ۋىز

ۋىز – جاڭا بۇزاۋلاعان سيىردىڭ, قوزىلاعان قويدىڭ, لاقتاعان ەشكىنىڭ العاشقى ءسۇتى. ۋىزدى ساۋىپ, ءپىسىرىپ, داستارقانعا قويۋدىڭ ءار وڭىردە وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. «تۋىپ-وسكەن ولكەم – قاسيەتتى تۇركىستان وڭىرىندە ۋىزعا ەرەكشە ءمان بەرىپ, باعالاي بىلەدى. جاس تولدەگەن مالدى سارقىپ ساۋماي, ۋىزىن تولىنە مولىراق قالدىرادى. ۋىز قويۋ بولسا – سا­رى, ال سۇيىقتاۋ بول­سا – اق ۋىز دەپ اتايتىن ەدى اجە­لەرىمىز, – دەيدى گۇلزادا ءابدىرامان. – تاعدىردىڭ جازۋىمەن جەتىسۋ جەرىنە قونىس اۋدارىپ, بۇگىندە تالدىقورعان قالاسىندا تۇرامىن. قانىما سىڭگەن قازاقىلىق پا, مۇمكىن ءوزىم دە اجە اتانعاندىقتان با, جۇرگەن جەرىمدە ۇلتتىق تاعامدارعا ەرەكشە نازار اۋدارۋعا قالىپتاسىپ الدىم. بالا كۇنىمىزدە كورىپ, ءدامىن تاتىپ وسكەن ۋىزدى تۇركىستاندىقتار سەكىلدى تالدىقورعان وڭىرىندە دە قويدىڭ بۇيەنىنە قۇيىپ, قايناعان سۋعا سالىپ پىسىرەدى. ءبىر قويدىڭ بۇيەنىنە شامامەن ءبىر جارىم-ەكى ليتر ۋىز سىيادى عوي. پىسكەندە سول ۋىز قاتىپ تۇرادى. قىسقى سوعىمنان ارنايى ءبولىپ, ىقشامداپ كەسىپ, بۇيەنگە ساقتاعان سۇيەكسىز ەتتى ءپىسىرىپ العان سوڭ اتا داستۇرمەن ۋىز جەۋگە ارنايى شاقىرىلعان اعايىن-تۋىس, كورشى-قولاڭعا جايىلعان داستارقاندا ەتپەن بىرگە ۋىزدى دا بەرەدى. ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتسەم, تابيعات-انانىڭ عالاماتتىعى بولار, جاس تولدەگەن انالىق ۋىزىنداعىداي قۋاتتىلىق ايەل اناعا دا ءتان. سوندىقتان قازاقتا «ۋىزعا جارىعان» دەگەن ءسوز بار». نەگىزى ۋىزدىڭ قۇندىلىعى بولار, جەلىندەگەن مالدىڭ جەلىنى تولىپ, تىرسيعانىمەن, ۋىز جارماي تولدەمەيتىنى دە بار. مالساق جاندار قويدىڭ جەلىنىن تارتىپ كورگەندە ەشتەڭە شىقپاعاندا كۇشەنە, كۇشەنە ءۇيى اينالىپ كەتكەن بۋاز قويدى شالقاسىنان جاتقىزىپ, ياعني قىر ارقاسىنان قوس قاپتالعا كەزەك-كەزەك اۋدارىپ, وڭ با, تەرىس پە جاساعان سوڭ, ۋىزدىعىن جارىپ ءتول شىققانىن دا كورگەن ەدىك. «شاڭىراق» ءۇي تۇرمىس ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 198-بەتىندە: «ۋىز جاڭا تولدەگەن مالدىڭ جەلىنىنە جينالاتىن ءسۇت. ۋىز «سارى ۋىز», «اق ۋىز» دەپ ەكىگە بولىنەدى. سارى ۋىز ءارى قويۋ, ءارى جەلىم سياقتى جابىسقاق بولادى. اق ۋىزدىڭ ءوڭى سارى ۋىزعا قاراعاندا اقشىل ءارى سۇيىقتاۋ كەلەدى. سارى ۋىزدى ءتولدىڭ وزىنە ەمىزىپ, اق ۋىزدى ساۋىپ الىپ پايدالانادى. ىنگەن مەن بيەنىڭ ۋىزىن بوتا مەن ق ۇلىنىنا ەمىزەدى. ال سيىردىڭ, قويدىڭ, ەشكىنىڭ اق ۋىزدارىنان ءارتۇرلى تاعامدار پىسىرەدى. قاتىرعان ۋىز – ونى بۇيەنگە, اششى ىشەككە نەمەسە مەتالل ىدىسقا قۇيىپ قايناپ جاتقان سۋدىڭ ىشىنە سالىپ پىسىرەدى. ءبىر بۇرق ەتىپ قايناعاندا ىدىسقا قۇيىلعان ۋىز شەمىرشەكتەنىپ قاتا باستايدى. ودان سوڭ ونى ىدىسىمەن بىرگە ىستىق سۋدان الىپ سالقىن سۋعا سالادى. سوندا ۋىز قايناپ پىسكەن جۇمىرتقاداي بولىپ شىعادى. قاتىرعان ۋىزدى ءسۇر ەتتىڭ ۇستىنە تۋراپ سالادى. ءتولباسى (العاشقى ءتول) تۋعان كۇنى سوعىمنىڭ قۇيىمشاعىن, شۇجىق اسىپ, ۋىز قاتىرىپ كورشى-قولاڭدى شاقىراتىن ءداستۇر بولعان. ۋىزعا ءسۇت قوسىپ, سۇيىلتىپ پىسىرسە ونى پىسىرىلگەن ۋىز دەيدى. ۋىز ءىرىپ كەتپەۋ ءۇشىن ونى وجاۋمەن ساپىرىپ وتىرۋ كەرەك. ۋىزعا تارى سالىپ پىسىرۋگە بولادى» – دەپ جازىلعان. قورىتا ايتقاندا, ءتورت ت ۇلىكتى وسىرۋمەن بىرگە, ونىڭ ءونىمىنىڭ ءبىرى ۋىزدى پايدالانا ءبىلۋ دە ۋاقىتتارى ءدوپ كەلگەندىكتەن, ناۋرىز ناقىشى بولىپ سانالماي ما؟! ءسويتىپ, ءبىر عانا ۋىزدى ءدامىن كىرگىزە پىسىرۋمەن قاتار, كىمدەرمەن جەۋدىڭ دە ادەمى ءداستۇرىن قالىپتاستىرعان عوي بۇل قازاق. نۇربول الدىباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى وبلىسى.