توتەنشە جاعدايلارداعى ورەسكەل كەمشىلىكتەر

توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى دەپ اتىنىڭ ءوزى توتەنشە اتالعان سوڭ بۇل مينيسترلىكتىڭ قىزمەتى دە ادام ءومىرى ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىنى راس. الايدا, ولارعا ادام ومىرىنەن ارتىق نە بار دەپ سەنىم ارتساق تا, امال نە, سول ماڭىزدى ىستەرىنىڭ ءبىر بولىگىن جەمقورلىق قوسا الىپ جاتادى ەكەن. ماسەلەن, سوڭعى ەكى جىلدا عانا  توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى مينيسترلىك قىزمەتكەرلەرى 55 سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىن جاساعان كورىنەدى. بۇل حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن مەملەكەتتىك ورگان ءۇشىن از دا, ءماز دە سان ەمەس. سوندىقتان دا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وسىنداي ورەسكەل قىلىقتارىنا ساي ۇستىمىزدەگى جىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى تەكسەرۋگە موراتوري جاريالاندى دەپ تولىق ايتا الامىز. بۇعان قوسا توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىندە ءورت دەرەكتەرى بويىنشا قوزعالعان قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋ بارىسى سىن كوتەرمەيدى. اتالعان مەرزىم ىشىندە وسى دارەجەدەگى 3 مىڭعا تارتا قىلمىس تىركەلگەن. جانە بۇل قىلمىس ور-تاشا ەسەپپەن العاندا كۇنىنە 50 پايىزعا وسە تۇسۋدە. ءسويتىپ, وقيعانىڭ ورنىن دۇرىس قاراماۋدان, ونى تەكسەرۋگە ءاتۇستى كوڭىل بولگەندىكتەن جانە اتالعان قىلمىس ءتۇرىن اشۋ امالىن جەتىك مەڭگەرمەگەندىكتەن بۇل قىلمىستاردىڭ 70 پايىزى اشىلماي قالادى ەكەن. ال بۇل تۋرالى باس پروكۋرور اسحات داۋىلباەۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن زاڭدىلىقتى, قۇقىقتىق ءتارتىپتى جانە قىلمىسقا قارسى كۇرەستى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ جينالىسىندا اشىق ايتىلدى. مۇندا نەگىزىنەن ەلىمىزدەگى ءورت قاۋىپسىزدىگىنىڭ 2011-2013 جىلدارداعى جاي-كۇيى ماسەلەلەرى تالقىلاندى. ءسويتىپ, اتالعان جينالىستا باس پروكۋراتۋرا توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى مينيسترلىكپەن بىرلەسىپ, ەلىمىزدىڭ سوڭعى ءۇش جىلداعى ءورت قاۋىپسىزدىگىنىڭ جاي-كۇيىن تالدادى. تالداۋ, شىنى كەرەك,  ءورتتىڭ الدىن الۋ جونىندەگى جۇمىستاردىڭ جەتكىلىكسىز ەكەندىگىن كورسەتتى. پروكۋرورلار ءورت قاۋىپسىزدىگىنىڭ نورمالارى مەن ەرەجەلەرىنىڭ بۇزىلۋى سالدارىنان ونىڭ سوڭى ءتۇرلى ورتكە, وراسان م ۇلىكتىك شىعىندارعا, ادام ولىمدەرىنە اكەپ سوقتىرعانىن انىقتادى. قولداعى قۇجاتتارعا قاراپ وتىرىپ, ونداعى سانداردى كورگەندە ادام جانى تۇرشىگەدى. ماسەلەن, سوڭعى ءۇش جىلدا ەلىمىزدە 46024 ءورت وقيعاسى ورىن العان, وندا 1464 ادام, سونىڭ ىشىندە 174 بالا قازا تاۋىپ, 1776 ادام ءتۇرلى جاراقاتتار العان.  ءورت سالدارىنان كەلگەن جالپى شىعىننىڭ مولشەرى شامامەن 15,5 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. بارلىق ورتتەردىڭ 70 پايىزى تۇرعىن ۇيلەر سەكتورلارىندا بولعان.  دەمەك, مۇنداي شەكتەن شىققاندىققا جول بەرگەن, ياعني جول بەرمەۋگە قىزمەت ەتەتىن, سول ءۇشىن قارجى الاتىن ءتيىستى ورگاندار قايدا قاراپ وتىر؟ ەگەر سونشاما اپپاتتى جاعدايلار قايتالانا بەرسە, وندا ادامدار مىڭداپ وپات بولىپ, ءتىپتى, كىشكەنتاي بالالار قازا تاۋىپ جاتسا كىنالىلەر قايدا؟ نەگە جۇمىس تالاپقا ساي جۇرگىزىلمەيدى؟ .قۇجاتتاردى قاراساق, بۇل سۇراقتارعا دا جاۋاپ تابىلادى ەكەن. ويتكەنى, ءورت قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قولدا­نىستاعى جۇيەسى رەسپۋبليكامىزداعى 6 989 ەلدى مەكەننىڭ 272-ءسىن عانا قورعاۋدى قامتي الاتىن بولىپ تۇر. اۋىلدىق مەكەندەردىڭ 90 پايىزى ورتتەن قورعانۋ جۇيەسىمەن قاماتاماسىز ەتىلمەگەن. ءورت دەپولارى عيماراتتارىنىڭ شامامەن 65 پايىزىنىڭ پايدالانىلعاندىعىنا قى-رىق جىلدان اسقاندىقتان, ولاردىڭ كەيبىرى اپاتتى جاعدايدا دەپ تانىلعان.  