ءورىسى كەڭ ىقپالداستىق

پولشا الەمدىك قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىسقا سىرتقى قارىز مولشەرى از دەڭگەيدە, ءىجو-ءنىڭ 50 پايىزدان كەم كولەمىندە ەندى. وعان ءبىر جاعىنان ەل كونستيتۋتسياسىنداعى سىرتقى قارىز مولشەرى ءىجو-ءنىڭ 60 پايىزىنان اسپاۋى ءتيىس دەگەن نورمانىڭ بارلىعى اسەر ەتسە, ەكىنشىدەن, پولياكتاردىڭ بىرەۋدەن قارىز الۋدى قالامايتىن ۇلتتىق قالىبىنىڭ اسەرى بولسا كەرەك. قالاي دەگەندە دە, پولشا داعدارىس باستالىسىمەن رەتسەسسياعا تۇسكەن جوق. ويتكەنى, جەكە ادامدار مەن زاڭدى تۇلعالار, بيزنەس, تۇرعىن ءۇي نەمەسە وزگە دە قاجەتتىلىكتەر ءۇشىن بانكتەر الدىندا نەسيەگە بەلشەسىنەن باتپاعان ەدى. «تويعا كەشىككەن كاسىپكەر» الايدا, ايتا كەتكەن ءجون, جەكە كاسىپكەرلەر سوڭعى جىلدارى بۇل نەسيە كولەمىن ءبىرشاما ارتتىردى, بىراق ول پولياك پروفەسسورىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا: «تويعا كەشى­گىپ, جۇرت بارلىعىن ءىشىپ-جەپ تاراپ بارا جاتقاندا كەلگەن قو­ناق ءتارىزدى بولدى», ياعني پولياك كاسىپكەرى نەسيە الامىن دەگەنشە ءوز ەلىنىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى دا ارتىپ كەتكەن بولاتىن. بۇل جەردە ەستە ۇستايتىن تاعى ءبىر ماسەلە, ول­ – پولشانىڭ دەر كەزىندە بەرىلگەن كەينسيان ىنتالاندىرۋىن ءتيىمدى پايدالانۋىن­دا جاتتى. ەۋرووداقتىڭ قۋاتتى مەملەكەتتەرىنىڭ كەدەي ەلدەردىڭ ىشكى تۇتىنۋىن ارتتىرۋ ارقىلى ەكونوميكانى ساقتاپ قالۋ باعى­تىنا بولگەن قارجىسى بۇل ەلدى دەمەۋگە ءدوپ تۇسكەن تاماشا تارتۋ بولدى. وزگە ەلدەر نە نارسەنى دە قاتتى ۇنەمدەۋ ساياساتىن ۇستانىپ جاتقاندا, كومەك ارقاسىندا سالىق­تى 40 پايىزدان 32-گە دەيىن ءتۇسىرۋ ىشكى ءونىم وندىرۋشىلەرگە مىقتى قولداۋ بولدى. ءارى ءبىر جاعىنان پولشانىڭ ەۋروايماققا ەنبەي, ءوز اقشاسىمەن قالۋى دا وعان ءوزىنىڭ وڭ ىقپالىن تيگىزدى. العاشىندا ەۋروعا قاراعاندا ءبىراز جەڭىلدەگەن زلوتىح شەتتەن كەلەتىن تاۋارلاردىڭ باعاسىن قىمباتتاتقانىمەن, تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءوزى پولشا ەكونوميكاسىنا ءتيىمدى بولىپ شىقتى. ول شەتەلدىڭ قىمبات تاۋارىنا قاراعاندا ءوزىمىزدىڭ ساپالى تاۋارلارىمىزدى الايىق دەگەن, قاي كەزدە دە تيىمدىلىكتى ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىن پولياكتاردىڭ دىلىنە سايكەس كەلە كەتكەن. تاۋار وندىرۋشىلەر دە ءوز بۇيىمدارىنىڭ ساپالى بولسا تەزىرەك وتۋىنە قولايلىلىق تۋاتىنىن ەسەپتەپ, تاۋاردىڭ ساپاسىنا زور ءمان بەرگەن. ال ساپالى تاۋارعا دەگەن سۇرانىس ەل ىشىندە عانا ەمەس, شەتتەگى تۇتىنۋشىلاردى دە قىزىقتىرا ءتۇستى. ءارى جىل اياعىنا تامان جەڭىلدەپ كەتكەن زلوتىح ءوز سالماعىنىڭ 70 پايىزدايىن كەيىن قايتارىپ العان. وسىلايشا پولشا ەكونوميكاسى داعدارىستىڭ تايداي تۋلاعان تولقىنىنا شىداس بەرىپ قانا قويماي, نىعايا تۇسكەن. ارىپتەستىككە تاڭدالعان بەسەۋ 1998 جىلى پولشا ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ جاڭا باعىتىن قولعا الدى. ونىڭ باس­تى ماقساتى – جەدەل, تەز ارادا ەكو­نوميكالىق وسۋگە قول جەت­كىزۋ, ينفلياتسيانى تومەندەتۋ, جۇمىسسىزدىقتى ازايتىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ بولدى. وعان قوسا, اكىمشىلىك باسقارۋ جۇيەسىنە جۇرگىزىلگەن رەفورما, ءىجو ءوسۋى, شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ تارتىلۋىنا قولايلى جاعدايلار تۋعىزىلۋى پولشانى وزگە باتىس ەلدەرىندەگىدەي داعدارىس باتپا­عىنا باتىرمادى. نە نارسەنى باستاسا دا تيىمدىلىك تۇرعىسىن ەڭ باستى قاعيدات رەتىندە ۇستاناتىن پولياكتار وسى ءوسۋ جولىندا ارىپتەستەر تاڭداۋدا دا قالىبىنان تانعان جوق. پولشا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى يانۋش پەحوتسينسكي قازاقستان مەن پولشا اراسىنداعى ارىپتەستىكتى جوعارى باعالاي كەلىپ: «قازاقستان مەن پولشانى تابىستى ەكونوميكالىق جاڭعىرۋدىڭ مىسالى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. بۇل ماسەلەدە بىزدەردىڭ جيناقتاعان تاجىريبەمىز بەن نارىقتىڭ تۇراق­تىلىعى ترەيدەرلەردى ىنتالاندىرىپ, ءبىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىمىزدى ارتتىرا تۇسەدى», دەي كەلىپ, قازاقستاننىڭ پولشا ءۇشىن كانادا, تۇركيا, برا­زيليا, الجيرمەن قاتار تاڭ­داۋلى ەكونوميكالىق ارىپتەس رەتىندە بەستىككە ەنگەندىگىن ايتقان. ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە پولشانىڭ ارىپتەس رەتىندەگى ماڭىزى جوعارى. ەۋروپا نارىعىندا قازاقستان ءۇشىن پولشا التىنشى ورىندا تۇر, ياعني 2013 جىلى ەكى اراداعى تاۋار اينالىمى 1,2 ملرد. اقش دوللارىن قۇراعان. سوڭعى جىلدارى ەكىجاقتى ارىپتەستىكتىڭ نەگىزى بۇرىنعى كومىرسۋتەك شيكىزاتى توڭىرەگىندە عانا وربىمەي, بيزنەستى بىرلەسە اتقارۋ سالاسىنا دا كەرەگەسىن جايا تۇسكەن. ماسەلەن, بۇگىنگى تاڭدا 160-تاي پولياك كومپانيالارى قا­زاق­ستاندا ءوز وكىلدىكتەرىن اشقان, نەمەسە بىرلەسكەن كاسىپورىندار جۇمىستارىن باستاعان, ال 1000-عا تارتا كاسىپورىن قازاقستاندىق فيرمالارمەن ساۋدا-ساتتىق بويىنشا قاتىناستار ورناتىپ وتىر. بۇگىنگى قازاق-پولياك جۇرتىنىڭ ەكونوميكا سالاسىنداعى قاتى­ناس­تارىنىڭ نەگىزىن ءۇش ماڭىز­دى ۇكىمەتارالىق كەلىسىم قۇ­راي­­دى: ەكونوميكالىق ىنتى­ماق­تاستىق جونىندەگى كەلىسىم, ين­ۆەس­تيتسيالاردى تارتۋ مەن ءوزارا قورعاۋ جونىندەگى كەلىسىم, قوسارلانعان سالىق سالۋدى بولدىرماۋ جانە تابىس پەن كاپيتالعا سالىناتىن سالىقتارعا قاتىستى سالىق سالۋدان جالتارۋعا جول بەرمەۋ تۋرالى كونۆەنتسيا. بۇعان قوسا, ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ەكونوميكانىڭ جەكەلەگەن سالالارىندا جاسالعان ەكىجاقتى كەلىسىمدەر بايلانىستاردىڭ تەرەڭ­دەي تۇسۋىنە وڭ ىقپالىن تيگىزۋدە. قازاقستانمەن اراداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ دەندەي ءتۇسۋى تۋراسىنداعى