ول جايلى ارىپتەستەرىنىڭ دە جىلى پىكىرىن ەستيتىنمىن. ونىڭ ۇستازى – اكادەميك قانىش ساتپاەۆتىڭ ۇرپاعى, عالىم ءشامشيا قانىشقىزىنىڭ دا شاكىرتى جايىنداعى جاقسى سوزدەرىنە قانىقپىن. قاراعاندىنىڭ نۇرا وزەنىنىڭ بويىنداعى ەلدىڭ تۋماسى, اكەسى بەلگىلى ۇستاز بولعان, ۇلكەن, تاربيەلى وتباسىنان شىققان. ونىڭ زەرەكتىگى, زەيىندىگى, ازامات رەتىندە جاراتىلىسىنىڭ, امپلۋاسىنىڭ كەڭدىگى كەيىن ونىڭ جاس بولسا دا دارەجەلى, جاۋاپتى قىزمەتتەرگە كوتەرىلۋىنە سەپ بولعانى شاك كەلتىرمەيدى. قازاقتىڭ عالىمدارىنىڭ ىشىندەگى بەكزاتتىق بولمىسى كورىنىپ تۇراتىن, بولمىسىنان تەكتىلىك, زيالىلىق بايقالاتىن, ءبىلىمى مەن بىلىگىنىڭ ارقاسىندا عىلىمدا قايراتكەرلىككە دەيىن كوتەرىلگەن تۇلعا دەپ تانيمىن.
ۇستازدىق, عالىمدىق, قايراتكەرلىك قىرلارىمەن قاراعاندا ەڭ الدىمەن بەيبىت بۇگىندە رەسپۋبليكاعا بەلگىلى بەدەلدى تۇلعا, عالىم, ونىڭ باسقا جۇمىستارىن بىلاي قويعاندا, عالىم رەتىندە اتقارعان ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز, ەكى جۇزگە تارتا عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى. ول ءوزىنىڭ تەرەڭ عالىم ەكەنىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىندا جۇرگەندە كورسەتتى, ادەبي مۇرالاردى, سونىڭ ىشىندە, قولجازبا قورىن جيناقتاۋعا كوپ كۇش سالدى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ مول قولجازبا قورى مەنىڭ دە تالاي زەرتتەۋ ماقالالارىما كومەكتەسىپ, پايداسىن تيگىزگەن, كوپتەگەن قىزىقتى ماتەريال تاۋىپ, ەڭبەكتەرىمە ارقاۋ ەتكەنمىن. ەلىمىزدىڭ مادەني-رۋحاني قۇندىلىعى «بابالار ءسوزى» ء جۇز تومدىق جارىققا شىعارىلعان قازاق انتولوگياسىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنداعى ۇلى ءىستىڭ باسى-قاسىندا بولدى. قولجازبالاردى تۇنشىعىپ جاتقان جەرىنەن جارىققا الىپ شىعىپ, دايىنداۋدىڭ قانداي قيامەت-قايىم جۇمىس ەكەنىن ونىمەن اينالىسقان ادام عانا بىلەدى. سونداي-اق ول وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى تۇركيادا جارىق كورگەن كوپتومدىق قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى. ول كومپاراتيۆيست, ادەبي بايلانىستاردى زەرتتەۋشى عالىم رەتىندە وتاندىق ادەبيەتىمىز, مادەنيەتىمىز بەن تاريحىمىزدىڭ شەتەلدەردە ناسيحاتتالۋىنا ايرىقشا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن كوپتەگەن كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعالدى. شاكىرتتەرى قاتارىندا رەسەي جانە قىتاي ەلدەرىنىڭ دە عالىمدارى بار.
2004 جىلى ديپلوماتيالىق قىزمەتكە جىبەرىلىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنداعى ەلشىلىگىندە كەڭەسشى-ۋاكىل بولدى. وسى كەزدە ەلىمىزدى تانىتا تۇسەتىن ماڭىزدى گۋمانيتارلىق-مادەني جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىستى. موسكۆا قالاسىندا قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباي ۇلى مەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءاليا مولداعۇلوۆاعا, ۆولوكولامسكىدە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى باۋىرجان مومىش ۇلى مەن ي.ۆ.پانفيلوۆقا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. موسكۆاداعى قازاقستان ەلشىلىگىندە اباي ينستيتۋتى اشىلدى.
