ەڭ جوعارعى كورسەتكىشتى ساۋدا-ساتتىق كورسەتىپ وتىر. بۇل قۋانارلىق جاعداي ەمەس. ەل ەكونوميكاسىنىڭ تىرەگى ءوندىرىس بولۋى ءتيىس. قازاقستان تاۋار ءوندىرۋشى مەملەكەت بولعان جاعدايدا عانا ەل ەڭسەسىن كوتەرەدى. قازىر ۇكىمەتتىڭ باستى مىندەتى – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ, ازاماتتاردىڭ تابىسىنداعى الشاقتىقتى ازايتۋ جانە ەڭبەك ەتۋگە قولايلى جۇمىس ورىندارىن اشۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋدى قولداۋ.
كلارك-فيشەردىڭ ەكونوميكاداعى ءۇش سەكتورلىق تەورياسىنا سايكەس مەملەكەتتىڭ وركەندەۋى شيكىزات وندىرۋمەن قاتار ءجۇرۋى كەرەك. ءبىرىنشى مۇناي-گاز سالاسى, اۋىل شارۋاشىلىعى, تاۋ-كەن ءوندىرىسى, بالىق جانە ورمان شارۋاشىلىعى, ودان كەيىن ءوندىرىس, ال ءۇشىنشى كەزەكتە قىزمەت كورسەتۋ سالاسى بولۋى ءتيىس. دامۋشى ەلدەر نەمەسە ءداستۇرلى وركەنيەتتەگى ەل (دويندۋستريالدىق قوعام) الدىمەن ءبىرىنشى ساتىدان وتەدى. وندا جۇمىس ورىندارىنىڭ 70%-ى – شيكىزات ءوندىرۋ سالاسىندا, 20%-ى – ونەركاسىپتە, 10%-ى قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا اشىلۋى قاجەت. وسى تەوريا بويىنشا قازاقستان ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ قاي ساتىسىندا تۇرعانىن تالداپ كورەيىك.
2020 جىلدىڭ ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرىنە سايكەس, ەلدە 9,18 ملن جۇمىس قولى بار, سونىڭ 6,68 ملن-ى – جالدانبالى جۇمىسكەرلەر بولسا, 2 ملن 45 مىڭى – ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ جۇرگەندەر. ال سول جالدانبالى جۇمىسكەرلەردىڭ 2 ملن 895 مىڭى ونەركاسىپ, قۇرىلىس جانە اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ەتەدى, 3 ملن 792 مىڭى – قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا. ەكەۋىنىڭ ۇلەسى 44% جانە 56%, ياعني بۇل كورسەتكىش پوستيندۋستريالدى مەملەكەتتەرگە ءتان دەگەن ءسوز. ويلاپ قاراڭىزشى, قازاقستان پوستيندۋستريالدىق مەملەكەت قاتارىندا ما؟ ءتىپتى يندۋستريالدى ەل بولىپ ءوز تاۋارلارىمىزدى شىعارۋعا تولىق قول جەتكىزە العانىمىز جوق. اگرووندىرىستىك سالا كۇيرەپ, بۇكىلى ءۇي شارۋاشىلىعى دەڭگەيىنە ءتۇستى. مىنە, وسىنداي سايكەسسىزدىكتەن, ياعني اۋىل شارۋاشىلىعى, ونەركاسىپ سالاسى وركەندەمەگەننىڭ سالدارىنان ازاماتتارىمىز ساۋدا-ساتتىق پەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ءجۇر. مۇنداي ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ايناسى قوعامدا كورىنىس تاۋىپ جاتىر, قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىندە حالىق كوشەگە شىعىپ تەك جۇمىس تالاپ ەتىپ تۇر.
وسى ماسەلەنى ۇكىمەت ەسكەرسە, ءبىر قادام ىلگەرىلەپ, ەكى قادامعا شەگىنۋىنە تۋرا كەلەدى. ياعني قىزمەت كورسەتۋدە شەگىنىس جاساپ, ءوندىرىس پەن ونەركاسىپتى دامىتۋدى قولعا الۋى كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعى قوجالىقتارىن ىرىلەندىرە وتىرىپ, كووپەراتسيانى وركەندەتۋ قاجەت. سول سياقتى جەكەشەلەندىرىلگەن وندىرىستەرگە مونيتورينگ جاساپ, مۇمكىندىگىنشە شيكىزات وڭدەۋدەن ارىلىپ, تاۋار ءوندىرۋدى ىنتالاندىرۋ كەرەك. ونىڭ مەملەكەتتىك رەتتەۋ مەحانيزمدەرى بارشىلىق.
