تاۋىق سانىن كوبەيتىپ, جاڭا بازالاردى ىسكە قوسىپ, جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋدى كوزدەگەن. الايدا وسىلاي شىعىندالىپ جۇمىس ىستەسە فابريكا جابىلىپ, ءجۇز ادام جۇمىسسىز قالۋى مۇمكىن ەكەنىن جەتكىزدى.
ءوز تاراپىنان وندىرۋشىلەر الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ تىزىمىندەگى س1 جۇمىرتقاسىن س2 جۇمىرتقاسىمەن الماستىرۋدى ۇسىنىپ وتىر. جۇمىرتقا وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعى قۇس فابريكالارى س2 ساناتىنداعى جۇمىرتقا باعاسىن بەكىتۋگە دايىن.
وندىرۋشىلەردى سۋبسيديالاۋدان باس تارتۋ حالىققا كەرى اسەرىن تيگىزەرى انىق. نەگە دەسەڭىز, ءونىمنىڭ تۇپكى باعاسى ءوسىپ, ادامدار جۇمىسىنان ايىرىلىپ جاتىر. ساتىپ الۋ قابىلەتى تومەندەپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارى تاعى دا جاپا شەگەدى. سەبەبى جۇمىرتقا قۇنىنىڭ قىمباتتاۋى باسقا تاۋارلارعا تىكەلەي اسەر ەتەدى.
