نەگىزگى قاعيدا: لاستاۋشى تولەيدى جانە تۇزەيدى

مەملەكەتىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان باس­تى مىندەت – كەڭ بايتاق جەرىمىزدىڭ تابيعي بايلىعىن ساقتاپ, ەكولوگيالىق زالالدىڭ الدىن الۋ جانە وعان جول بەرمەۋگە, سونداي-اق قورشاعان ورتاعا انتروپوگەندىك اسەردى قىسقارتۋعا باعىتتالعان مەملە­كەتتىك رەت­تەۋ­دى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ادام­نىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قو­لايلى قورشاعان ورتانى قامتاماسىز ەتۋ. وسى رەتتە, 2021 جىلى 2 قاڭتاردا مەملەكەت باسشىسى جاڭا ەكولوگيالىق كودەكسكە قول قويىپ, كۇشىنە ەندى.

جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس جوباسى مۇددەلى مينيسترلىكتەر, ۆەدومستۆولار, قوعامدىق ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ ەگجەي-تەگجەي تالقىلاۋىنان وتكىزىلدى. تالقىلاۋعا ساراپشىلار, تابيعاتتى قورعاۋ بەلسەندىلەرى, تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋشىلار مەن كاسىپورىندار قاۋىمداستىقتارىنىڭ, سونداي-اق ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قا­تىستى.

ناتيجەسىندە, ەكولوگيالىق كودەكس پەن ەكولوگيالىق ماسەلەلەر بويىنشا ىلەسپە زاڭ جوبالارى 2020 جىلدىڭ 18 قارا­شاسىندا ماجىلىستە ماقۇلدانىپ, سەنات قاراۋىنا جىبەرىلدى. كوميتەت مۇشەسى رەتىندە زاڭ جوبالارىن جۇرگىزۋ ماعان جۇكتەلدى.

2020 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا پار­لامەنت سەناتىنىڭ جالپى وتىرىسى­نىڭ ەكىنشى وقىلىمىندا بىرقاتار وزگەرىس­تەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, زاڭ جوباسى ءبىراۋىزدان قابىلداندى. وسى رەتتە, سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىم­باەۆتىڭ تور­اعالىعىمەن وتكەن پالاتا وتىرىسىن­دا: «ەكولوگيالىق كودەكستىڭ جاڭا رەداك­تسيانىڭ جوباسىنا, ەڭ الدىمەن, وزىق حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, «لاستاۋشى تولەيدى جانە تۇزەيدى» قاعيداسى ەنگىزىلدى. «مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىر­ماسىنا سايكەس «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەكولوگيا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە ەكولوگيا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىنا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر ەكولوگيالىق زاڭنامانى بۇزعانى جانە اعاشتاردى زاڭسىز كەسكەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كۇشەي­تىلىپ قاتاڭداتىلدى جانە ايىپپۇل كولەمى كوبەيتىلەدى» دەپ سەنات توراعاسى اتاپ ءوتتى.

ەكولوگيالىق كودەكس ەڭ ۇزدىك قولجە­تىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى, تۇزىلەتىن قالدىقتاردىڭ كولەمىن قىسقارتۋدى جانە قاۋىپتىلىك دەڭگەيىن ازايتۋدى, جاڭار­تىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى, سۋدى ۇنەمدەۋدى, سونداي-اق ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, تابيعي رەسۋرستاردى ورنىقتى پايدالانۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جانە تولىقتىرۋ سياقتى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدى كوتەرمەلەيدى جانە ىنتالاندىرادى.

