باستاپقىدا جۇمىسقا قىزۋ قارقىنمەن كىرىسكەن نىساندار قازىرگى كەزدە جۇرىسىنەن جاڭىلعانداي قالىپ تانىتىپ وتىر. وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ «حالىققا وتىرىك الەۋمەتتىك دۇكەندەردىڭ كەرەگى جوق» دەپ, تالاي رەت ءتيىستى باسشىلاردىڭ جۇمىسىن سىنعا العان. الايدا ايتىلعان سىننان دا ناتيجە شىعىپ جاتقان جوق.
ايماقتا سوڭعى ۋاقىتتا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار بەس تاۋار ءتۇرىنىڭ باعاسى دا شەكتى كورسەتكىشتەن جوعارى بولعان. بۇل دا ادەتتە قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسىن قاعاتىن جايدىڭ ءبىرى. دەسە دە, كوپشىلىك كۇن سايىن الەۋمەتتىك دۇكەندەرگە باس سۇقپاي تۇرمايدى. ال وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەربول جيەنقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, قىرىققابات كورشى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان, قاراقۇمىق ءونىمى رەسەي مەملەكەتىنەن جانە شىعىس قازاقستان وبلىسىنان تاسىمالدانادى. سوندىقتان دا ولاردىڭ باعاسى شەكتى كورسەتكىشتەن جوعارى بولادى. بىراق ماسەلە جالعىز بۇل عانا ەمەس. تاراز قالاسىنداعى بىرقاتار الەۋمەتتىك دۇكەندەگى ازىق-ت ۇلىك باعاسى تالاپقا ساي بولماي تۇر. ماسەلەن, ءبىر عانا 15-شاعىن اۋدانداعى الەۋمەتتىك دۇكەندە ءسابىز, تۇز, قانت, كارتوپ باعالارى ءوسىپ كەتكەن. سول سياقتى, اباي داڭعىلى مەن «قاراسۋ» شاعىن اۋدانىنداعى الەۋمەتتىك دۇكەندەردە دە ايران, ءسۇت جانە ماكارون سىندى ونىمدەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالادى. مۇنداي ءونىم تۇرلەرى حالىققا كۇندەلىكتى قاجەت بولعاندىقتان, ول دۇكەن سورەلەرىندە كۇندەلىكتى تۇرۋى كەرەك ەدى.
تاراز قالاسى, 15-شاعىن اۋدانداعى №33 جانە №35 ۇيلەردىڭ جانىندا ورنالاسقان الەۋمەتتىك دۇكەننىڭ ساتۋشى-كاسسيرى ەۆگەنيا گوربۋنوۆا اتالعان دۇكەن قازىرگى تاڭدا قالىپتى جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن ايتتى. مۇندا كۇنىنە ورتا ەسەپپەن 200-دەن اسا ادام كەلەدى. ول سۇرانىسقا يە ازىق-ت ۇلىك قورى جەتكىلىكتى ەكەنىن, تۇرعىندار تاراپىنان, اسىرەسە ۇن, قانت, كارتوپ, پياز, سابىزگە دەگەن سۇرانىس جوعارى ەكەنىن جەتكىزدى. سول سياقتى, «قاراتاۋ» شاعىن اۋدانى, №2 ءۇيدىڭ جانىندا ورنالاسقان الەۋمەتتىك دۇكەننىڭ ساتۋشىسى ايمان ماجيوۆا دا دۇكەنگە تاۋارلاردىڭ تۇراقتى جەتكىزىلىپ تۇراتىنىن ايتادى. تەك كارتوپ قانا جوق بولىپ شىقتى. سەنبى كۇنى تاۋسىلعان كارتوپ سەيسەنبى كۇنى ءبىر-اق جەتكىزىلەدى.
جالپى, وڭىردەگى الەۋمەتتىك دۇكەندەردە قانت كوپ ساۋدالانادى. ماسەلەن, ءبىر دۇكەنگە 100 كيلو قانت كەلەتىن بولسا, سول كۇنى ءتۇس اۋعانشا ساتىلىپ بىتەدى. دەگەنمەن قانت ءاربىر كەلۋشىگە بەلگىلى مولشەردە عانا ساتىلادى.
بۇل رەتتە «تاراز» اكك» اق» ساۋدا جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ارمان تۇيمەباەۆ الداعى ۋاقىتتا ايماقتا الەۋمەتتىك دۇكەندەردىڭ سانىن ارتتىرۋ جوسپاردا بار ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق وبلىستا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مەن باعانىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن بىرقاتار كەشەندى ءىس-شارا قابىلدانعانىن, بۇگىندە وبلىستا بارلىعى 33 الەۋمەتتىك دۇكەن مەن پاۆيلون جۇمىس ىستەيتىنىن, ونىڭ 22-ءسى تاراز قالاسىندا بولسا, 11-ءى اۋدان ورتالىقتارىندا ورنالاسقانىن, الداعى ءۇش ايدىڭ ىشىندە وبلىس ورتالىعىندا تاعى 4 الەۋمەتتىك دۇكەن اشىلاتىنىن جەتكىزدى.
