سۋرەتتى تۇسىرگەن باقتيار قوجاحمەتوۆ
«سك اگرو-2050» جشس باس ديرەكتورى ا.رافالسكيدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ونىڭ شارۋاشىلىعى «مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ تولىق كەشەنىن پايدالانا وتىرىپ, بيدايدىڭ جوعارى سۇرىپتى تۇقىمىن ەگۋ ارقىلى ءار گەكتاردان 20-25 تسەنتنەردەن ءونىم العان. وبلىستا وسىنداي تابىسقا جەتكەن باسقا شارۋاشىلىقتار دا بار. ماسەلەن, ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانىنداعى «تۇقىم» جشس – 24, مامليۋت اۋدانىن-
داعى «مەرەكە اگرو» جشس 22 تسەنتنەردەن ءونىم الدى. مۇنداي ناتيجە اۋا رايى بارىنشا قولايلى بولعان جىلداردا دا ۇلكەن جەتىستىك سانالادى.
سوڭعى بەس جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ سولتۇستىك وڭىردە 2,5 ەسە ارتتى. سونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر 53,8 ملرد تەڭگە سۋبسيديا الدى. سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋ بويىنشا دا سولتۇستىك قازاقستان رەسپۋبليكا بويىنشا الدىڭعى ورىندا كەلەدى. ناتيجەسىندە, ءونىم كولەمى 1,8 ەسە ارتىپ وتىر.
اۋىل شارۋاشىلىعىندا استىق وندىرۋدەن كەيىنگى ەكىنشى ماڭىزدى سالا – ەت ونىمدەرىن دايىنداۋ. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى شارۋالارى بىلتىر 105 مىڭ توننا ەت ءوندىردى. بۇدان باسقا 635 مىڭ توننا ءسۇت, 552 ملن دانا جۇمىرتقا دايىندالدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جالپى كولەمى 895 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ال بيىل ونىڭ كولەمىن 933 ملرد تەڭگەگە جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر.
وڭىردە وندىرىلەتىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ايرىقشا ءونىمى – بيوەتانول. Bio Operations زاۋىتى بىلتىر 2 808 توننا بيوەتانول الدى. ال بيىل كاسىپورىن ونىمدىلىكتى ەكى ەسە ۇلعايتىپ, ونىڭ كولەمىن 16 مىڭ تونناعا جەتكىزبەك. ودان باسقا 14 مىڭ توننا اقۋىز, 28 مىڭ توننا كراحمال جانە 35 مىڭ توننا مال ازىعىن الۋ كوزدەلگەن. قازىر وبلىس ءداندى داقىلداردى عانا ەمەس مايلى داقىلدار كولەمىن دە ارتتىرىپ كەلەدى. بىلتىر ونىڭ ەگىس القابى 957 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىلىپ, 645 مىڭ توننا ءونىم الىندى. بيىل مايلى داقىلداردىڭ وسى القاپ كولەمى ساقتالادى. بارلىق داقىلدىڭ جوعارى ونىمدىلىگى مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ۋاقتىلى سەبۋگە بايلانىستى. بىلتىر ەگىس القاپتارىنا وبلىس بويىنشا 160 مىڭ توننا مينەرالدى تىڭايتقىش جەتكىزىلدى. بۇل 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 25 مىڭ تونناعا ارتىق. بىراق كوپتەگەن شارۋاشىلىق تىڭايتقىشتىڭ ماڭىزىنا كوڭىل اۋدارمايدى. وسى كۇنگە دەيىن وڭىردە تىركەلگەن بارلىق 4 062 شارۋاشىلىقتىڭ 513 نەمەسە 12,6 پايىزى عانا جەردى تىڭايتۋعا كوڭىل ءبولىپ وتىر.
«بىلتىر اگروقۇرىلىمدار 67,5 ملرد تەڭگەگە 2 424 بىرلىك جەتىلدىرىلگەن جاڭا تەحنيكالار ساتىپ الدى. جوعارى ونىمدىلىكتىڭ ءبىر كەپىلى وزىق تەحنيكا ەكەندىگىن ديقاندار جاقسى بىلەدى. سوندىقتان دا جاڭا تەحنيكا الۋ جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2020 جىلى 2 085 دانا تەحنيكا الىنعان, ال بىلتىرعى قۋاڭشىلىققا قاراماي ونىڭ سانى 16 پايىزعا ارتىپ وتىر», دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى مەيرام مەڭدىباەۆ.
