«جايكا» جوباسىنىڭ ماقساتى – ساۋىقتىرۋ جۇمىستارىن جەتىلدىرۋ

سەمەي پوليگونىنان زارداپ شەككەندەردى ساۋىقتىرۋ ماسەلەسىنە قول سوزعان ەلدەر جونىندە اڭگىمە قوزعالا قالسا, الدىڭعى قاتاردا اتالاتىنى – جاپونيا. ولاي بولاتىن ءجونى دە بار. ءبىر عانا جاپوندىق «جايكا» (JICA) اگەنتتىگى 2000-2005 جىلدار ارالىعىندا 11 ملن. اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇيعان. «جايكا» – جاپونيا ۇكىمەتىنىڭ وزگە مەملەكەتتەرگە گرانت رەتىندە كومەكتەسۋگە باعىتتالعان اگەنتتىگى. وسىنشاما قاراجاتتى ء(بىر بۇل عانا ەمەس, ارينە) سىرتقا قايتارىمسىز جۇمساۋ  جاپوندىق مەنتاليتەتتىڭ ەرەكشەلىگى بولار. قالاي دەسەك تە, دەر كەزىندە جاسالعان بۇل جوبا رادياتسيالىق زارداپتاردىڭ الدىن الۋ, دەر كەزىندە ەم قابىلداۋ سەكىلدى اسا ماڭىزدى شارالاردىڭ جۇيەلى جۇزەگە اسۋىنا شاپاعاتىن تيگىزدى. وسى باعىتتا اتقارىلعان شارۋالاردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن «جايكا» باعدارلاماسىن جەرگىلىكتى جەردە ۇيلەستىرۋ ماسەلەسىمەن تىكەلەي شۇعىلدانعان بىلىكتى مامان, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋدا وزىندىك قولتاڭباسى بار دارىگەر رۋسلان ەڭسەباەۆ بولاتىن. – بۇل جوبانىڭ سەمەيگە كەلۋىن ايتپاس بۇرىن, قىسقاشا شەگىنىس جاساي كەتەيىن. 1991 جىلى كەڭەستەر وداعى ىدىراعان كەزدە, ءبىزدىڭ مەم­لەكەتكە سول وداقتان قا­ل­عان اۋىرت­پالىقتارمەن بەتپە-بەت قالۋ­عا تۋرا كەلدى. «مىز­عى­ماس وداق مۇرالارىنىڭ» ءبىرى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى ەدى. وسى پوليگوندى, الەمدىك ما­ڭى­زى بارىنا قاراماستان, ەلبا­سى­مىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا­بان­­دىلىقپەن جاپقانى بەلگىلى. مەم­لەكەت باسشىسى جەرىمىزدەگى سى­ناق الاڭدارىن توقتاتۋمەن قا­تار, بۇۇ مىنبەرىنەن «يادرولىق قارۋ­سىز الەم» جونىندەگى باستاما­سىن اۋەل باستان باتىل ايتتى. بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 57- سەسسياسىنداعى قازاقستان باس­­­شى­س­ىنىڭ ادامزاتقا ورتاق ءۇنى, بەيبىتشىل ۇستانىمى جاھان­­­نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە تالقى­لا­نىپ جاتتى. وسى حالىق­ارالىق باس­قوسۋدا بۇۇ تاراپىنان سەمەي پو­لي­گونىنىڭ زارداپتارى دا ايتىلىپ, دونور مەملەكەتتەردىڭ ءتىزىمى دە اتالعان بولاتىن. ىقشامداپ ايت­قاندا, مىنە, وسى كەزدە الەم نازارى قازاقستانعا بارىنشا بۇرىلا باستادى. سونىڭ ىشىندە سەمەيگە دە. بۇگىنگى تاقىرىپقا جاقىنداتىپ ايتار بولساق, سەمەي ءوڭىرىنىڭ را­ديا­تسيالىق ماسەلەلەرىنە ءبىرىن­شى بولىپ بەت بۇرعان جاپوندار بولدى. جاپون مەملەكەتىنىڭ قاي­تارىمسىز كومەگىن جۇزەگە اسىرعان «جايكا» اگەنتتىگى. «جايكا» – جاپونيا ۇكىمەتى تاراپىنان قۇرىلعان اگەنتتىك. ولاردىڭ جۇمىسى سىرت مەملەكەتتەرگە رادياتسيالىق جانە ەكولو­گيالىق ماسەلەلەر بويىنشا كومەك قولىن سوزۋعا ارنال­عان. بۇل باعىتتا ءىرى كولەمدە قار­جى سالىناتىندىقتان, جوبا جۇمىستارى