الداعى ۋاقىتتا توزىعى جەتكەن الەۋمەتتىك دۇكەندەر دە جوندەلەدى. الايدا «سامال» شاعىن اۋدانىنداعى ءبىر الەۋمەتتىك دۇكەننىڭ ەسىگىندە قارا ق ۇلىپ تۇر. تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, اتالعان دۇكەننىڭ شاتىرى بىلتىر بولعان قاتتى داۋىلدىڭ سالدارىنان زاقىمدانعان. سودان بەرى ءبىر ايدان استام ۋاقىت وتسە دە, دۇكەننىڭ شاتىرى ءالى جوندەلمەگەن.
ءوڭىر تۇرعىندارى الەۋمەتتىك دۇكەندەردىڭ جۇمىسىنا, جالپى, ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ ساپاسىنا كوڭىلى تولمايتىنىن ايتادى.
«كوزبوياۋشىلىقتى قاشان قويار ەكەنبىز. بىرىنشىدەن, كورسەتىلگەن 19 ءتۇرلى الەۋمەتتىك ازىق-ت ۇلىك ءتۇرى دۇكەندەردە ۇنەمى بولا بەرمەيدى. كۇرىش الساڭ, ءسابىزى جوق. س ۇلى الساڭ, ءسۇتى جوق. ەكىنشىدەن, تاۋارلار ءبىر قولعا تەك 1-1,5 كيلودان عانا بەرىلەدى. سوندىقتان دا كوپبالالى وتباسىلار كيلولاپ كۇندە تاسىپ, جيناپ جۇرگەنى. 1 كيلو ۇن نەمەسە 1 كيلو قانت كوپبالالى وتباسىلار ءۇشىن قانشا كۇنگە جەتەدى دەپ ويلايسىزدار؟! ۇشىنشىدەن, دۇكەندەردەگى ازىق-ت ۇلىكتىڭ ساپاسى وتە ناشار. تورتىنشىدەن, الەۋمەتتىك دۇكەندەرگە قاتىستى جۇرتشىلىق تاراپىنان سىن ايتىلىپ, ءمىن تاعىلسا, ساۋدا جاساپ, كاسىپ قىلىپ وتىرعان ساۋداگەرلەرگە دۇرسە قويىپ, «جانىن شىعاراتىن» ءتۇرلى تەكسەرۋشىلەر تابىلا كەتەدى», دەيدى تاراز قالاسىنىڭ تۇرعىنى مارجان راقاي.
ال تاعى ءبىر تۇرعىن گۇلنۇر بيبازاروۆا ءوزى تۇراتىن «قاراتاۋ» شاعىن اۋدانىنداعى الەۋمەتتىك دۇكەننىڭ جۇمىسىنا مۇلدەم كوڭىلىنىڭ تولمايتىنىن, قاشان بارساڭ دا الەۋمەتتىك قولداۋ قورىنىڭ تاۋارى تاۋسىلىپ, ورنىندا قىمبات باعاداعى وزگە تاۋارلار تۇراتىنىن, سونداي-اق تاۋارلارىنىڭ كوبى ساپاسىز ەكەنىن ايتتى. وزگە دە تۇرعىندار الەۋمەتتىك دۇكەندەردىڭ جۇمىسىنىڭ ناشار ەكەنىن, ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ ساپاسىز ەكەنىن جەتكىزۋدە. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مۇنداعى تاۋار تۇرلەرىنە شاعىم كوپ.
«تاراز» اكك» اق» بەرگەن مالىمەتىنە قاراساق, بۇل ماقساتقا ميلليونداعان قارجى بولىنگەن, مىڭداعان توننا حالىق كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ازىق-ت ۇلىك قورى ساتىپ الىنعان. جالپى, وتكەن جىلى 406,7 ملن تەڭگەگە 3 060 توننا ازىق-ت ۇلىك تاۋارى ساتىپ الىنعان ەكەن.
«ارينە, كەيدە تۇرعىندار تاراپىنان شاعىم تۇسەدى. اسىرەسە جۇرتشىلىق ءبىر ادامعا ساتىلاتىن تاۋاردىڭ كولەمىنە نارازىلىعىن بىلدىرەدى. ءبىر قولعا بەرىلەتىن تاۋاردىڭ كۇندەلىكتى نورماسى 1,5 كيلو قانت پەن 1 ليتر كۇنباعىس مايى جانە 10 جۇمىرتقا بولىپ بەلگىلەنگەن. سەبەبى العاشىندا قانتتى, ءسابىزدى, كارتوپتى قاپپەن الىپ كەتكەندەر دە بولعان. سول ءۇشىن دە ساتىپ الۋدىڭ كۇندەلىكتى نورماسى بەلگىلەنگەن. ال ونىمدەردىڭ ساپاسىنا ءاردايىم باقىلاۋ جاساپ وتىرامىز», دەيدى ا.تۇيمەباەۆ.
ارينە, قازىرگى كەزدە الەۋمەتتىك دۇكەندەر شاما-شارقىنشا جۇمىس اتقارۋدا. قاراپايىم حالىق تا وزىنە كەرەگىن الىپ, تۇتىنۋدا. دەگەنمەن تۇرعىنداردىڭ دا تالابى ورىندى. بۇل رەتتە جاۋاپتى باسشىلار ساپا ماسەلەسىنە كوڭىل بولگەنى ءجون. الەۋەتى ناشار الەۋمەتتىك دۇكەننىڭ ەلگە پايداسى جوق.
جامبىل وبلىسى