سەبەپتەرگە كەلسەك, وندا بىرنەشە ماسەلە العا شىعادى. ونىڭ العاشقىسى – پولشا تاراپىنىڭ قازاق دالاسىنداعى كومىرسۋتەك قورىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى. الەمدىك تۇرعىدا ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعىنان زور مانگە يە وسى شيكىزات كوزدەرىنە پولياك ەكونوميكاسىنىڭ تاۋەلدىلىگى تىم جوعارى. پولشا ەكونوميكاسىندا ەنەرگيا ۇنەمدەۋ­شى تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى ەنەرگياعا دەگەن سۇرانىس­تى ازايتادى دەگەن ءۇمىت تۋدىرعانى­مەن, حالىق سانىنىڭ ءوسۋى جانە ءون­دىرىس وشاقتارى جۇمىسىنىڭ قار­قىنداۋى وعان دەگەن قاجەتتىلىكتى تىپتەن ۇلعايتا تۇسكەن. ونىڭ ۇستىنە پولشاداعى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ كوپشىلىگى ەنەرگيا ۇنەمدەۋدى ويلاسپاعان سوتسياليستىك كەزەڭدە سالىنعاندىقتان, بارلىعىن بىردەي جاڭا تەحنولوگيالارعا نەگىزدەۋ مۇمكىن بولماي, سۇرانىس جۇگى, ءتىپ­تى, قوماقتىلانا تۇسكەن. ال با­تىس جانە شىعىس ەۋروپاعا قۋات كوزدەرىن جەتكىزۋشى رەسەي تارا­پىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭدەگى ىقپالىنىڭ شىعىس ەۋروپاعا السىرەۋىن ەندى ەنەرگيا تاسىمالى ارقىلى قايتادان نىعايتۋدى كوزدەيتىندىگى جانە دە ايان. الدىنا جوعارى ماقسات قويىپ, 2022 جىلعا دەيىن الەمدەگى 20 دامىعان ەلدىڭ قاتارىنا ەنەمىز دەپ وتىرعان ەلگە وزىندە جوق زات ءۇشىن ءبىر ەلدىڭ عانا قاسى مەن قاباعىنا قاراۋدىڭ قانشالىقتى تاۋەكەل بولاتىنى دا بەلگىلى. سوندىقتان دا, بۇل رەتتە پولشانىڭ رەسەيدەن دە وزگە ەنەرگيا كوزدەرىن ىزدەۋى بۇلتارتپاس قاجەتتىلىك. ەكىنشىدەن, رەسەيدىڭ جاڭا ەنەر­گەتيكالىق ساياساتى دا پولشا­عا قولايلى بولماي تۇر. رەسەي الەمدىك رىنوكقا ەنەرگيا تاسىمالداۋدا ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن ازايتۋدا ءترانزيتتى مەملەكەتتەر سانىن قىسقارتۋدى كوزدەپ وتىر. وسى ماقساتتا رەسەي مەن تۇركيا اراسىندا «كوگىلدىر تاسقىن» – «گولۋبوي پوتوك» گاز قۇبىرىنىڭ ىسكە قوسىلۋى, بالتىق تەڭىزىنىڭ ءتۇبى ارقىلى وتەتىن قۇبىر مەن پريمورسكىدە تەرمينال سالۋى پولشا سىندى بۇرىنعى ءترانزيتتى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنا وڭاي تيمەي تۇر. ونىڭ ۇستىنە 2006 جىلى ۋكراينا, 2007 جى­لى بەلارۋس ارقىلى ترانزيت ءما­سە­لەسىندە قيىندىق تۋعاننان اۋزى كۇيگەن ەۋروپالىقتار وزگە ءوڭىر­لەردەن قاجەتتىلىكتەرىن ىزدەي باس­تادى. ەندى 20 دامىعان ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ماسەلەسىنە توقتالا كەتەيىك. پرەمەر-مينيستر دونالد تۋسك ۇكىمەتتىڭ ەو-نىڭ بيۋدجەت قورى جوباسىن قابىلداۋىنا بايلانىستى وتكىزگەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا: «­­2022 جىلى ءبىز ونى تولىقتاي باعىندىرا الامىز, ءىجو-ءنى ەو ەلدەرىنىڭ ورتاشا ستاتيستيكالىق كولەمىنىڭ 80 پايىزىنا جەتكىزەمىز, ال 2016-2017 جىلدارى پولشا ەۋروپاداعى جوعارى