ەندى بەيبىتتىڭ عالىمدىعىنان بولەك, اعارتۋشى رەتىندەگى ەڭبەگى ءوز الدىنا ءبىر توبە. شىعىس قازاقستان وبلىسىندا, اتىراۋ وبلىسىندا ۋنيۆەرسيتەتتەر باسقاردى, ەلىمىزدىڭ شىعىسى مەن باتىسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ حالىقارالىق بايلانىسىنىڭ كەڭەيۋىنە سەپتىگىن تيگىزدى. فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, پولشا, رەسەي, كورەيا, موڭعوليا, قىتاي ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن عىلىمي بايلانىس ورناتتى. وسى ەلدەردىڭ عالىمدارى ۋنيۆەرسيتەتكە كەلىپ, دارىستەر وقىپ, عىلىمي بايلانىستار ورنىقتى. رەكتورلىق قىزمەتىندە ءوزىنىڭ ديپلوماتيالىق, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندەگى ۇيىمداستىرۋشىلىق, اناليتيكالىق, باسقارۋشىلىق تاجىريبەسىن ەلىمىزگە ماماندار دايىنداۋ ىسىنە, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق يميدجىنە شەبەر پايدالانا ءبىلدى.
ۋنيۆەرسيتەت باسشىسى رەتىندە عىلىمي ورتاداعى بەدەلىن, جاستاردى تاربيەلەپ, جەتەلەۋگە قالاي كۇش سالعانىن كورىپ-ءبىلىپ جۇردىك. ول 2012-2016 جىلدارى حالەل دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە رەكتور بولىپ جۇرگەندە ەلمەن, جەرمەن ەتەنە ارالاسىپ, الىس اۋدان-اۋىلدارعا بارىپ, جاعدايلارىمەن تانىسقانىنا, ۇلكەنگە دە, جاسقا دا بىردەي ىقىلاس, ءىلتيپاتىن بىلدىرگەنىنە كۋامىز. جاستاردى شەتەلگە جىبەرىپ وقىتقانى, عالىمدارمەن جەكە شىعارماشىلىق بايلانىستى بولىپ, قامقورلاعانى, باسقا دا يگى ىستەرى كوز الدىمىزدا ءوتتى. وسى كەزدە العاش رەت اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىر توپ جاستارىن حالىقارالىق «بولاشاق» باعدارلاماسىنا قاتىسۋىنا ىقپال ەتتى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشىلارى شۆەيتساريا, ۇلىبريتانيا ەلدەرىندە ءبىلىم بەرۋدەگى مەنەدجمەنت, جاراتىلىستانۋ عىلىمي باعىتىنان 1 جىلدىق تاعىلىمدامادان ءوتتى. بۇل ءوز كەزەگىندە ۋنيۆەرسيتەتتە كوپتىلدى ءبىلىم باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا جول اشتى.
قانداي ءىستى باستاسا دا جۇيەلى جۇمىس بولۋىنا ءمان بەرىپ, ونىڭ ناقتى ناتيجە بەرۋىنە نازار اۋداراتىن بەيبىت بايماعامبەت ۇلى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە بىرنەشە باعىتتى قولعا الدى. الدىمەن, ءبىلىم مەن تاربيەنىڭ قاتار جۇرۋىنە, وڭىردەگى جاستاردىڭ رۋحاني دۇنيەسى, مادەنيەتى, ءبىلىم ساپاسى, وقىتۋشىلاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسىنە ءمان بەردى. جىل سايىن 12 ءساۋىر – عىلىم كۇنىندە اتىراۋ قالاسىنىڭ ورتالىق كوشەسىندەگى اكادەميك قانىش ساتپاەۆ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعىن قويىپ, عىلىمعا ارنايى اپتالىق ارنالىپ, جەتىستىككە جەتكەن عالىمدار ەڭبەگى باعالانىپ, جاستاردىڭ عىلىمعا دەگەن قۇرمەتى ارتتى. بۇل جاقسى ءداستۇر ءالى جالعاسىپ كەلەدى.
