باعى جانباعان بالىق شارۋاشىلىعى

وكىنىشكە قاراي, سۋ ايدىن­دا­رىنىڭ باسىم بولىگى زاڭدى تۇل­عالارعا بەكىتىلمەگەن. اتاپ ايتساق, 215 توعاننىڭ 159-ى – يەسىز. ولاردىڭ جاعدايىن جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ ماماندارى باقىلاپ وتىر. ال يەسى بار سۋ ايدىندارىنداعى تىرشىلىك باسقاشا.

جاسىراتىنى جوق, سۋ ايدىن­دارىن پايدالانۋعا العان كاسىپ­كەرلەردىڭ كەيبىرەۋى بالىق رەسۋرستارىن كوبەيتۋگە جانە ولاردى قورعاۋ ءۇشىن ءتيىمدى جولداردى قاراستىرۋعا اسا قۇشتار ەمەس. قالانىڭ بىرنەشە بۇرىشىندا بالىق ساتىلعانىمەن, پاۆلودارلىقتار دەلدالسىز جاڭا اۋلانعان بالىق ساتىپ الا الماي ءجۇر. اۋىلداعىلاردىڭ دا سۋ جاعا­سىندا تۇرىپ, بال تاتىعان بالىق سورپاسىن ءىشىپ وتىرعانى شامالى. سەبەبى سۋ قويمالارىن مەنشىكتەپ العان قوجايىندار وزەن-كول جاعا­سىن قىزعىشتاي قورىپ جولاتپايدى. بۇل رەتتە, سوڭعى جىلدارى سۋ قويمالارىن پايدالانۋشىلارعا قويىلاتىن زاڭدى تالاپ كۇشەيگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇرىن سۋ ايدىنى 1 جىلعا جالعا بەرىلىپ, مەنشىك يەلەرى قالاي بولسا سولاي پايدالانىپ, توعاننىڭ استان-كەستەڭىن شىعاراتىن. قازىر سۋدى جالعا الۋ مەرزىمى 10-49 جىل ارالىعىندا.

ارينە, كولدى پايدالانۋ قۇ­قىعى كىم كورىنگەنگە بەرىلمەيدى. وبلىستىق جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى جاسۇلان جۇماشەۆتىڭ ايتۋىنشا, كونكۋرس وتكىزىلمەستەن بۇرىن تابيعاتتى جالعا الۋشىلار توعاندى دامىتۋ جوسپارىن تۇزەدى. وتىنىشتەردى ارنايى قۇرىلعان كوميسسيا مۇشەلەرى قاراستىرىپ, دا­مۋ تۇجىرىمداماسى ايقىن كاسىپ­كەرلەرگە عانا سۋ ايدىندارى ۋاقىتشا تابىس ەتىلەدى.

– دامىتۋ جوسپارىندا بالىق قورىن ساقتاۋعا, مولايتۋعا, عىلىمي زەرتتەۋگە, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى نىعايتۋعا جىل سايىن قانشا قاراجات بولىنەتىنى تۋرالى اقپارات كورسەتىلەدى. بۇگىندە ايماعىمىزدا 33 تابيعات پايدالانۋشىسى بار. كوبىنىڭ يەلىگىندە بىرنەشە سۋ اي­دىنى تىركەلگەن. ارقايسىسى جوس­پارعا ساي جۇمىس اتقارىپ جاتىر. سۋ ايدىندارىنىڭ قايسىسى قان­داي شارۋاشىلىققا قولايلى ەكەنى جونىندە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلىپ, كولدىڭ كولە­مىنە سايكەس جالعا الۋشىلارعا كاسىپشىلىك بالىق اۋلاۋ, اۋەسقويلىق (سپورتتىق) بالىق اۋلاۋ, كولدە تاۋارلى بالىق, تور قورشامادا با­لىق ءوسىرۋ شارۋاشىلىعى بويىنشا ءبولىنىپ بەرىلۋدە. جاڭا ەرەجەگە ساي­كەس, بۇدان بىلاي جالعا الۋشى­لار جەرگىلىكتى ەلدى مەكەننىڭ الەۋمەتتىك دامۋىنا ۇلەس قوسۋعا ءتيىس. سونداي-اق تۇرعىنداردى جۇ­مىسپەن قامتۋى كەرەك. «زايسان-ەرتىس» وبلىسارالىق باسسەيندىك با­لىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسيا­سى كەلىسىمشارت مىندەت­تەرىن قاداعالايدى. ەگەر تالاپتار ورىندالماسا, جالعا بەرۋ تۋرالى كەلىسىمشارت ءوز كۇشىن جويىپ, زاڭ جۇزىندە سۋ ايدىنىن قايتارىپ الامىز, – دەيدى ج.جۇماشەۆ.

باياناۋىل اۋدانىنداعى جار­لىكول كولىن جالعا العان «بولاشاق» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى اياپ­بەرگەن سىزدىقوۆ تاۋارلى با­لىق شارۋاشىلىعىن قولعا الۋدا قيىن­دىقتار بار ەكەنىن ايتتى.

