قازاق ەلى ەگەمەندىك العاننان كەيىن باتىرلارىمىز بەن اسىلدارىمىزدى ارداقتاۋعا ءمان بەرە باستادىق. وسى ورايدا رەسپۋبليكا بويىنشا العاشقىلاردىڭ قاتارىندا يساتاي تايمان ۇلىنىڭ 200 جىلدىعى 1991 جىلى ءبىزدىڭ اۋداندا وتكىزىلگەن ەدى. ەل ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن مەرەيتويدى وتكىزۋ جونىندە مەملەكەتتىك كوميسسيا (توراعاسى سول تۇستا پرەمەر–مينيستردىڭ ورىنباسارى م.جولداسبەكوۆ) قۇرىلدى. سول كەزدە قوبدا جەرىندەگى شەيىتساي قورىمىندا: «يساتايدىڭ سۇيەگى وسى جەردە», دەپ باتىرعا قۇيما تەمىر شارباقپەن قورشالىپ, ەسكەرتكىش – بەلگى قويىلدى.
ءبىزدىڭ اۋدان بۇرىن نوۆوبوگات اۋدانى دەپ اتالسا, 1990 جىلى قايتا قۇرىلعان كەزدە يساتاي اۋدانى بولىپ وزگەرتىلگەن ەدى. ويتكەنى, يساتاي ستارشىن بولعانداعى قاراۋىنداعى جەرى مەن ەلى ءبىزدىڭ اۋداننىڭ اۋماعىندا, اكەسى تايمان بەگالى ۇلىنىڭ بەيىتى دە وسىندا. يساتاي باسشى, ماحامبەت قوسشى بولىپ, العاش قول جيناپ, كوتەرىلىستى باستاعان جەرى دە مۇنداعى ماناش اتالاتىن ايماق. سول سەبەپتەن, باتىردىڭ 200 جىلدىعىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق نەگىزگى ءىس-شارالار دا وسى ماناشتا وتكىزىلگەن بولاتىن.
يساتاي باتىر ۇرپاقتارىنىڭ كوپشىلىگى ءبىزدىڭ اۋداندا تۇرادى. باتىر اتىنداعى اۋدان اقتوبە وبلىسىنىڭ قوبدا اۋدانىمەن تىعىز بايلانىس ورناتتى. ي.تايمانوۆتىڭ جورىق جولدارىن ءبىلۋ, ەسكەرتكىش-بەلگىسى باسىنا قۇرمەت جاساۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ اۋداننان دەلەگاتسيالار بارىپ قايتتى. يساتايدىڭ ەسكەرتكىش بەلگىسىنەن 4-5 شاقىرىم جەردە تەرەڭدىگى تۇيەلى ادام كورىنبەيتىن تەرەڭ ساي جاتىر. وسى سايدىڭ باسقا جەرلەرى ونداي جارقاباقتى تەرەڭ ەمەس. ساربازداردىڭ بوي تاسالاپ, ۇرىسقا دايىندالعان جەرى وسى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
انتروپولوگ ن.شاياحمەتوۆ 60-جىلداردىڭ اياعىندا اقبۇلاقتىڭ بويىنان باتىردىڭ سۇيەگىن ىزدەپ, قازبا جۇمىستارىنا جەرگىلىكتى ادامدار تارتىلعان. سول كەزدە ن.شاياحمەتوۆتىڭ قاسىندا بولىپ, قازۋ جۇمىستارىنا ارالاسقان كۋالەردىڭ ءبىرى ءالى دە ارامىزدا ءجۇر. جاسى 80-گە تاياعان جاۋعاشتى جۇماعاليەۆ 1968 جىلى ن.شاياحمەتوۆ جاسى 80-نەن اسقان قۇباشەۆ مۇقاش اقساقالدىڭ ايتۋىمەن شەيىتساي دەگەن جەردە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. جاعالاي تومپەشىكتەردى قازعاندا بەلدەن اسقان تەرەڭدىكتەن ەكى-ءۇش ادامنىڭ, كەيبىرەۋىنەن ءتورت-بەس ادامنىڭ سۇيەگى شىققانىن كورگەن.