اتىراۋلىق اكادەميكتەر زەينوللا قابدولوۆ, سالىق زيمانوۆ سىندى عالىمداردىڭ عىلىمي مۇراسىن ناسيحاتتاۋعا اسا ءمان بەردى. زەينوللا قابدولوۆ 2000-شى جىلداردىڭ باسىندا دوسمۇحامەدوۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇمىس جاساپ, ءدارىس بەرگەنى ءمالىم. قوس اكادەميكتىڭ عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىن جانداندىرىپ, ارنايى اۋديتوريالارىن اشتى, شاكىرتاقى تاعايىندالدى. ۋنيۆەرسيتەت عىلىمي كىتاپحاناسىنا جەكە كىتاپتارىن سىيعا بەرىپ, رەكتور قورى كىتاپحاناسى اشىلدى. عىلىمي ورتادا بەدەلى بار «دوسمۇحامەدوۆ وقۋلارى», «قابدولوۆ وقۋلارى» عىلىمي كونفەرەنتسيالارى حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى.
سالاۋاتتى ءومىر مەن بۇقارالىق سپورتتى ناسيحاتتاۋعا ءمان بەرگەن باسشى العاش رەت اتىراۋ قالاسىندا مۇعالىمدەر كۇنىنە ارنالعان جەڭىل اتلەتيكالىق كروسس ۇيىمداستىردى. حح عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى الەمدەگى ەڭ مىقتى جەلاياقتاردىڭ ءبىرى بولعان, ەۆروپا كۋبوگىنىڭ يەسى, كەڭەس وداعىنىڭ بىرنەشە دۇركىن چەمپيونى ءارى رەكوردشىسى, ايتۋلى حالىقارالىق جارىستاردىڭ جەنىمپازى, گۋرەۆ پەدينستيتۋتتىڭ تۇلەگى ءامين تۇياقوۆتى قۇرمەتتەپ, ۋنيۆەرسيتەتتە جىل سايىن وتەتىن جەڭىلاتلەتيكالىق جارىس ءداستۇرىن باستادى.
ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا وڭىردەگى پروبلەمالاردى, ونىڭ ىشىندە ماتەماتيكا ءپانىن وقىتۋداعى ولقىلىقتاردى انىقتاپ, ارنايى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. فيزيكا-ماتەماتيكا ماسەلەلەرى بويىنشا مەتوديستەردىڭ فورۋمى, عىلىمي كونفەرەنتسيا, تانىمال ماتەماتيكتەردى الماتى, موسكۆادان شاقىرىپ دارىستەر وتكىزۋ جولعا قويىلعان ەدى. ماتەماتيكانى مەكتەپتە دۇرىس وقىتپاي, جاقسى ينجەنەر دايىنداۋ مۇمكىن ەمەس دەگەن پروفەسسور ب.مامراەۆتىڭ پىكىرىن بۇگىنگى كۇن دالەلدەپ وتىر.
ءبىلىم بەرۋدەگى ساباقتاستىقتى جانداندىرۋ بويىنشا وبلىستا العاش رەت كوللەدج باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىن وتكىزىپ, كوللەدجدەر مەن ۋنيۆەرسيتەت اراسىندا مەموراندۋم جاسالدى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – وڭىرگە مامان دايارلاۋ ماسەلەسى بولاتىن. «قازاقستاننىڭ يننوۆاتسيالىق ەكونوميكاسى ءۇشىن ماماندار دايارلاۋ ستراتەگياسى» تاقىرىبىنداعى قازاقستان باتىس وڭىرىندەگى جوعارى وقۋ ورىندارى كافەدرا مەڭگەرۋشىلەرىنىڭ كەڭەسى العاش رەت ۇيىمداستىرىلىپ, دوسمۇحامەدوۆ ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا ءوتتى.