– جارلىكول كولى جاڭاجول اۋىلىن­ان 20 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. اۋماعى – 240 گەكتار. تەرەڭدىگى 6-7 مەتردى قۇرايدى. 1999 جىلى بۇل كولدە الابۇعا مەن موڭكە بالىق قانا بولاتىن. كەلەسى جىلى 1 ملن تەڭگەگە نەسيە الىپ, كاچير بالىق تالىمباعىنان سازان جانە تۇقى بالىق ساتىپ الدىم. قازىر كولدە التاي تۇقىمى سانالاتىن سازان مەن تۇقى بالىقتارى, اق امۋر, شاباق, قارا بالىق سياقتى سۋ جانۋار­لارى بار. جالپى, بالىقتىڭ 11 ءتۇرى مەكەن ەتەدى. 2005 جىلى كولگە شايان جىبەردىم. شايان سۋداعى ولگەن بالىقتار مەن قۇستى ازىق ەتىپ, سانيتار قىزمەتىن اتقارادى. بۇگىندە تاۋارلى بالىق شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋدى كوزدەپ وتىرمىن. سەبەبى سۋبسيديا قاراستىرىلعان. الداعى ۋاقىتتا كونسەرۆىلەنگەن بالىق ءوندى­رىسىن قولعا الىپ, اۋىلداستارىمدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋ دا ويدا بار. تەك مەملەكەت تاراپىنان لايىقتى قولداۋ كورسەتىلسە ەكەن, – دەيدى ا.سىزدىقوۆ.

تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ ءبىرى قايروللا قاجەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بالىق شارۋاشىلىعىندا پروبلەما از ەمەس.

– بالىق شارۋاشىلىعى – كەنجە قالعان سالانىڭ ءبىرى. شىنى كەرەك, قازىر سالا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيس­ترلىگىنىڭ باقىلاۋىندا ما, الدە باسقا كوميتەتكە قاراي ما, بىل­مەي قالدىق. سەبەبى سالانىڭ دامۋىنا قاراجات بولىنبەگەندىكتەن باقىلاۋ جوق. جۇمىسىن ەندى قولعا العان تابيعات پايدالانۋشىلارىنا سۋبسيديا بەرىلمەيدى. ال ءبىر باسىندا 20-30 سۋ ايدىنى بار كاسىپكەرلەر شالقىپ وتىر. مەنىڭ سۋ ايدىنىن جالعا الۋداعى ماقساتىم – تابىس تابۋ ەمەس. وسىدان 3 جىل بۇرىن اتا-بابامنىڭ قونىسى – اقسۋ قالاسىنا قاراستى قىزىلجار اۋىلى ماڭىنداعى «اقمايدان» كولىنە كونكۋرس جاريالانعانىن ەستىپ, ىلە-شالا قۇجاتتاردى جيناۋعا كىرىستىم. ويىم – كولدىڭ جاعاسىن دەمالىس ورنىنا اينالدىرىپ, كەلۋشىلەرگە جاعداي جاساۋ. الايدا بۇل باعىتقا قولداۋ بولماعاندىقتان, جوسپارىم ىسكە اسپاي وتىر, – دەيدى ق.قاجەنوۆ.

كولدى پايدالانۋ ەرەجەسىنە سايكەس, تامىز ايىنىڭ سوڭى مەن قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا كولگە تۇقى بالىقتار جىبەرىلەدى ەكەن. بىراق اعىندى كول بولعاندىقتان كوكتەمدە ەرتىس جايىلادى, بالىقتار «ەسەيگەسىن» باسقا كولدەرگە ءجۇزىپ كەتۋى مۇمكىن. قازىر توعايدا سۋقۇز­عىن پايدا بولىپتى. قۇستىڭ ار­قايسىسى كۇنىنە 3 كيلوداي بالىق جەۋدەن كەتارى ەمەس. توعايدا اڭ-قۇس اتۋعا رۇقسات جوق ەكەنىن ەسكەرسەك, ولار تابيعات پايدالانۋشىلار ءۇشىن «براكونەرگە» اينالعان. قىسقاسى, شاعىن كاسىپكەرلەر وسىنداي پروبلەمالارعا تاپ بولىپ, ولمەستىڭ كۇنىن كەشىپ ءجۇر.

– بالىق وڭدەيتىن تسەح اۋاداي قاجەت. بالىقتى تۇزداۋعا, ىس­تاۋعا, جالپى ساقتاۋعا مۇمكىندىك قاراس­تىرىلۋى كەرەك. شاعىن كاسىپكەرلەر بالىعىن رەسمي تۇردە تسەحتارعا اپارىپ تاپسىرسا, قوس تاراپقا ءتيىمدى بولار ەدى. ايتپەسە, اۋلاعان با­لى­عىمىز قالاعا جەتكەنشە يىستە­نىپ كەتۋى مۇمكىن. امالسىزدان با­زار­­داعى ساۋداگەرلەرگە ارزان با­عا­عا وت­كىزەمىز, – دەيدى قايروللا قا­جە­نوۆ.

«وزەن جاعالاعاننىڭ وزەگى تالماس» دەيمىز. بىراق ەرتىس وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسسا دا, پاۆلودار وڭىرىندە بالىق شارۋاشىلىعى اق­ساپ تۇر. ازىرگە وبلىستاعى ساناۋلى بالىق شارۋاشىلىقتارى بالىق اۋلاۋمەن عانا شەكتەلىپ وتىر. ايماقتا بالىق ەتىن وڭدەيتىن كاسىپورىندى ايتپاعاندا, بالىق وسىرەتىن قولايلى ورىن جوق. سالدارىنان تابيعات پايدالانۋشىلارى بالىق شاباقتارىن قاراعاندى وبلىسىنان ساتىپ الۋعا ءماجبۇر. كەزىندە دۇركىرەپ تۇرعان تەرەڭكول اۋدانىنداعى بالىق تا­لىمباعى قاشان ىسكە قوسىلاتىنى بەلگىسىز. مەملەكەت تاراپىنان زور قولداۋ بولسا, سالادا ءدۇمپۋ ورىن الاتىنىنا سەنىم مول.

ورالحان قوجانوۆ,

جۋرناليست

پاۆلودار وبلىسى