ال ساۋدا-ساتتىق سالاسىنداعى جاعداي قالاي؟ جابايىلىق, اقىلعا قونبايتىن ۇستەمە باعا قويۋ, قولدان-قولعا ءوتىپ جاتقان دەلدالدىق, سالىقتان جالتارۋ, كەدەندەگى كەلەڭسىزدىك جانە تاعى باسقالاردى اۋىزدىقتاي الماي تۇرمىز. پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ «ساۋدا-ساتتىقتاعى ءتيىمسىز دەلدالدىققا توقتاۋ سالاتىن كەز كەلدى. مىسالى, 3 ملن ادام تۇراتىن الماتى قالاسى مەن ونىڭ توڭىرەگىندەگى ەلدى مەكەن تۇرعىندارى تۇتىنۋ تاۋارلارىن كوبىنە «التىن وردا» بازارىنان الادى. الماتى وبلىسى مەن الماتى قالاسىنىڭ اكىمدەرىنە ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ, بازاردى تەكسەرۋدى جانە ءتارتىپ ورناتۋدى تاپسىرامىن», دەدى. الماتى وبلىسىندا ورىن تەپكەن وسى ساۋدا يمپەرياسىندا قاشان ءتارتىپ ورنايدى دەپ حالىق كوپتەن كۇتكەن ەدى. ەندى قالا حالقى جاقسى حابار كۇتەدى. تۇرعىندارعا كەرەگى – بازاردىڭ ءبىر قولدان ەكىنشى قولعا ءوتۋى ەمەس, ازىق-ت ۇلىكتىڭ ارزانداۋى قىزىقتىرادى. بۇل جەردە الىپساتارلاردىڭ «جەتى اتاسى» جينالعانى جۇرتقا ءمالىم جانە بۇزاقى توپتاردىڭ ءوز زاڭىمەن ءجۇرىپ جاتقانى بەلگىلى.
جالپى, شاعىن بيزنەستى تەكسەرمەۋ كەرەك دەگەن قاعيدا كاسىپكەرلەردىڭ حالىقتى قاناۋىنا جول اشىپ بەردى. ءبىز تۇراتىن جەردە بارلىق كوكونىس ساتاتىن ورىندى وزبەكستان مەن تاجىكستاننان كەلگەن ميگرانتتار جايلاپ العان. ولاردىڭ تاۋارىنا باعا ەشقاشان قويىلمايدى. ويىنا كەلگەن باعانى ايتىپ وتىرا بەرەدى. سوندىقتان الماتىنىڭ ءار اۋدانىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى «التىن وردا» بازارىنا سىرتتان كەلەتىن كولىكتەرگە اۋدان بويىنشا ورىن بەلگىلەپ, حالىققا تىكەلەي ساتاتىنداي جاعداي ۇيىمداستىرۋى قاجەت. سوندا بۇل ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ تۇسۋىنە دە ىقپال ەتەرى انىق.
بۇل جەردەگى باستى ماسەلە – اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىنىڭ جەتكىلىكتى كولەمدە وندىرىلۋىندە. نارىقتى اكىمشىلىك جولمەن رەتتەۋ مۇمكىن ەمەس. ونى رەتتەيتىن نارىقتىڭ ءوزى, ياعني سۇرانىستان ۇسىنىس كوپ بولعان جاعدايدا باعا وزىنەن-ءوزى تۇسەدى. ال اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن ءوندىرۋ سۋبسيدياعا بايلانىپ قالعانى راس. بۇل وندىرۋشىگە بيۋدجەتتەن قايتارىمسىز قارجى ءبولۋ دەگەن ءسوز. تەگىن اقشانى كىم جەك كورسىن. پرەزيدەنتتىڭ «سۋبسيديا تۇپكى يەسىنە جەتپەي, ورتا جولدا تالان-تاراجعا تۇسۋدە. ءتىپتى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەش قاتىسى جوق سالالار دا ونىڭ قىزىعىن كورۋدە» دەۋى بۇل جۇمىستى قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ كەرەگىن بىلدىرەدى. قازاقتىڭ «ەت تاتتىلىگىن قويسا, مەن جەۋىمدى قويار ەدىم» دەگەندەي, تەگىن بەرىلەتىن اقشا جولىندا تالاي سۇعاناق قولدار جۇرەتىنى حاق. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرگە جاپپاي سۋبسيديا بەرۋدى قىسقارتۋ كەرەك. ونىڭ ورنىنا فورۆاردتىق كەلىسىمدەر مەن بانكتەر ارقىلى ارزانداتىلعان نەسيە بەرگەن دۇرىس. ۇكىمەتتىڭ بانكتەردىڭ تومەن نەسيەگە بايلانىستى شىعىندارىن جاۋىپ وتىرعانى ءتيىمدى, ويتكەنى ورتا جولداعى ۇرىلاردىڭ جولى كەسىلەدى.
قىسقاسى, حالىق قوردالانعان پروبلەمالاردىڭ تەز شەشىلۋىن كۇتەدى.
اتامۇرات شامەنوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