«...ەڭ سوڭىندا كەۋدەگە دەيىن قازىلعان ءبىر قابىردەن ۇلكەن ەكى دەنە سۇيەگى شىعىپ, ونى نوەل شاياحمەتوۆ ءوزى الدى. وسى قابىردىڭ باسىنا «يساتاي مەن ونىڭ بالاسى وسپان» دەپ تاقتايعا سىرمەن جازىپ, بەلگى قويىپ كەتتىك. ال مۇقاش قۇباشەۆ اقساقال: «مەن, بالا كەزىمدە اۋقاتتى وڭعارباي سەڭگىرتاسوۆ دەگەن ۇلكەن كىسىنىڭ مالدارىن قايىرۋعا جاردەمدەسىپ تۇراتىنمىن. سول كىسى: «انا تومپەشىكتىڭ ۇستىمەن مال ايداماڭدار, سەبەبى, ول جەردە يساتاي دەگەن باتىر مەن ونىڭ كوتەرىلىس كەزىندە شەيىت بولعان ساربازدارىنىڭ ءمايىتى جاتىر, وبال بولادى دەپ وتىراتىن», – دەپ جازادى جاۋعاشتى جۇماعاليەۆ «قوبدا» گازەتىندەگى (28.ءحى.2013 ج.) «يساتايدىڭ قابىرى قالاي تابىلدى؟» اتتى ماقالاسىندا.
قوبدا ەلى اراسىنداعى مىنا اڭگىمە دە شاماعا كەلەتىندەي. يساتايدىڭ سۇيەگىن جەرلەردە: «باسىنا تەمىردەن نە اعاشتان بەلگى قويساق, ۋاقىت وتە كەلە ءشىرىپ جوق بولىپ كەتەدى. سوندىقتان جەردى قازىپ اق بور قۇيايىق. بور جاڭبىر جاۋعان سايىن, قاتايىپ, ورنىن جوعالتپايدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە باتىردى ىزدەۋشىلەر وسى بەلگى ارقىلى تاۋىپ السىن», – دەگەن توقتام جاسالعان ەكەن. سول بور ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان.
اتىراۋ وبلىسىنىڭ تايسويعان جەرىندە تۋعان, جاڭگىر حاننىڭ بەدەلدى ستارشىندارىنىڭ ءبىرى بولعان, ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ باسشىسى يساتاي تايمان ۇلى جايلى اتىراۋ عالىمدارى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ كەلەدى. تالاي زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى جازىلدى. بىلتىرعى قازاندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن «ۇلتتىق تاريحتى زەردەلەۋدەگى ولكەتانۋدىڭ ءرولى» تاقىرىبىنداعى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا يساتاي باتىردىڭ سۇيەگى شەيىتسايدا جەرلەنگەنى جونىندە قاۋلى قابىلداندى.
كەلەسى جىلى باتىردىڭ تۋعانىنا 225 جىل تولماق. سول قارساڭدا ساۋلەتتىك ونەردىڭ تالاپتارىنا دا, ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزگە دە سايكەس كەلمەيتىن قازىرگى ەسكەرتكىش-بەلگىنىڭ ورنىنا كەسەنە تۇرعىزىلعانىن قالار ەدىك. بۇل – كەيىنگى ۇرپاق ونەگە تۇتار ەلدىگىمىز بەن باتىر ارۋاعىنا كورسەتىلگەن قۇرمەتىمىز دەپ بىلەمىز.
جاناي بەرقاليەۆ,
يساتاي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى,
بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
اتىراۋ وبلىسى.
ءبىزدىڭ اۋدان بۇرىن نوۆوبوگات اۋدانى دەپ اتالسا, 1990 جىلى قايتا قۇرىلعان كەزدە يساتاي اۋدانى بولىپ وزگەرتىلگەن ەدى. ويتكەنى, يساتاي ستارشىن بولعانداعى قاراۋىنداعى جەرى مەن ەلى ءبىزدىڭ اۋداننىڭ اۋماعىندا, اكەسى تايمان بەگالى ۇلىنىڭ بەيىتى دە وسىندا. يساتاي باسشى, ماحامبەت قوسشى بولىپ, العاش قول جيناپ, كوتەرىلىستى باستاعان جەرى دە مۇنداعى ماناش اتالاتىن ايماق. سول سەبەپتەن, باتىردىڭ 200 جىلدىعىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق نەگىزگى ءىس-شارالار دا وسى ماناشتا وتكىزىلگەن بولاتىن.
