تەمىر گەنەرال

قازاق حالقىنىڭ داڭقتى ۇلدارىنىڭ ءبىرى, گەنەرال-مايور سابىر راحىموۆ 1902 جىلى وڭتۇستىك وڭىردە تۋعان. ال ناقتى تۋعان كۇنى جايلى ءارتۇرلى داتا ايتىل­عانىمەن, مايدان دالاسىندا گەنە­رالدىڭ قاسىندا بولىپ, اديۋتانت مىن­دەتىن اتقارعان, سوعىستان كەيىن سابىر راحى­موۆ تۋرالى دەرەكتى پوۆەست جاز­عان لەونيد يۋسۋپوۆتىڭ كىتابىندا: «روديلسيا سابير 25 يانۆاريا 1902 گودا ۆ تاش­كەنتە, نا تاحتاپۋلە, ۆ دومە نومەر 8, پو ۋليتسە ۆودوپادنوي» دەگەن ناقتى دەرەك بار (ل.يۋسۋپوۆ. «يز بويا ۆ بوي», موسكۆا – 1975, ستر-83). دەمەك قازاق گەنەرالىنىڭ تۋعان كۇنى وسى.

سابىردىڭ بالالىق شاعى جايلى زەرت­تەۋشى-قالامگەر بەگىمحان كەرىمحان ۇلى­نىڭ جازباسىندا, بولاشاق گەنەرال ات ايى­لىن تارتىپ ءمىنىپ, ەرجەتكەنگە دە­يىن جوقشىلىقتىڭ قامىتىن كيۋمەن بول­عان دەيدى. 1907 جىلى اكەسى ومار قايتىس بولعان. جەسىر قالعان باحارايىم جالعىز ۇلىن جەتەكتەپ, ديىرمەنشى اعا­سى راحىمنىڭ وتباسىن پانالايدى. ءسوي­تىپ, سابىر كوكەمىزدىڭ فاميلياسى «راحى­موۆ» بولىپ كەتكەن.

گەنەرالدىڭ عۇمىرنامالىق دەرەك­تە­رىندە جاڭا وكىمەت كەڭەس بيلىگىنە ول كىسىنىڭ ىقىلاسى جاقسى بولعانى ايتى­لادى. ءسويتىپ, جاڭا نيزامنىڭ جەلى­مەن بىرگە سابىر اعامىز 1922 جىلى باكۋ­دەگى اسكەري مەكتەپكە قابىلدانىپ, ونى ۇزدىك بىتىرەدى. ءتىپتى 1925 جىلى اتاق­تى قولباسشى م.س.فرۋنزە كۋرسانت سابىر­دىڭ ات ۇستىندەگى سوعىس ونەرىنە قاتتى ريزا بولىپ, وعان قولدان جاسالعان جىل­قى ءمۇسىنىن سىيلاعان ەكەن.

بولاشاق گەنەرال اسكەري مەكتەپتەن سوڭ اتتى اسكەر ۆزۆودىنىڭ ەسكادرون كومانديرى بولىپ, قاراقۇمدا باسما­شى­لارعا قارسى كۇرەستە ۇلكەن ەرلىك كورسە­تەدى. ناتيجەسىندە, ول 1927 جىلى قىزىل تۋ وردەنىمەن, 1930 جىلى قى­زىل جۇلدىز وردەنىمەن ماراپاتتالادى. وسىلاي اسكەري قىزمەتكە تۇبەگەيلى بەت بۇرعان جاس وفيتسەر 1941 جىلى مايدانعا اتتانادى. سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرى س.راحىموۆ باسقارعان قۇراما جاۋ قور­شا­ۋىن بۇزىپ شىققان باتىلدىعى ءۇشىن پولك كومانديرى راحىموۆ ەكى دۇركىن قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالىپ, پولكوۆنيك شەنىن الادى. 1942 جىلى ديۆيزيا كومانديرى مىندەتىن اتقارۋشى بولىپ تاعايىندالادى. وسى كەزدەگى ءبىر اسكەري قۇجاتتا: «راحىموۆ باسقارعان ديۆيزيا 4 000 ءفاشيستىڭ كوزىن جويىپ, نەمىستىڭ 100 سولداتىن تۇتقىنعا ءتۇسىردى, جاۋدىڭ ءتورت ۇشاعىن قۇلاتتى» دەلىنگەن.