2021 جىلى پەتروپاۆل قالاسىندا نەمىستىڭ جوعارى ساپالى سLAاS كومباينىن قۇراستىرۋ باستالدى. بىلتىر ونىڭ 92-ءسى شىعارىلىپ, 67-ءسى ديقاندارعا ساتىلدى. ال بيىل 253 بىرلىك كومباين قۇراستىرۋ كوزدەلۋدە. قۇرامداس بولشەكتەردىڭ نەگىزگى بولىگى گەرمانيادا جاسالادى, قۇراستىرۋدى دا ءبىزدىڭ مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن سولاردىڭ شەبەرلەرى جۇرگىزۋدە.
مال شارۋاشىلىعىندا دا ءوڭىر جاقسى تابىستارعا جەتتى. بىلتىر 215 ملرد تەڭگە مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءونىمى الىندى. بۇل سالاعا جىل بويى 150 ملرد تەڭگەنىڭ ينۆەستيتسياسى تارتىلدى, بۇل 2020 جىلعىدان 20 پايىزعا ارتىق.
وبلىستىڭ ءجىتى قولعا الىنعان شارۋالارىنىڭ ءبىرى – تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىن اشۋ. بىلتىر 4 440 باس ءىرى قاراعا ارنالعان 10 كەشەن اشىلدى. بۇل جوبالار وبلىستىڭ پرەزيدەنت بەكىتكەن 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى دامۋ جوسپارىنىڭ ناتيجەسىندە جۇزەگە اسىپ وتىر. سول ارقىلى 675 مىڭ توننا ءسۇت ءوندىرىلدى جانە شارۋالارعا 4 900 تۇياق سيممەنتال, گەرەفورد, انگۋس سياقتى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا شەتەلدەردەن جانە قازاقستاننىڭ باسقا وڭىرلەرىنەن جەتكىزىلدى. سونىمەن بىرگە بىلتىر جاقىن جانە الىس شەتەلدەردەن, ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنەن 13 مىڭ قوي جەتكىزىلدى. ونىمەن «ەكپىن 2003», «قاراتومار», «شۇعىلا» جشس-لەرى اينالىسۋدا. بىراق مال باسىن كوبەيتۋگە جايىلىمداردىڭ ازايۋى قولبايلاۋ. اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ قولدانىلۋ ماقساتتارىن بۇزىپ, كەيبىر استىق ءوسىرۋ كومپانيالارى مال جايىلىمدارىن جىرتقىزىپ تاستاعان. ءتىپتى اۋىلدار مەن ورمان القاپتارىنىڭ تۇبىنە دەيىن رۇقساتسىز جىرتىلعان جەرلەر بار. بۇل ەلدى مەكەندەردىڭ, جايىلىمداردىڭ جانە ورمان قورىنىڭ جەرى بولسا دا جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان باقىلاۋ بولماعان سوڭ استىق كومپانيالارى ونداي جەرلەردى يەمدەنىپ كەتكەن. وبلىس اكىمدىگى وسى ماسەلەنى قولعا الىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ قولدانىلۋ ماقساتتارىن بۇزعان كومپانيالاردى انىقتاعانى ءجون.
بىلتىر قاراشا ايىندا ەكىباستۇز قالاسىنداعى سوزىندە پرەزيدەنت ق.توقاەۆ: «سوڭعى بەس جىلدا 2 ترلن تەڭگە سۋبسيدياعا ءبولىندى. ناتيجەسى قانداي؟ بيۋدجەت قاراجاتى قۇمعا سىڭگەن سۋداي جوعالادى, ونىڭ قالاي قولدانىلعانىن ەشكىم باقىلامايدى» دەپ سىنعا العان ەدى. وسىعان وراي اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە سۋبسيديالاندىرۋدىڭ جاڭا ادىستەرى جاسالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شارۋالارىنا بيىل 44,5 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. ال بىلتىر 53,9 ملرد تەڭگە سۋبسيديا بولىنگەن ەدى. ەندى سۋبسيديالار تەك ارالىق تەحنولوگيالىق پروتسەستەرگە ەمەس, سوڭعى ناتيجەگە باعىتتالعان. سانى دا 47-دەن 24-كە ءتۇسىرىلدى. سونىمەن قاتار بارلىق نەگىزگى پروتسەدۋرالىق شارالار تسيفرلى فورماتقا اۋىستىرىلىپ, ادام فاكتورىنىڭ ارالاسۋىنا جول بەرمەيدى.