ساپالى اۆتوجولدار بويىنشا گەرمانيا, فرانتسيا, يسپانيا, يتاليادان كەيىن بەسىنشى ورىنعا شىعاتىن بولادى, زەرتتەۋ جۇمىستارىنا ءىجو-ءنىڭ 2 پايىزىن بولەمىز, جانە 1,5 ملن. از قامتىلعان ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ايماقتاردىڭ دامۋىن قولعا الۋدىڭ ارقاسىندا كوتەرەتىن بولامىز», – دەگەن ەدى پولياكتاردىڭ العا قويعان بيىك ماقساتتارىن جاريا ەتىپ. الدىنداعى يگى مۇراتقا ۇمتىل­عان ەل ءۇشىن قازاقستان تەك ەنەرگيا­سىمەن عانا ەمەس, جاڭا نارىققا, ازيا مەملەكەتتەرىنە اشىلاتىن قاقپا ىسپەتتى. كەدەن وداعىنا ەنگەن قازاقستانمەن ساۋدا-ەكونو­مي­كالىق قاتىناستارعا قوسا, وڭتۇستىك ازيا, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا, قازاق­ستان مەن قىتاي ارقىلى تىنىق مۇحيتى باسسەينىندەگى ەل­دەر­گە ءوز ونىمدەرىن جەتكىزۋدى كوز­دەگەن پولشا ءۇشىن ءبىزدىڭ ەل تاپتىرماس ارىپتەس. قازاقستانعا دا ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىنىڭ ءتيىمدى پايدالانىلۋى ىزدەگەنگە سۇراعان دەگەندەي. ءتيىمدى سەرىكتەستىك تەتىگى بۇگىنگى كۇنى ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا مۇناي-گاز ءون­دى­رىسى, كولىك, كوممۋنيكاتسيا­لار, قۇرىلىس, كاسىپكەرلىك, اۋىل­شارۋا­شىلىق ءوندىرىسىنىڭ تاۋارلارىن قايتا وڭدەۋ, ماشينە جاساۋ, تۋريزم, جيھاز جانە فارماتسەۆتيكا سالالارىنداعى بايلانىستاردىڭ قارقىن الا باستاعانىن ايتا كەتكەن ورىندى. ماسەلەن, پولشا­دا­عى ءىرى فارماتسەۆتيكالىق توپ «پولفارما» شىمكەنتتىڭ «حيمفارم» ءدارى-دارمەك زاۋىتىن تەح­نولوگيالىق تۇرعىدان جاڭ­عىرتۋدى قولعا الىپ, جاڭا امپۋلالىق-ينفۋزيالىق تسەحتى سالىپ ءبىتتى. جىلىنا 350 ملن. امپۋلا جانە 4 ملن. پاكەت شىعاراتىن زاۋىت ونىمدەرىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرۋىمەن قاتار, باعاسىنىڭ وزگە ەلدەردەن شىققان وسىنداي پرەپاراتتارعا قاراعاندا ارزاندىعى دا نازار اۋدارتادى. پولياكتاردىڭ قازاق ەلىنە دە­­گەن ىقىلاستارى ايرىقشا. ونى ءار جىل سايىن ەلىمىزدە ءوت­كى­زىلەتىن حالىقارالىق ءتۇرلى كورمەلەرگە قاتىسۋشىلار ىشىنەن پولياكتاردىڭ ۇلكەن شوعىرىنىڭ ءوز ونىمدەرىمەن كەلۋىنەن بايقاۋ­عا بولادى. مىسالعا, 2013 جىل­­دىڭ قازان ايىندا اقتوبە قالا­سىندا وتكىزىلگەن ۇلتتىق ەكو­نو­ميكالىق كورمەگە 22 پولياك كومپانياسى قاتىستى. پولشا تاراپى ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ قازاقستاندا وتكىزىلۋىنە دە قولداۋ تانىتىپ, وزدەرىنىڭ بۇل كورمەدەن قالىس قالمايتىندىقتارىن ايتىپ وتىر. قازاقستان-پولشا اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ۇتىمدى ىنتىماقتاستىقپەن بەكىتىلگەن قا­تى­ناستار ەۋروپا وداعى شەڭ­بە­رىن­دە دە, ەكىجاقتى تۇرعىدا دا جەمىستى جالعاسىپ كەلەدى. جانە اراداعى ساۋدا-ساتتىقتا تاۋارلىق پوزيتسيالار وزگەرگەنىمەن, تاۋار اينا­لىمىنىڭ قۇرىلىمى بىرنەشە جىل بويى تۇراقتى بولۋدا. قازاق­ستاننىڭ پولشاعا جىبەرگەن ەكسپورتى قۇرىلىمىنداعى باسىم تاۋارلار: وتىن-ەنەرگەتيكا, حيميا, قارا مەتاللۋرگيا ءوندىرىسىنىڭ ونىمدەرى, اۋىلشارۋاشىلىق ءونىم­دەرى, سونىڭ ىشىندە استىق پەن ۇن بولسا, پولشادان قازاقستانعا كەلەتىن يمپورتتىڭ نەگىزگى سالالارى: حيميا ءوندىرىسىنىڭ ونىمدەرى, ماشينالار مەن جابدىقتار, ەلەكتر قۇرالدارى, اسىل ەمەس مەتالدار مەن ولاردان جاسالعان ب­ۇيىم­دار, تسەلليۋلوزا, قاعاز, سين­­تە­­تيكالىق ماتەريالدار مەن رەزەڭكەدەن جاسالعان بۇيىمدار, كولىكتەر, مال شارۋاشىلىعى مەن وسىمدىك ونىمدەرى, جيھاز بەن ونىڭ جيناقتاۋشى بولشەكتەرى, ازىق-ت ۇلىك سىندى سان ءتۇرلى تاۋارلاردى قامتيدى. ەلىمىزدىڭ ەۋروپالىق سەرىك­تەس­تەرىمەن ىقپالداسۋىن كوزدەيتىن “ەۋروپاعا جول” باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ ارقاسىندا سەرىكتەستىك شەڭبەرى دە كەڭەيىپ كەلەدى. وسى باعدارلاما اياسىندا جانە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ داعدارىستان كەيىنگى دامۋ جوسپارى بويىنشا «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى مەن پولشا كاسىپكەرلىكتى دا­مىتۋ اگەنتتىگى اراسىندا ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىناس قالىپتاسقان. ءوندىرىستى تەحنولوگيالارمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە قازاقستاندىق ەكسپورتتى ىلگەرىلەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا سىندارلى ىنتىماقتاستىق ءارى قاراي جالعاسۋدا. “KAZNEX” ەكسپورتتى دامىتۋ جانە ىلگەرىلەتۋ كورپوراتسياسى مەن 2008 جىلى قۇرىلعان ۆارشاۆاداعى پولشا-قازاقستان ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسى اراسىنداعى ارەكەتتەستىك ناتيجەسىندە ەكونوميكالىق فورۋم­دار مەن ەكى مەملەكەت كاسىپ­كەر­لەرىنىڭ بىرقاتار بيزنەس-ميسسيا­لارى تابىستى ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. قالاي دەگەندە دە, ءبىر-ءبىرى­نەن قاشىقتا جاتقانىمەن, ەكو­نوميكالىق مۇددەلەرى توعىس­قان, ونىڭ ۇستىنە ەلىمىزدەگى پولياك ەتنوسى مەن ول ەلگە ءبىزدىڭ جەرى­مىزدەن كوشىپ بارعان ەتنوستىق پولياكتار دا قازاقتان مەن پولشا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ورىستەي تۇسۋىنە پەيىلدى. جالاڭ ءسوز ەمەس, پولشاعا بارعان ساپاردا كوزبەن كورىپ, قۇلاقپەن ەستىگەن جايتتەر بولعان سوڭ ايتىپ وتىرمىز. بۇل ەلدە قازاقستاندى بىلەتىن, وعان دەگەن جىلى كوزقاراسى بار ادامداردى ءجيى كەزدەستىرەسىز. كوزدەرىنە جاس الىپ, ساعىنا تۋعان جەردى ەسكە الىپ, قازاقتاردى قانداي جاقسى كورەتىندىكتەرىن ايتقان بۇرىنعى وتانداستارىمىز قانشاما. ۇسىناقتى, قولدارى ەپسەكتى, ۇنەمدىلىك پەن تيىمدىلىكتى تارازى­نىڭ باسىنا تەڭ ۇستايتىن پولياك­تاردىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قىزى­عۋ­شىلىقتارى قانداي بولسا, ءبىزدىڭ دە پولشاعا كوز تىگۋدەن ۇتىل­ماسىمىز انىق. انار تولەۋحانقىزى,  «ەگەمەن قازاقستان».