مايداننىڭ ناعىز قىزىپ تۇرعان شا­عىندا, ياعني 1943 جىلى 19 ناۋرىزدا اسكەري جوعارى شەن گەنەرال-مايور اتا­عىنا قول جەتكىزگەن قازاق بالاسى كە­شىكپەي ماسكەۋدەگى باس شتاب اكادە­مياسىنا وقۋعا شاقىرىلادى. وسى ورايدا اتاپ وتەرلىك دەرەك, وقۋعا اتتانعان قازاق گەنەرالى تۋرالى 12-ءشى ارميانىڭ باس قولباسشىسى ا.گرەچكو: «يناباتتى, ۇستامدى, تاكتيكالىق ءبىلىمدى, ءتارتىپتى وفيتسەر. شابۋىل كەزىندە ديۆيزيانى دۇرىس باسقارا الدى» دەسە, 56-شى ارميا­نىڭ باس قولباسشىسى س.رىجكوۆ: «شە­شىمدى, ىزدەنگىش, ويشىل كوماندير. راحىموۆتىڭ قايسارلىعى مەن ەر­جۇرەكتىلىگى ونىڭ قاراماعىنداعى­لار­عا ۇلگى بولا الادى», دەپ باعالاپتى.

وسىلاي ۋاقىتشا ءبىلىم جەتىلدىرۋدىڭ قىسقا وقۋىن اياقتاعان سوڭ 37-ءشى اتقىش­تار ديۆيزياسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان گەنەرال-مايور سابىر ومار ۇلى 2-ءشى بەلو­رۋس مايدانىندا سوعىسىپ, فاشيستەر­دىڭ پولشاداعى نەگىزگى تىرەك پۋنكتتەرى – دزيادلوۆا, ملاۆا, پلونسك, پۋلتۋسك قا­لا­لارى مەن تسەحانوۆ-مودلين تەمىر­جول جەلىسىن جاۋدان تازارتادى. وسىلاي ەكى اپتانىڭ ىشىندە پولشانىڭ 124 ەلدى مەكەنىن جاۋدان ازات ەتەدى.

1945 جىلى ناۋرىزدا ستاروگراد قالاسى ماڭىندا بولعان جاۋمەن قيان-كەسكى شايقاستا گەنەرال-مايور س.راحىموۆ قازا تابادى. قازاق گەنە­رالىنىڭ قا­زاسى جايلى ءارتۇرلى نۇس­قا كوپ. سونىڭ ىشىندە گەنەرالدىڭ جەر­لەسى ءھام سولداتى كەڭەس وداعىنىڭ با­تىرى توعانباي اعا قاۋىنباەۆتىڭ ەس­تە­لىگىندە: «مەنىڭ ەسىمدە قالعانى, ديۆيزيا ساياسي ءبولىمىنىڭ باستىعى پول­كوۆ­نيك سميرنوۆ, ارتيللەريا قۇرا­ما­سىنىڭ قولباسشىسى پولكوۆنيك رۋ­دەنكو, بايلانىس قىزمەتىنىڭ باستىعى پودپولكوۆنيك گولوۆاندى قاسىنا ەرتكەن سابىر ومار ۇلى 1945 جى­لى 25 ناۋ­رىزدا 109-شى پولك شابۋىل­داپ جاتقان شەپكە كەلدى. ءبىر جاعى جا­ۋىنگەرلەردى جىگەرلەندىرىپ, ەكىنشىدەن, ۇرىس دالاسىن بايقاپ قايتپاقشى ەكەن. ولار باقىلاۋ پۋنكتىن اۋىستىرۋ جايىن ەسكە سالادى دا, قاسىنداعى سەرىكتەرىمەن بۇيىرلەۋ باعىتقا بەتتەدى. شاقىرىمعا جەتەر-جەتپەس جەرگە كەلىپ, جايعاسا بەرگەندە, زىڭىلداي ۇشقان مينا ءدال كومانديرلەر وتىرعان جەرگە بۇرق ەتىپ ءتۇستى. جان ۇشىرا جۇگىرىپ كەلسەم, سميرنوۆ پەن گولوۆان ءتىل تارتپاي كوز جۇمىپتى. رۋدەنكو اۋىر جارالانىپتى. ال سابىر اعا كوزىن باسىپ, قينالىپ جاتىر ەكەن.

– سابىر اعا, نە بولدى؟ – دەپ ءتىل قاتتىم.

– توعانبايمىسىڭ؟ نە بولعانىن قايدام, ايتەۋىر مىنا كوزىم سۋىرىپ الىپ بارادى.

ول كىسىنىڭ ايتقانى وسى بولدى. جال­ما-جان اياۋلى اعانىڭ جارالانعان كوزىن تاڭىپ, مەدسانباتقا حابارلادىق. سول بەتتە دالالىق گوسپيتالعا اپارىلعان سا­بىر اعا سول جەردە سوڭعى ساپارعا اتتانىپ­تى. 30 ناۋرىز كۇنى راحىموۆ جانە ونىڭ مايدانداس دوستارى بەلورۋسسيا­نىڭ گرودنو قالاسىندا جەرلەندى» دەپ جازادى.

سوعىس بىتكەن سوڭ 1945 جىلدىڭ ما­مىر ايىندا سابىر اعانىڭ ءمايىتى تاش­كەنتكە اكەلىنەدى. راحىموۆپەن قوش­تا­سۋعا ارنالعان قايعىلى ميتينگ 25 ما­مىردا بولادى. مۇردەسى تاشكەنتتەگى باۋىر­­لاستار مازاراتىنا جەرلەنىپ, س.راحىموۆقا 1965 جىلى 6 مامىردا كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ قاۋلى­سىمەن ۇلى وتان سوعىسىندا كور­سەت­كەن ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ با­تىرى اتاعى بەرىلەدى.

ۇلى وتان سوعىسىنىڭ داڭقتى باتىرى, ورتالىق ازيادان شىققان تۇڭعىش گەنەرال سابىر ومار­ ۇلى راحىموۆقا ارناپ وزبەكستاندا ەس­كەرتكىشتەر ورناتتى, ەسىمى تاشكەنت­تەگى مەترو ستانتسياسىنا بەرىلدى. 1949 جىلى وزبەك جازۋشىسى كاميل ياشەن «گەنەرال راحىموۆ» اتتى پەسا جازسا, 1967 جىلى «وزبەكفيلم» كينوستۋديا­سى «گەنەرال راحىموۆ» اتتى كوركەم فيلم ءتۇسىردى.

سول سياقتى كەيىنگى جىلدارى قا­زاق گەنەرالىنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ ەلىمىز كو­لەمىندە دە كەڭىنەن ەتەك الدى. سابىر راحىموۆتىڭ قۇرمەتىنە الماتى, شىم­كەنت, تاراز قالالارىندا كوشەلەر, قازى­عۇرت اۋدانىندا اۋىل اتى بەرىلدى. 2003 جى­لى شىمكەنتتەگى رەسپۋبليكالىق اسكەري مەكتەپ-ينتەرناتقا سابىر راحى­موۆتىڭ ەسىمى بەرىلىپ, ەسكەرتكىش ورنا­تىلدى. 2002 جىلى تۇركىستان قالا­سىندا «كوممۋنيزم» مەكتەبىنە كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى گەنەرال-مايور س.راحى­موۆ ەسىمى بەرىلدى. س.راحىموۆتىڭ ءومىر­بايانىن زەرتتەگەن ۇلىقپان باشەنوۆ­تىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, گەنەرالدىڭ اكە­سى ومار (ومارقۇل) قازاق, شەشەسى با­حارايىم وزبەك قىزى بولعان كورىنەدى.