وزدەرىندە بىرنەشە مەم­لەكەتتىك ساراپتامالاردان وتە­دى. «جايكا» جوباسىن بىردەن-ءبىر قاداعالاۋشى ورىن يۋنيكو حالىقارالىق كەڭەستىك-ساراپتامالىق مەكەمەسى. – رۋسلان زەينوللا ۇلى, وسى جەردە «جايكا» باعدار­لاما­سىن جەرگىلىكتى جەردە جۇزەگە اسى­رۋعا تىكەلەي اتسا­لى­سۋعا, ياعني مودەراتورى بولۋى­ڭى­زعا قانداي سەبەپتەر نەگىز بول­عان­دىعىن اينالىپ كەتە الماس­پىز. – مەن ول كەزدە سەمەي قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ (1999-2003 ج.ج.) باستىعى بولاتىنمىن. جاپونيادان العاشقى دەلە­گاتسيا 1999 جىلى تامىزدا تابان ءتى­رەدى. بۇل توپتا جاپونيانىڭ سىرت­قى ىستەر, دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­نيسترلىكتەرىنىڭ, ناگاساكي, حي­رو­­سيما قالالارىنىڭ وكىلدەرى مەن عالىمدارى بار 20 ادام كەل­­دى. ماق­ساتتارى – پوليگونعا قا­تىس­­تى ماسەلەلەرمەن جەتە تانى­سۋ. باس­تاپقى دەلەگاتسيانىڭ ءما­لى­مەت­تەرى بويىنشا جاپونيا ۇكى­مە­تى ءبىز­دىڭ وڭىرگە كومەكتەسۋ ءجو­­نىن­­دەگى توقتامعا كەلسە كەرەك. «جايكا» جوباسىن سەمەي جەرىن­­دە ءىس­كە قوسۋ باعىتىندا 1999 جىل­­دىڭ قاراشاسىنان 2000 جىل­دىڭ ماۋسىمىنا دەيىنگى 6 اي ءىشىن­دە جاپونيادان 17 رەت دەلەگا­تسيا كەلدى. كەيبىرى ايلاپ جاتىپ, زەرت­تەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ودان كەيىنگى 2000-2003 جىلدار ارا­لى­عىندا جىلىنا 5-6 دەلەگاتسيا كەلىپ تۇردى. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبە­بىم, جوبانىڭ ناقتى ءارى ناتيجەلى بو­لۋىنا ەكىنشى تاراپتىڭ قان­شا­لىقتى الاڭداۋلى بولعان­دى­عىن جەتكىزگىم كەلىپ وتىر. ماعان سولاردىڭ ءبارىن قارسى الىپ, ءاربىر كەلىسىمنىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, شەشىم قابىلداۋعا تۋرا كەلدى. جوبانىڭ ودان كەيىنگى كەزەڭدەرىندە دە جاپوندىقتارمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەپ, ءبىراز يگىلىكتى شارالاردى جۇزەگە اسىردىق. ەسكەرتە كەتەر جاعداي, اتالعان باعدارلاما اياسىندا اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ بارلىعى تەڭ دارەجەدە كەلىسسوز جۇرگىزۋ, ماسەلە وزەكتىلىگىنە ناق­تى­لى كوز جەتكىزۋ سەكىلدى قاجەت­تى­لىكتەرگە باسىمدىق بەرۋ ارقىلى مۇمكىن بولدى. ولاردىڭ ۇعىمىندا «اعايىنشىلىق» دەگەن تۇسىنىككە مۇلدە ورىن جوق. ءبىز دە سول كەزدەگى الەۋمەتتىك جاعدايىمىز ءالجۋاز بولا تۇرا, «الاقان جايۋ» پيعىلىنا مىسقالداي جول بەرمەدىك. جوباعا ەنگەن شارالار تۇگەلدەي دونورلىق ەرەجەلەر اياسىندا قولعا الىندى. – باعدارلامانىڭ ناقتى باعىت­تارىن تاراتىپ ايتساڭىز. – «جايكا» جوباسىنىڭ باع­دار­لاماسى بويىنشا قولعا الىنعان باعىتتار نەگىزىنەن قالاداعى اۋرۋ­حانالاردى وزىق ۇلگىدەگى مەدي­تسي­نالىق قوندىرعىلارمەن جاب­دىقتاۋ, جەرگىلىكتى دارىگەر­لەر­دىڭ ءبى­لىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن حا­لىق­ارالىق كۋرستارعا جىبەرۋ بول­دى. ناتيجەسىندە, سەمەيدە ور­نالاس­قان 4 اۋرۋحانانى