جانى جايساڭ, سويلەسە تۋراسىن ايتاتىن, ءمارت مىنەزدى اتىراۋ ەلى – زيپا بويىنا كىسىلىك قاسيەت دارىعان جانداردى تانىپ, كوڭىلى قۇلاپ, تىلەۋىن تىلەپ وتىراتىن حالىق. بەيبىت ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا كانديداتۋراسىن ۇسىنعان كەزدە اتىراۋ جۇرتى وعان قولداۋ كورسەتتى, ول باس قالادا وتىرعان كەزدە دە بۇل جاقتان قول ءۇزىپ كەتكەن جوق, ءجيى كەلىپ, جۇزدەسىپ, مۇڭ-مۇقتاجدارىن سۇراپ تۇردى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ توراعاسى بولا, سايلاۋشىلاردىڭ ۇسىنىستارىن زاڭدار دايارلاۋ جۇمىسىنا ءتيىمدى پايدالانا ءبىلدى. بۇگىندە مۇعالىمدەردىڭ قوعامداعى ورنى مەن الەۋمەتتىك قورعالۋىنا وراسان زور ىقپال ەتكەن «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭنىڭ دا تالقىلانۋى مەن قابىلدانۋىندا ۇلەسى زور بولعانى اتاپ ءوتۋ كەرەك.
سونداي-اق, ەلدە Covid-19 ىندەتى ءورشىپ تۇرعان كەزدە, دەپۋتات مامراەۆتىڭ اتىراۋ وڭىرىندە حالىقتىڭ ورتاسىندا جۇرگەنىن كوردىك.
تاعى ءبىر شتريح. بەيبىت اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە باسشىلىق ەتىپ تۇرعان كەزدە قىزىق جاعداي بولدى. ءبىر كۇنى مەنىڭ بالا كۇنىمنەن كوڭىلىمدە جۇرگەن ۇلكەن ارمانىم بار ەكەنىن ايتقانمىن. ول – سۋرەتشىلىك بولاتىن. مەن اقىن بولدىم, سازگەر بولدىم, بىراق, سۋرەت سالۋدى ەشقاشان تاستاعان ەمەسپىن. مەكتەپتىڭ جوعارى كلاسىن وقىپ جۇرگەندە, ودان الماتىدا كازگۋ-دە ءبىلىم العاندا سونداعى كوركەمسۋرەت گالەرەياسىنا بارىپ سۋرەت سالىپ ءجۇردىم. كەيىن مەنىڭ سۋرەتتەرىمدى كوشىرىپ سالىپ جۇرگەن كىشى قارىنداسىم زەينەپ (زەينەپ ءتۇسىپوۆا – اۆت.) سۋرەتشى بولىپ, ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى. ەندى بالا كۇنىنەن شيمايلاپ سۋرەت سالىپ جۇرەتىن ايگەرىم دەگەن نەمەرەمنىڭ استاناداعى جوعارى وقۋ ورنىنا كوركەمسۋرەت جانە ديزاين فاكۋلتەتىنە وقۋعا تاپسىرىپ جاتقانىن ايتتىم. بەيبىت نەمەرەمدى اتىراۋداعى ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسۋگە شاقىرعان كەزدە, «سىزدەرگە ءوزىم ءتۇسىپ وقيمىن» دەدىم. راسىمەن دە, ءبىزدىڭ ۇلى سۋرەتشىمىز ءابىلحان قاستەەۆتىڭ سۋرەتشىلىگى جايلى ءسوز قوزعاعاندا ونىڭ وقىماعان سۋرەتشى ەكەنى ايتىلا بەرەتىنى مەنىڭ كوڭىلىمە قونباي, ىشتەي جاقتىرماي جۇرەتىنمىن. ءسويتىپ, وسى وقۋ ورنىنا قۇجات تاپسىردىم. قىزىق بولعاندا, ونى ەستىپ قويىپ, وزدەرىنە وقۋعا شاقىرعان باسقا ۋنيۆەرسيتەتتەر دە بولدى. بىراق, ءوز قالاۋىمنان اينىمادىم.