يساتاي باتىر ۇرپاقتارىنىڭ كوپشىلىگى ءبىزدىڭ اۋداندا تۇرادى. باتىر اتىنداعى اۋدان اقتوبە وبلىسىنىڭ قوبدا اۋدانىمەن تىعىز بايلانىس ورناتتى. ي.تايمانوۆتىڭ جورىق جولدارىن ءبىلۋ, ەسكەرتكىش-بەلگىسى باسىنا قۇرمەت جاساۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ اۋداننان دەلەگاتسيالار بارىپ قايتتى. يساتايدىڭ ەسكەرتكىش بەلگىسىنەن 4-5 شاقىرىم جەردە تەرەڭدىگى تۇيەلى ادام كورىنبەيتىن تەرەڭ ساي جاتىر. وسى سايدىڭ باسقا جەرلەرى ونداي جارقاباقتى تەرەڭ ەمەس. ساربازداردىڭ بوي تاسالاپ, ۇرىسقا دايىندالعان جەرى وسى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
انتروپولوگ ن.شاياحمەتوۆ 60-جىلداردىڭ اياعىندا اقبۇلاقتىڭ بويىنان باتىردىڭ سۇيەگىن ىزدەپ, قازبا جۇمىستارىنا جەرگىلىكتى ادامدار تارتىلعان. سول كەزدە ن.شاياحمەتوۆتىڭ قاسىندا بولىپ, قازۋ جۇمىستارىنا ارالاسقان كۋالەردىڭ ءبىرى ءالى دە ارامىزدا ءجۇر. جاسى 80-گە تاياعان جاۋعاشتى جۇماعاليەۆ 1968 جىلى ن.شاياحمەتوۆ جاسى 80-نەن اسقان قۇباشەۆ مۇقاش اقساقالدىڭ ايتۋىمەن شەيىتساي دەگەن جەردە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. جاعالاي تومپەشىكتەردى قازعاندا بەلدەن اسقان تەرەڭدىكتەن ەكى-ءۇش ادامنىڭ, كەيبىرەۋىنەن ءتورت-بەس ادامنىڭ سۇيەگى شىققانىن كورگەن.
«...ەڭ سوڭىندا كەۋدەگە دەيىن قازىلعان ءبىر قابىردەن ۇلكەن ەكى دەنە سۇيەگى شىعىپ, ونى نوەل شاياحمەتوۆ ءوزى الدى. وسى قابىردىڭ باسىنا «يساتاي مەن ونىڭ بالاسى وسپان» دەپ تاقتايعا سىرمەن جازىپ, بەلگى قويىپ كەتتىك. ال مۇقاش قۇباشەۆ اقساقال: «مەن, بالا كەزىمدە اۋقاتتى وڭعارباي سەڭگىرتاسوۆ دەگەن ۇلكەن كىسىنىڭ مالدارىن قايىرۋعا جاردەمدەسىپ تۇراتىنمىن. سول كىسى: «انا تومپەشىكتىڭ ۇستىمەن مال ايداماڭدار, سەبەبى, ول جەردە يساتاي دەگەن باتىر مەن ونىڭ كوتەرىلىس كەزىندە شەيىت بولعان ساربازدارىنىڭ ءمايىتى جاتىر, وبال بولادى دەپ وتىراتىن», – دەپ جازادى جاۋعاشتى جۇماعاليەۆ «قوبدا» گازەتىندەگى (28.ءحى.2013 ج.) «يساتايدىڭ قابىرى قالاي تابىلدى؟» اتتى ماقالاسىندا.
قوبدا ەلى اراسىنداعى مىنا اڭگىمە دە شاماعا كەلەتىندەي. يساتايدىڭ سۇيەگىن جەرلەردە: «باسىنا تەمىردەن نە اعاشتان بەلگى قويساق, ۋاقىت وتە كەلە ءشىرىپ جوق بولىپ كەتەدى. سوندىقتان جەردى قازىپ اق بور قۇيايىق. بور جاڭبىر جاۋعان سايىن, قاتايىپ, ورنىن جوعالتپايدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە باتىردى ىزدەۋشىلەر وسى بەلگى ارقىلى تاۋىپ السىن», – دەگەن توقتام جاسالعان ەكەن. سول بور ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان.
اتىراۋ وبلىسىنىڭ تايسويعان جەرىندە تۋعان, جاڭگىر حاننىڭ بەدەلدى ستارشىندارىنىڭ ءبىرى بولعان, ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ باسشىسى يساتاي تايمان ۇلى جايلى اتىراۋ عالىمدارى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ كەلەدى. تالاي زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى جازىلدى. بىلتىرعى قازاندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن «ۇلتتىق تاريحتى زەردەلەۋدەگى ولكەتانۋدىڭ ءرولى» تاقىرىبىنداعى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا يساتاي باتىردىڭ سۇيەگى شەيىتسايدا جەرلەنگەنى جونىندە قاۋلى قابىلداندى.
كەلەسى جىلى باتىردىڭ تۋعانىنا 225 جىل تولماق. سول قارساڭدا ساۋلەتتىك ونەردىڭ تالاپتارىنا دا, ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزگە دە سايكەس كەلمەيتىن قازىرگى ەسكەرتكىش-بەلگىنىڭ ورنىنا كەسەنە تۇرعىزىلعانىن قالار ەدىك. بۇل – كەيىنگى ۇرپاق ونەگە تۇتار ەلدىگىمىز بەن باتىر ارۋاعىنا كورسەتىلگەن قۇرمەتىمىز دەپ بىلەمىز.
جاناي بەرقاليەۆ,
يساتاي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى,
بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
اتىراۋ وبلىسى.