حالىق­ارا­­لىق ستاندارتتارعا ساي مە­دي­تسي­نالىق اپپاراتتارمەن جابدىق­تا­دىق. 1 كومپيۋتەرلىك توموگرافيا, 3 رەنتگەن اپپاراتى, 3 ۋزي, 3 ەندوسكوپيالىق, 3 جانسىزداندىرۋ (ناركوز), باسقا دا زەرتحانالىق, ساۋلەمەن ەمدەۋ جابدىقتارى اكەلىندى. بۇل جابىقتار وبلىستىق اۋرۋحانا, ورتالىق قالالىق اۋرۋحانا (تسگب), دياگنوستيكالىق جانە ونكولوگيالىق ديسپانسەرلەرگە ءبولىندى. جوبا اياسىنداعى ەكىجاقتى كەلىسىم كەزەڭدەرىندە سەمەي مەديتسينا اكادەمياسىنىڭ سول كەزدەگى رەكتورى تولەگەن رايسوۆ پەن وسى مەكەمەلەردىڭ باس دارىگەرلەرى مۇحتار تولەۋتاەۆ, قاينوللان مۋسين, ۆيكتور چيۋۆيلەۆ, مارات ساندىباەۆتىڭ زور بەلسەندىلىك ءارى بىلىكتىلىك تانىتقانىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. جاڭاعى اتالعان مەديتسينالىق جابدىقتاردىڭ باعاسىنا كەلەر بولساق, جيىنى – 6,5 ملن. دوللار. سونىمەن بىرگە, 3 جىل ىشىندە 50-دەي دارىگەرىمىز جاپوندىقتار ەسەبىنەن توكيو, ناگاساكي, حيروسي­ما قالالارىنداعى حالىقارالىق وقۋ-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنان ءتالىم الىپ, تاجىريبەلەرىن تەرەڭ­دە­تىپ قايتتى. سونىڭ ءبارىن ەسەپ­كە العاندا, جاپوندىقتار سە­مەي­لىكتەر ءۇشىن 11 ملن. اقش دوللارىنىڭ ينۆەستيتسياسىن سالدى. اتالعان قارجى جوعارىدا ايتىلعان يۋنيكو مەكەمەسىنىڭ قاتاڭ ساراپتاماسىنان سوڭ بارىپ بولىنەدى. بۇل ەكونوميكامىز ەندى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ەلىمىزدىڭ ءوڭىرى ءۇشىن ناعىز ۋاقىتىندا جاسالعان جاردەم بولعانىن ايتا كەتكەن ورىندى. جوبا-باعدارلاما 2005 جىلى ءوز مارەسىنە جەتتى. باعدارلاما اياقتالعانمەن, ونىڭ وڭىرىمىزگە تيگىزگەن شاپاعاتى جالعاسا بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىن. سول جىلداردا نەشە مىڭداعان تۇرعىن دەر كەزىندە دياگنوستيكالىق قىزمەت تۇرلەرىن تۇتىنىپ ۇلگەردى. قانشاما ادامنىڭ بويىنداعى ىسىكتى الدىن الا نەمەسە ەرتە كەزدەن انىقتاۋعا مۇمكىندىك تۋدى. جەرگىلىكتى اۋرۋحانالاردىڭ دارىگەرلەرى ۇزدىك قوندىرعىلاردىڭ قىر-سىرىن ەرتە يگەرىپ, سول ءۇردىستى ودان ارى جالعاستىرىپ كەلەدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن سەمەيدىڭ دياگ­نوستيكالىق ورتالىعىنىڭ قىزمەتى قازاقستان بويىنشا الدا كەلەدى. – رۋسلان زەينوللا ۇلى, كەزىن­دە شەتەلدىك ينۆەستور­لاردىڭ كومەگىنە ارقا سۇيەگەن قالا تۇر­عىندارى قازىر وتاندىق, ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى ينۆەس­تورلاردىڭ ىقپالىن انىق سەزى­نۋ­دە. بىلتىرعى جىلى سەمەي­­دە حالىقارالىق ءتاجىري­بەگە لايىقتالعان بىرنەشە ەم­حانا جاڭادان بوي كوتەردى. سونىڭ ءبىرى – ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان №3 كونسۋلتاتيۆتىك-دياگنوستيكالىق ەمحانا. بۇل دەگەنىمىز, قازاق ازاماتتارىنىڭ دا قولىنان ءىس كەلەتىندىگىن, ەش­كىم­نەن كەم ەمەستىگىن ءىس جۇزىندە دالەلدەپ تۇرعانداي عوي. – پىكىرىڭىز ورىندى. شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ ورنىن بىرتىندەپ ۇلتتىق ينۆەستيتسيا الماستىرا باس­تاۋى وزدىگىنەن بولا قالعان شارۋا ەمەس. قازاقستاندىقتار ماق­تان تۇتارلىق قانداي دا ءبىر جەتىس­تىكتەر بولسا, ول – ەڭ الدىمەن, مەم­­­لە­كەتىمىزدىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان, سايا­­­ساتىنىڭ جەمىسى. تاۋەلسىزدىك ال­­عان كەزدەن باستاپ شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا, ءىس­كەر­لىك قابىلەتتىڭ قانات جايۋىنا كەڭ جول اشىلعان. قۇقىقتىق ءما­سە­لەلەر قاراستىرىلعان. كاسىپ­كەر­­­لىكتىڭ ەركىن ورىستەۋىن قول­داپ وتىر­عان ەلباسىمىز ن.ءا.نا­زار­­­باەۆ «بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپ­كەرشىلىگى» جونىندە دە با­عىت­تار ۇسىندى. وسى باستاما اياسىندا مەن 2009 جىلى وسى كلي­نيكانىڭ جوباسىن قولعا ال­دىم. بيزنەستى قولداۋعا باعىتتالعان باعدارلامالاردىڭ جەرگىلىكتى جەردە جۇزەگە اسۋى كوبىنەسە اتقارۋ­شى بيلىكتىڭ ىقپالىنا بايلانىستى. بۇل تۇرعىدا مەن وبلىس باس­شىلىعىنا ريزاشىلىعىمدى ايتۋعا ءتيىسپىن. كلينيكانىڭ قۇ­رى­­­لىسىمەن ارنايى تانىسىپ قايت­­قان شقو اكىمى بەردىبەك س­ا­پار­­باەۆ وسى عيماراتقا قاجەت­تى بۇكىل ينفراقۇرىلىم جۇيەسىن «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» باعدار­لا­ماسى شەڭبەرىندە جاساتىپ بەردى. بۇل جۇمىستار سەمەي قالا­سى اكىمدىگىنىڭ ۇنەمى نازارىندا بولدى. بۇگىنگى تاڭدا ەمحانامىز ءتاۋ­لىگىنە 250 ادامعا دارىگەرلىك قىز­مەتتىڭ 22 ءتۇرى بويىنشا جۇ­مىس جۇرگىزۋ مۇمكىندىگىنە يە. مەديتسينالىق قوندىرعىلاردىڭ بارلىعى زاماناۋي تالاپتىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن جابدىقتالعان. ءبىزدىڭ مەكەمەگە قالانىڭ رادياتسيالىق ايماق دەپ تانىلعان وڭىرلەرىنىڭ تۇرعىندارى كوبىرەك كەلەدى. – ءسىزدى ءار جىلدارداعى ەڭ­بە­گىڭىزگە قاراي «قۇرمەت» وردەنىنىڭ جانە «دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋعا قوس­قان ۇلەسى ءۇشىن» توسبەلگىسىنىڭ يە­گەرى رەتىندە بىلەمىز. جوعارىدا اتالعان «جايكا» جوباسىمەن جۇمىس ىستەگەن جىلداردان دا ەستەلىك بەلگى قالعان بولار؟ – مەن جايكا جوبا-باعدار­لاماسىن سەمەي وڭىرىندە جۇزەگە اسىرۋشى-مودەراتور بولعانىمدى ءار ۋاقىتتا قاناعاتتى كوڭىلمەن ەسكە الامىن. ەڭ باستىسى, حالىق­ارا­لىق جوبانى جۇرگىزۋ كەزىندە, كەيىن دە ول جۇمىسقا قاتىستى بىردە-ءبىر تۇسىنبەۋشىلىك بولعان جوق. يۋنيكو حالىقارالىق كەڭەس­تىك-ساراپتامالىق مەكەمەسى بارلىق شارانى وڭ باعالادى. ءبىر ەرەكشەلىگى, ولار اتقارىلعان ىسكە باعانى اراعا ۋاقىت سالىپ بارىپ بەرەتىنگە ۇقسايدى. 2009 جىلى ماعان ناگاساكي قالاسىنا شاقىرتۋ كەلدى. سول ساپاردا مەن ناگاساكي ۋنيۆەرسيتەتى باسشىلىعى بەكىتكەن «جايكا جوباسىن قازاقستاندا جۇزەگە اسىرۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن» دەگەن ديپلوممەن ماراپاتتالدىم. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن  قايرات زەكەن ۇلى, جۋرناليست. سەمەي.