وقۋ كەزىندە بەيبىت مەنىڭ عانا ەمەس, ءوزىنىڭ دە ۇلكەن ارمانى جۇزەگە اسقانداي ىلتيپاتپەن قاراپ ءجۇردى. مەن ديپلوم جۇمىسىمدى 78 جاسىمدا ءۇش بولىمنەن تۇراتىن تريپتيحپەن شايماردان ساريەۆ اتىنداعى اتىراۋ وبلىستىق كوركەمونەر مۋزەيىندە قورعادىم. بۇل كارتينالاردا التايدان اتىراۋعا دەيىنگى ۇلان-بايتاق قازاق جەرى, باسى التاي, ورتاسى سارىارقا, ءۇشىنشىسى ەدىل مەن جايىق بويى بەينەلەندى. ءبىر كورگەنىمدە بەيبىت سارىارقانىڭ كۇزگى كەلبەتى جايلى سۋرەتىمە قادالىپ قاراپ تۇرعانداي كورىندى, «ەلىن ساعىنىپ جۇرگەن بولار» دەپ ويلادىم.
كەيىن ول ماعان ينتەرنەتتى شولىپ شىعىپ, مەنىڭ جاسىمدا ەكىنشى جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ادام جايلى مالىمەت كەزدەستىرمەگەنىن ايتتى. مەنى سۋرەت ونەرىنىڭ قىر-سىرىنا ۇيرەتىپ, باۋلىعان ۇستازىم جايلى دا ىزدەستىرىپ, مالىمەت تاۋىپ بەرگەن بەيبىت ەدى. ول - بوريس ميحايلوۆيچ كرابكوۆسكي 1952 جىلدارى ايەلى اقگۆاردياشىلدىڭ قىزى بولعاندىقتان ساياسي ماسەلەلەرگە بايلانىستى جەر اۋدارىلىپ, جامبىل وبلىسى قاراتاۋ قالاسىنداعى سول كەزدەگى ستالين اتىنداعى مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ جۇرگەن ەكەن.
ءاربىر باسشىنىڭ باسقارۋ ستيلىندە ەرەكشەلىكتەر بولادى. مەنىڭ بايقاعانىم, گوريزونتالدى باسقارۋ ءادىسىن جۇرگىزۋى, ۋنيۆەرسيتەتتەگى ەڭ ءبىرىنشى تۇلعا – ول مۇعالىم مەن ستۋدەنت ءپرينتسيپىن ۇستانۋى. كەز-كەلگەن ستۋدەنتتىڭ جاعدايىن سۇراۋى, ستۋدەنتتەرمەن اشىق پىكىرلەر جۇرگىزۋى, جاستار ورتاسىمەن ۇزدىكسىز اشىق كەزدەسۋلەر جاساۋى ونىڭ جۇمىسىنىڭ ناتيجەلى بولۋىنا ىقپال ەتتى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رۋحى, ۇجىمدىق مادەنيەت پەن ءوزارا سىيلاستىق, سەنىمدىلىكتى نىعايتتى.
ازاماتتىڭ ونەگەلى ءومىر جولىن جازعاندا بۇگىنگە جاستارعا ۇلگى بولسا دەگەن ويمەن, ەلگە جاساعان قىزمەتى مەن عىلىمي جەتىستىكتەرىن بەيبىتتىڭ 65 جاسقا كەلگەن مەرەيلى ساتىندە جازىپ وتكەندى ءجون سانادىم. عالىم, قايراتكەر رەتىندە بەرەرى ءالى كوپ بەيبىتتىڭ وتباسىنا اماندىق, ءجۇزى جارقىن, عۇمىرى ۇزاق بولۋىن تىلەيمىن!
يليا جاقانوۆ,
قازاقستان جانە قىرعىزستان رەسپۋبليكالارىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قازاقستاننىڭ «پاراسات», قىرعىزستاننىڭ «دانەكەر» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, كورنەكتى كومپوزيتور, جازۋشى, مۋزىكا زەرتتەۋشىسى