سونىڭ وزىندە بۇل كورسەتكىشتەر ەلىمىزدەگى ءورت قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى شىنايى جاعدايدى تولىققاندى كورسەتە المايدى ەكەن, ويتكەنى, بۇل سالاداعى مەملەكەتتىك ەسەپكە الۋ ءالى دە دۇرىس جولعا قويىلماعان. انىقتالعان بۇزۋشىلىقتار, نەگىزىنەن الدىن الا ەسكەرتۋ ءىس-شارالارىن جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىستى ورگانداردىڭ جىبەرگەن كەمشىلىكتەرى مەن ولقىلىقتارىنا قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ دەر كەزىندە انىقتالماۋىنا جانە جويىلماۋىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. ال ەندى وسىعان سايكەس, جوعارىداعى وكىنىشتى وقيعالاردىڭ قايتالانا بەرۋىنە كىم كىنالى ەكەنىن ءوزىڭىز دە سارالاي بەرىڭىز. بۇل از دەسەڭىز, وندا وعان, ياعني وسى سالاداعى ماڭىزدى پروبلەمالار – ءورت ءسوندىرۋ بولىمشەلەرىنىڭ تەحنيكالىق ناشار جاراقتالۋى, الىس ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردى ورتتەن تولىققاندى قورعاۋعا مۇمكىندىكتىڭ بولماۋى, ەرىكتى ءورت ءسوندىرۋ قۇرامالارى جۇمىستارىنىڭ تيىمسىزدىگى, ءورت فاكتىلەرى بويىنشا قوزعالعان قىلمىستىق ىستەردىڭ تەرگەلۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگىن دە قوسىپ قويىڭىز. مىسالى, نەگىزىنەن قىلمىستاردى تەرگەۋدىڭ ءادىس-تاجىريبەسى بولماۋى سالدارىنان وسى ساناتتا تىركەلگەن 2942 قىلمىستىڭ دەنى اشىلماي قالىپ وتىر.  بۇعان نە دەيسىز؟ بۇدان وزگە, ءورت قاۋىپسىزدىگىن جانە ءورتتىڭ سالدارىن جويۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ءىس-شارالاردىڭ بيۋدجەتتەن تيىسىنشە قارجىلاندىرىلماۋى, باقىلاۋ-قاداعالاۋ ءىس-شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قىلمىستىق نەمقۇرايلىلىق پەن سىبايلاس جەمقورلىق وقيعالارىنىڭ كورىنىس بەرۋى جانە ت.ب. زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيىنە ەلەۋلى تۇردە اسەر ەتۋدە. تالقىلاۋدىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى مينيسترلىككە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل بارىسىندا ەلىمىزدە ءورت قاۋىپسىزدىگىنىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋعا, ازاماتتار مەن ەكونوميكا نىساندارىنىڭ ورتتەن قورعالۋى دەڭگەيىن تيىسىنشە قامتاماسىز ەتۋگە, پارمەندى مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جولعا قويۋعا جانە ورتتەر مەن ولاردىڭ سالدارلارىن ەسەپكە الۋعا باعىتتالعان زاڭنامالىق اكتىلەر ازىرلەۋگە ۇسىنىم بەردى. تۇرعىن ۇيلەر سەكتورىن, سونداي-اق ادامدار كوپ جينالاتىن نىسانداردى ورتتەن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىن باس پروكۋرور نەگىزگى مىندەت رەتىندە ايقىنداپ كورسەتتى. جينالىسقا بەينەكونفەرەنتسيالىق بايلانىس ارقىلى قاتىسقان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ باسشىلارىنا ەرىكتى ءورت سوندىرۋشىلەر قۇرامالارى جۇ-مىستارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ولاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ, تۇرعىندار اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ بويىنشا شۇعىل شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگى تاپسىرىلدى. اۋماقتىق پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا ۋاكىلەتتى ورگاندار مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ءورت قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى زاڭ تالاپتارىن ورىنداۋىن, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ قىزمەتىندە قاۋىپسىزدىك ءۇشىن ءتيىستى جاعداي جاساۋ­­دى, سونداي-اق وسى سالاداعى قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتار مەن قىلمىستاردى انىقتاۋ ءجان­ە ولاردىڭ جولىن كەسۋدى ورىنداۋىن جۇيەلى تۇردە باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرىلدى. ءسويتىپ, اتالعان وتىرىس جۇمىسىنا ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ, پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنىڭ وكىلدەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ىشكى ىستەر, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت مينيسترلىك-تەرىنىڭ باسشىلارى قاتىستى دەسەك, ەندى بۇل سىننان دا ءبىر قورىتىندى شىعارىنا ءۇمىت ارتامىز. الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».