«اۋىل شارۋاشىلىعى بيزنەسى جەردىڭ بار بايلىعىن قالتاسىنا پايدالانۋدى عانا كوزدەمەي, وعان جاناشىرلىق تانىتىپ, مەملەكەتپەن بىرگە جەر يەلەنۋشى – اۋىل ادامدارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلەس قوسۋى كەرەك», دەدى وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆ.
ءوڭىر باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى ءتورت جىلدا وبلىستا اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە 199 مەكتەپ, 51 مادەنيەت ءۇيى, 46 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى سالىنىپ, 2 مىڭ شاقىرىمداي جول جوندەلگەن جانە 165 ەلدى مەكەنگە اۋىز سۋ تارتىلعان. مىنە, وسىنداي جۇمىستارعا اۋىل بيزنەسىمەن اينالىساتىن ازاماتتار دا تارتىلىپ, قول ۇشىن بەرۋى كەرەك. بۇل وزەكتى ماسەلە. ياعني باسقا قالادا نەمەسە باسقا وبلىستا قۇرىلعان استىق ءوسىرۋ كومپانيالارى اۋىل ينفراقۇرىلىمىن پايدالانسا دا ونى دامىتۋعا ەش ۇلەس قوسپايدى. اۋىل ادامدارىنىڭ جەرلەرىن جالعا العانى ءۇشىن بەرەتىن پايلارى دا جارىتپايدى. بۇعان نارازى بولعان اۋىلدىقتار جەرگىلىكتى اكىمدىككە بارعانىمەن ولار «ەكىجاقتى كەلىسىمشارتتى وزدەرىڭ جاساعانسىڭدار, بۇل ىسكە بيلىك ارالاسا المايدى, سوتقا جۇگىنىڭدەر» دەپ شىعارىپ سالادى. ال سوت كەلىسىمشارت ناقتى جاسالماعان سوڭ نەمەسە تالاستىڭ شەشۋ جولدارى كورسەتىلمەگەن سوڭ قايران قىلا المايدى. ءسويتىپ, اۋىل تۇرعىندارى مەن استىق ەگۋشى كومپانيالار اراسىندا تارتىس ءجيى بولىپ جاتادى. قازىر ءتىپتى مال ءوسىرۋشى كومپانيالار مەن اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا دا تارتىس تۋا باستادى. بۇل اباي ايتقانداي «بايدا مەيىر, جالشىدا بەيىل دە جوق, اڭدىستىرعان ەكەۋىن قۇدايىم-اي» دەگەننىڭ كەرى. وزىنە پايداسى بولماعان سوڭ اۋىلدىقتار ەرەگەسپەن مالىن ەگىننىڭ ۇستىنە قويا بەرەتىن وقيعالار دا ءجيى بولۋدا.
وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردى توقتاتاتىن كەز جەتتى. جۋىردا كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسكەندە پرەزيدەنت ق.توقاەۆ بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ نەگىزگى قاعيداسى بولاتىنىن اتاپ ايتتى. ءتارتىپ ورناپ, اۋىل تۇرعىندارى مەن جەردى پايدالانۋشىلار اراسىنداعى كەلىسىمشارتتار جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ارالاسۋىمەن ۇشجاقتى جاسالسا, ىرىق بەرمەس كاسىپكەرلەر اياعىن تارتار ەدى. وزدەرىنىڭ قالتاسىن عانا ويلاماي, ءناسىپ تاپقان جەرىن دە بايىتۋعا ۇلەس قوسار ەدى دەپ ويلايمىز.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