كودەكستىڭ نەگىزگى جاڭالىقتارى تومەن­دەگىدەي: بىرىنشىدەن, «لاستاۋشى تو­لەي­دى جانە تۇزەتەدى» ەكولوگيالىق قاعي­دا­تىن ىسكە اسىرۋدى, لاستانۋدىڭ الدىن الۋ جانە باقىلاۋ جونىندەگى شارالار­دى جۇ­زە­گە اسىرۋدى جانە قورشاعان ورتا­عا كەل­تى­رىلگەن زالالدى قالپىنا كەل­تىرۋ­­دى مىن­دەتتەيدى. ەكىنشىدەن, ەڭ وزىق قولجە­تىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ (وقت) شار­­­تى­مەن ءبىرىنشى ساناتتاعى وبەكتىلەر ءۇشىن كەشەندى ەكولوگيالىق رۇقساتتارعا (كەر) كوشۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق جاڭا­دان ىسكە قوسىلاتىن كاسىپورىندار ءۇشىن كەر الۋ مىندەتتىلىگى ۇسىنىلادى. ءۇشىن­شى – كودەكستە ء«بىرىنشى ساناتتاعى» ءىرى كاسىپورىندارعا قاتىستى, قورشاعان ورتا­عا اسەرىن باعالاۋدىڭ (قواب) جاڭا تاسىلدەرىنە ءوتۋ تۋرالى تالاپتار كوزدەل­گەن. وندا, جۇرتشىلىق قواب-تىڭ بار­لىق 4 كەزەڭىنە قاتىسادى. 1-ساناتتاعى وبەكتىلەر مىندەتتى تۇردە قواب-قا جاتادى; 2-ساناتتاعى وبەكتىلەر سكرينينگ ارقىلى وتەدى; 3-سا­نات­تاعى وبەكتىلەردى ەسەپكە الۋ ماق­سا­­­تىندا جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ورگاندار شى­­­­عا­رىندىلاردىڭ, توگىن­دىلەردىڭ سانىن جيناقتالاتىن جانە بەرىلەتىن قال­دىقتاردىڭ كولەمىن كورسەتە وتىرىپ, دەكلاراتسيالار قابىلدايدى; 4-ساناتتاعى وبەكتىلەر رەتتەۋدەن تولىق بوساتىلعان. ءتورتىنشى – قورشاعان ورتاعا ەميسسيا ءۇشىن تولەم جانە تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىنا بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ماق­ساتتى جۇمسالۋى. بۇرىنعى زاڭنامادا تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىنا ەميسسيا ءۇشىن تۇسكەن تولەمدەردى ماقساتتى جۇمساۋ مىندەتتىلىگى بولماعان. بۇل, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ, كەلىپ تۇسەتىن قاراجاتتىڭ 45%-ىن عانا قورشاعان ورتانى قورعاۋ شارالارىنا باعىتتاۋىنا الىپ كەلگەن. وسىعان بايلانىستى كودەكستىڭ جاڭا رەداكتسياسىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىن تۇسەتىن ەكولوگيالىق تولەمدەر ەسەبىنەن 100% كولەمىندە قارجىلاندىرۋعا مىندەتتى ەكەندىگى كوزدەلگەن. بەسىنشى – ءوندىرىس جانە تۇتىنۋ قالدىقتارىن باسقارۋدى جەتىلدىرۋ. بۇل رەتتە قالدىقتارمەن كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇمىس ىستەۋگە باعىتتالعان قالدىقتار يەرارحياسى كوزدەلەدى جانە ەڭ الدىمەن, قالدىقتاردىڭ پايدا بولۋىن ازايتۋ, پايدا بولعان قالدىقتاردى قايتا پايدالانۋ, قايتا وڭدەۋ, جويۋ جانە تەك پوليگونداردا كومۋ مىندەتتەرى بەلگىلەنەدى. سونداي-اق قوعامدا قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار (قتق) جيناۋدىڭ, قايتا وڭدەۋدىڭ جانە قالدىقتاردى بولەك جيناۋدىڭ ۇتىمدى جۇيەسىن جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلايدى.

وسى تۇرعىدا ەلىمىزدە ەكولوگيالىق زاڭنامانى دامىتۋدا ۇلكەن وڭ وزگەرىستەر بولدى. ونەركاسىپ وكىلدەرى تاراپىنان بىر­قاتار زاڭ نورماسىنا سىني كوزقاراس­تار بولعانىمەن, جالپى, ەكولوگ ماماندار مەن ساراپشىلاردىڭ جاڭا كودەكسكە بايلانىستى وڭ پىكىر-قولداۋلارى جان-جاقتى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر.

الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىڭ, قو­عام-
­­نىڭ الدىندا تۇرعان مىندەت – قا­بىل­­دانعان جاڭا كودەكس اياسىندا, مەم­لەكەت­تىك رەتتەۋدى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىن قامتاسىز ەتۋ.

وسى ورايدا ەلىمىزدە «جاسىل قازاق­ستان» ۇلتتىق جوباسى بەكىتىلدى, وڭىرلەردىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالارىن كەشەندى شە­شۋ جونىندەگى «جول كارتالارى» بو­يىن­شا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. اتقارىلار جۇمىستار كولەمى وتە اۋقىمدى جانە ەداۋىر ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. ءىس-شارالاردى جۇ­زەگە اسىرۋ ناتيجەسى – ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قولايلى قورشاعان ورتانى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس.

دەسەك تە, ەلىمىزدەگى اعىمداعى ەكولو­گيالىق احۋال رەسپۋبليكا تۇرعىندارىن الاڭداتادى. 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى اتموسفەرالىق اۋا ساپاسى مونيتو­رينگىنىڭ ناتيجەسى مەگاپوليستار مەن ءىرى قالالاردا لاستانۋدىڭ وتە جوعارى دەڭگەيى ورىن الىپ وتىرعانىن كورسەتتى. اتاپ ايتساق, تەمىرتاۋ, نۇر-سۇل­تان, ال­ما­تى, اقتوبە, اتىراۋ, وسكەمەن, قارا­عان­دى, بالقاش, جەزقازعان, شىمكەنت قالا­لارىنىڭ لاستانۋ دەڭگەيى وتە جوعارى.

جىل سايىن قازاقستاندا 4,5 ملن توننا قاتتى تۇرمىستىق قالدىق جينالادى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى ءۇش مىڭنان استام پوليگوندا 125 ملن توننادان استام قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار جينالعان. پوليگونداردىڭ 82%-ى ەكولوگيالىق جانە سانيتارلىق نورمالارعا ساي كەلمەيدى.

«قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ عارىشتىق مونيتورينگى شەڭبەرىندە ەلىمىزدە زاڭسىز قوقىس ورىن­دارىنىڭ كوبەيۋى انىقتالعان جانە ولاردى جويۋ ماسەلەسى بۇگىن تولىققاندى جۇزەگە اسىرىلماي وتىر.

سونىمەن قاتار, پاريج كەلىسىمىن 2016 جى­لى راتيفيكاتسيالاعان ەل رەتىن­دە, قازاقستان 2030 جىلعى يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر ارقىلى پارنيك گازداردىڭ شىعارىندىلارىن 15%-عا قىسقارتۋعا مىن­دەتتەلگەن-ءدى. وكى­نىش­­كە قا­راي, ەكو­لو­گيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مي­ني­س­ترلىگى 2020-2024 جىلدارعا ار­نال­­عان ستراتەگيالىق جوسپارى بويىنشا, سەكتورلاردا پارنيك گازداردىڭ شى­عا­رىندىلارى ءوسۋ سالدارىنان نىسانالى ينديكاتورلارعا قول جەتكىزۋ ورىندالماعان.

وسى رەتتە ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق ما­سە­لەلەرىن كەشەندى شەشۋ جونىندەگى «جول قارتالارى» بويىنشا جۇمىستاردىڭ جۇرگىزىلۋى پىسىقتالىپ, ناقتىلانۋ قاجەت­تىلىگى بايقالادى. ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ وڭ ناتيجەسى, ادام ءومىرى مەن دەن­ساۋ­لىعىنا قولايلى قورشاعان ورتانى قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى دەپ سانايمىز.

سونداي-اق 2020 جىلعى جەلتوقساندا كليماتتىق امبيتسيالار جونىندەگى سامميت بارىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2060 جىلعا قاراي كومىرتەكتى بەيتاراپتىلىققا قول جەتكىزۋ جونىندەگى بيىك مىندەت تۋرالى مالىمدەدى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان كومىرتەكتى بەيتاراپ دامۋدىڭ 2060 جىلعا دەيىنگى دوكتريناسىمەن (ستراتەگياسىمەن) جۇمىس ىستەۋدە. پارنيك گازداردىڭ شىعارىندىلارىن قىسقارتۋدىڭ نىسانالى ينديكاتورلارىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەنەرگەتيكالىق كوشۋ مەن ەنەرگەتيكالىق سەكتوردى ترانسفورماتسيالاۋ شەشۋشى ءرول اتقارادى. مۇنداي كوشۋدى ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان ءتۇيىندى قۇ­رال­داردىڭ ءبىرى – ەل ىشىندەگى فيسكالدىق سايا­ساتتى رەفورمالاۋ جانە ءداستۇرلى ەنەر­گەتيكانى سۋبسيديالاۋدان باس تارتۋ. سوندىقتان بۇل جونىندەگى ماسەلەلەر جاۋاپتى ۋاكىلەتتى جانە اتقارۋشى بيلىك ورگاندار تاراپىنان زەرتتەلىپ, زەردەلەنىپ ءتيىستى پارمەندى شارالار جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس.

ءابدالى نۇراليەۆ,

سەناتور